હંસ સારસ કારંડ પ્લવાન્શુચિરજીજનત્। એતે તામ્રાસુતાઃ પ્રોક્તા વિનતાયા નિશામય
શુચિએ હંસ, સારસ, કારંડ અને જળચર પક્ષીઓ ઉત્પન્ન કર્યા; આ બધા તામ્રાની પુત્રીઓ કહેવાય છે. હવે વિનતા વિશે સાંભળો.
ગરુડઃ પતગશ્રેષ્ઠોઽરુણશ્ચેશઃ પતત્રિણામ્। સૌદામિની તથા કન્યા યેયં નભસિ વિશ્રુતા
ગરુડ, પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અને અરુણ, પંખીધરોના સ્વામી; અને સૌદામિની, આકાશમાં પ્રસિદ્ધ કન્યા.
સંપાતિશ્ચ જટાયુશ્ચ અરુણસ્ય સુતાવુભૌ। સંપાતિપુત્રો બભ્રુશ્ચ શીઘ્રગશ્ચાતિવિશ્રુતઃ
સંપાતિ અને જટાયુ, બંને અરુણના પુત્રો હતા; સંપાતિના પુત્ર બભ્રુ અને પ્રસિદ્ધ શીઘ્રગા હતા.
જટાયોઃ કર્ણિકારશ્ચ શતગામી ચ વિશ્રુતૌ। તેષામસંખ્યમભવત્પક્ષિણાં પુત્રપૌત્રકમ્
જટાયુના પુત્રો કર્ણિકાર અને શતગામી, બંને પ્રસિદ્ધ હતા; એમના પુત્રો અને પૌત્રો, પક્ષીઓમાં, અનગણ્ય હતા.
સુરસાયાં સહસ્રં તુ સર્પાણામભવત્પુરા। સહસ્રશિરસાં કદ્રૂઃ સહસ્રં પ્રાપ સુવ્રતા
સુરસાથી પ્રાચીન સમયમાં હજાર સાપો ઉત્પન્ન થયા; કદરૂએ પણ શ્રેષ્ઠ વ્રત ધરાવતી, હજાર મસ્તકવાળા સાપો પ્રાપ્ત કર્યા.
પ્રધાનાસ્તેષુ વિખ્યાતા ષ્ષડ્વિંશતિરરિન્દમ। શેષવાસુકિકર્કોટ શંખૈરાવતકંબલાઃ
એમામાં છવીસ પ્રમુખો પ્રસિદ્ધ છે: શેષ, વસુકિ, કર્કોટ, શંખ, એરાવત અને કંબલ.
ધનંજય મહાનીલ પદ્માશ્વતર તક્ષકાઃ। એલાપત્ર મહાપદ્મ ધૃતરાષ્ટ્ર બલાહકાઃ
ધનંજય, મહાનિલ, પદ્મ, અશ્વતર, તક્ષક, એલાપત્ર, મહાપદ્મ, ધૃતરાષ્ટ્ર અને બલાહક.
શંખપાલ મહાશંખ પુષ્પદંષ્ટ્રં શુભાનનાઃ। શંખરોમા ચ નહુષો રમણઃ પણિનસ્તથા
શંખપાલ, મહાશંખ, પુષ્પદંષ્ટ્ર, શુભાનન; શંખરોમ, નહુષ, રમણ અને પણી પણ તેમાં છે.
કપિલો દુર્મુખશ્ચાપિ પતંજલિમુખાસ્તથા। એષામનંતમભવત્સર્વેષાં પુત્રપૌત્રકમ્
કપિલ, દુર્મુખ અને પતંજલિ સહિત બીજા ઘણા બધા હતા. એ બધા પાસે અનગણિત સંતાનો અને પૌત્રો થયા.
પ્રાયશો યત્પુરાદગ્ધં જનમેજયમંદિરે। રક્ષોગણં ક્રોધવશા સુનામાનમજીજનત્
પહેલાં જનમેજયના ઘરે જે રાક્ષસોનો સમૂહ દહન થયો હતો, એમાંથી મોટાભાગના સુનામાનના ક્રોધથી ફરી જન્મ્યા.
દંષ્ટ્રિણાં નિયુતં તેષાં ભીમસેનાદગાત્ક્ષયમ્। દંષ્ટ્રિ ગોમાયુ કાકાદીન્મહિષીર્ગોવરાઙ્ગનાઃ
ભીમસેનએ દાંતવાળા અનેક પ્રાણીઓનો નાશ કર્યો હતો. એ દાંતવાળા, ગીધ, કાગડા, ભેંસો, ગાયો અને ગૌવધુઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
સુરભિર્જનયામાસ કશ્યપાત્ત્ત્રિતયં પુરા। મુનિર્મુનીનાં ચ ગણં ગણમપ્સરસાં તથા
સુરભીએ કશ્યપથી ત્રણ પ્રકારના સંતાનોને જન્મ આપ્યો—મુનિઓના સમૂહ, ઋષિઓના જૂથ અને અપ્સરાઓનો પણ સમૂહ.
તથા કિન્નરગંધર્વાનરિષ્ટા જનયદ્બહૂન્। તૃણવૃક્ષલતા ગુલ્મમિરા સર્વમજીજનતત્
એ જ રીતે, ઇરાએ અનેક કિન્નર અને ગંધર્વો, તેમજ બધા ઘાસ, વૃક્ષો, વેલીઓ અને ઝાડીઓ જન્માવ્યાં.
ખસા તુ યક્ષરક્ષાંસિ જનયામાસ કોટિશઃ। એતે કશ્યપદાયાદાઃ શતશોથ સહસ્રશઃ
ખસા એ કરોડો યક્ષ અને રાક્ષસોને જન્માવ્યાં. એ બધા કશ્યપના વંશજ છે, જે શેંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં છે.
એષ મન્વંતરે ભીષ્મ સર્ગઃ સ્વારોચિષે સ્મૃતઃ। તતસ્ત્વેકોનપંચાશન્મરુતઃ કશ્યપાદ્દિતિઃ। જનયામાસ ધર્મજ્ઞ સર્વાનમરવલ્લભાન્
હે ભીષ્મ, આ મન્વંતરમાં આ સર્જન સ્વારોચિષ તરીકે ઓળખાય છે. પછી ધર્મને જાણનારી દિતીએ કશ્યપથી ઉનપચાસ મારુતોને જન્મ આપ્યો, જે બધા દેવતાઓને પ્રિય છે.
ભીષ્મ ઉવાચ। દિતેઃ પુત્રાઃ કથં જાતા મરુતો દેવવલ્લભાઃ। દેવૈર્જગ્મુશ્ચ સાપત્નૈઃ કસ્માત્સખ્યમનુત્તમમ્
ભીષ્મે પૂછ્યું: દિતિના પુત્રો, દેવતાઓને પ્રિય એવા મારુતો કેમ જન્મ્યા? અને શા માટે, શત્રુ હોવા છતાં, તેઓ દેવતાઓ સાથે ઉત્તમ મિત્રતા પામ્યા?
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। પુરા દૈવાસુરે યુદ્ધે હતેષુ હરિણા સુરૈઃ। પુત્રપૌત્રેષુ શોકાર્તા ગતા ભૂલોકમુત્તમમ્
પુલસ્ત્યે કહ્યું: જૂના સમયમાં, દેવ અને અસુરોના યુદ્ધમાં, જ્યારે હરિ અને દેવતાઓએ દિતિના પુત્રો અને પૌત્રોને મારી નાખ્યા, ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ દિતી ઉત્તમ ભૂલોકમાં ગઈ.
પુષ્કરેષુ મહાતીર્થે સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે। ભર્ત્તુરારાધનપરા તપ ઉગ્રં ચચાર હ
પુષ્કર નામના મહાતીર્થ પર, પવિત્ર સરસ્વતીના કાંઠે, દિતીએ પતિની આરાધનામાં તલીન રહીને કઠિન તપ કર્યા.
દિતિર્વૈ દૈત્યમાતા તુ ઋષિકાર્યેણ સુવ્રતા। ફલાહારા તપસ્તેપે કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદિભિઃ
દૈત્યોની માતા દિતી, શ્રદ્ધાપૂર્વક ઋષિની today કાર્ય માટે, ફળાહારી રહીને કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ જેવા કઠિન વ્રતો દ્વારા તપ કરતી રહી.
યાવદ્વર્ષશતં સાગ્રં જરાશોકસમાકુલા। તતઃ સા તપસા તપ્તા વસિષ્ઠાદીનપૃચ્છત
એવી રીતે, વૃદ્ધાવસ્થાથી અને દુઃખથી પીડાયેલી દિતીએ સો વર્ષથી વધુ સમય સુધી તપ કર્યું. પછી તપથી દગ્ધ થઈ, તેણે વશિષ્ઠ અને અન્ય ઋષિઓને પૂછ્યું.
કથયંતુ ભવંતો મે પુત્રશોકવિનાશનમ્। વ્રતં સૌભાગ્યફલદમિહલોકે પરત્ર ચ
દિતીએ કહ્યું: 'મારે એવું વ્રત કહો, જે પુત્રશોકને નાશ કરે અને આ લોક તથા પરલોકમાં સુખ અને શુભ ફળ આપે.'
ઊચુર્વસિષ્ઠપ્રમુખા જ્યેષ્ઠસ્ય પૂર્ણિમાવ્રતમ્। યસ્ય પ્રસાદાદભવત્સુતશોકવિવર્જિતા
વશિષ્ઠ અને અન્ય ઋષિઓએ કહ્યું: 'જ્યેષ્ઠ મહિનાની પૂર્ણિમાનું વ્રત રાખવાથી પુત્રશોક દૂર થાય છે.'
ભીષ્મ ઉવાચ। શ્રોતુમિચ્છામ્યહં બ્રહ્મન્જ્યેષ્ઠસ્ય પૂર્ણિમાવ્રતમ્। સુતાનેકોનપંચાશદ્યેન લેભે પુનર્દિતિઃ
ભીષ્મે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, હું સાંભળવા ઈચ્છું છું કે એ જ્યેષ્ઠ મહિનાની પૂર્ણિમાનું વ્રત શું છે, જેના ફળે દિતીને ફરી ઉનપચાસ પુત્રો મળ્યા.'
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। યદ્વસિષ્ઠાદિભિઃ પૂર્વં દિત્યૈ સંકથિતં વ્રતમ્। વિસ્તરેણ તદેવેદં મત્સકાશાન્નિશામય
પુલસ્ત્યે કહ્યું: 'વશિષ્ઠ અને અન્ય ઋષિઓએ દિતીને જે વ્રત કહેલું, એ હું હવે વિગતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.'
જ્યેષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે પૌર્ણમાસ્યાં યતવ્રતા। સ્થાપયેદવ્રણં કુંભં સિતતણ્ડુલપૂરિતમ્
જ્યેષ્ઠ મહિનાના શુક્લ પક્ષની પૂર્ણિમાએ, વ્રત રાખનારએ સફેદ તાંદળથી ભરેલો અખંડ કુંભ સ્થાપવો.
નાનાફલયુતં તદ્વદિક્ષુદંડસમન્વિતમ્। સિતવસ્ત્રયુગચ્છન્નંસિતચંદનચર્ચિતમ્
એ કુંભને વિવિધ ફળો, ઈખના ટુકડા, સફેદ કપડાંની જોડીથી ઢાંકી, સફેદ ચંદનથી સુશોભિત કરવો.
નાનાભક્ષ્યસમોપેતં સહિરણ્યં તુ શક્તિતઃ। તામ્રપાત્રં ગુડોપેતં તસ્યોપરિ નિવેશયેત્
વિવિધ પ્રકારના ભોજનને, શક્ય હોય તેટલું સોનાં સાથે ગોઠવો; તેના ઉપર ગોળથી ભરેલું તાંબાનું વાસણ મૂકો.
તસ્માદુપરિ બ્રહ્માણં સૌવર્ણં પદ્મકોટરે। કુર્યાત્શર્કરયોપેતાં સાવિત્રીં તસ્ય વામતઃ
તેના ઉપર, કમળાકાર ખાડામાં, સોનાંથી બ્રહ્માની પ્રતિમા બનાવો; તેની ડાબી બાજુએ સાકરથી શોભિત સાવિત્રી મૂકો.
ગંધંધૂપં તયોર્દદ્યાદ્ગીતં વાદ્યં ચ કારયેત્। તદભાવે કથં કુર્યાદ્યથા પદ્મે પિતામહઃ
બન્નેને સુગંધ અને ધૂપ અર્પણ કરો, અને ગીત-વાદ્યનું આયોજન કરો; જો એ શક્ય ન હોય, તો કમળ માટે પિતામહે જે રીતે કર્યું હતું, એ પ્રમાણે કરો.
બ્રહ્માહ્વયાં ચ પ્રતિમાં કૃત્વા ગુડમયીં શુભામ્। શુક્લપુષ્પાક્ષતતિલૈરર્ચયેત્પદ્મસંભવમ્
ગોળથી સુંદર બ્રહ્મા નામની પ્રતિમા બનાવી, કમળમાંથી જન્મેલા ભગવાનને સફેદ ફૂલો, અખૂટ ચોખા અને તલથી પૂજા કરો.