એવમુક્તો ભગવતા પ્રણમ્યાથ સુરેશ્વરમ્। જગામ સ્વનિકેતં તુ ગણાનામેવ પશ્યતામ્
ભગવાને આવું કહ્યા પછી દક્ષે દેવોના સ્વામીને વંદન કર્યું અને ગણા લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે પોતાનાં નિવાસસ્થાને ચાલ્યો ગયો.
પત્ન્યાઃ શોકેન વૈ દેવો ગંગાદ્વારે તદાસ્થિતઃ। તાં સતીં ચિંતયાનસ્તુ ક્વ નુ સામેપ્રિયાગતા
પત્નીના શોકથી વિધુર થયેલા દેવ એ સમયે ગંગાના તટે રહ્યા અને સતીનું સ્મરણ કરતાં કહેતા, 'મારી પ્રિય ક્યાં ગઈ?'
તસ્ય શોકાભિભૂતસ્ય નારદો ભવસંન્નિધૌ। સા તે સતી યા દેવેશ ભાર્યા પ્રાણસમામૃતા
જ્યારે તેઓ શોકથી વ્યાકુળ હતા, ત્યારે નારદ ભવનાં સમક્ષ આવ્યા અને કહ્યું, 'હે દેવોના સ્વામી, જે સતી તમારી પત્ની હતી, તે તમારી પ્રાણસમા હતી.'
હિમવદ્દુહિતા સા ચ મેનાગર્ભસમુદ્ભવા। જગ્રાહ દેહમન્યં સા વેદવેદાર્થવેદિની
તે હિમાલયની પુત્રી છે, મેનાના ગર્ભમાંથી જન્મેલી; તે વેદ અને વેદનો અર્થ જાણતી હતી અને તેણે બીજું શરીર ધારણ કર્યું.
શ્રુત્વા દેવસ્તદા ધ્યાનમવતીર્ણામપશ્યત। કૃતકૃત્યમથાત્માનં કૃત્વા દેવસ્તદાસ્થિતઃ
આ સાંભળીને દેવે ધ્યાનમાં ઉતરી આવેલી તેને જોયી; પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને દેવ ત્યાં જ રહ્યા.
સંપ્રાપ્તયૌવના દેવી પુનરેવ વિવાહિતા। એવં હિ કથિતં ભીષ્મ યથા યજ્ઞો હતઃ પુરા
યૌવન પ્રાપ્ત કર્યાબાદ દેવી ફરીથી વિવાહિત થઈ; હે ભીષ્મ, એ રીતે પ્રાચીન સમયમાં યજ્ઞ કેવી રીતે વિનાશ પામ્યો તે કહાયું છે.
ભીષ્મ ઉવાચ। દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગંધર્વોરગરક્ષસામ્। ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેમાં ગુરો બ્રૂહિ યથાવિધિ
ભીષ્મએ કહ્યું: હે ગુરુવર્ય, કૃપા કરીને દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને રાક્ષસોનું જન્મ કેવી રીતે થયું તે વિગતે અને યોગ્ય ક્રમમાં મને કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। સંકલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે। દક્ષાત્પ્રાચેતસાદૂર્ધ્વં સૃષ્ટિર્મૈથુનસંભવા
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: પહેલાંના જીવોની સર્જન ઇચ્છા, દર્શન અને સ્પર્શથી થઈ હતી; પણ પ્રચેતસપુત્ર દક્ષ પછી સર્જન સંયોગથી થવા લાગ્યું.
યથા સસર્જ ચૈવાસૌ તથૈવ શૃણુ કૌરવ। યદા તુ સૃજતસ્તસ્ય દેવર્ષિગણપન્નગાન્
હવે, હે કૌરવ, સાંભળ કે તેણે કેવી રીતે સર્જન કર્યું; જ્યારે તે સર્જન કરી રહ્યો હતો ત્યારે દેવો, ઋષિઓ અને પન્નગોનું સર્જન કર્યું.
ન વૃદ્ધિમગમલ્લોકસ્તદા મૈથુનયોગતઃ। દક્ષઃ પુત્રસહસ્રાણિ તદાસિક્ન્યામજીજનત્
તે સમયે સંયોગથી જગતનું વૃદ્ધિ થતી નહોતી; ત્યારે દક્ષએ પોતાની પત્ની અસિક્નીથી હજારો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મહાભાગાન્સિસૃક્ષૂન્વિવિધાઃ પ્રજાઃ। નારદઃ પ્રાહ હર્યશ્વાન્દક્ષપુત્રાન્સમાગતાન્
એ મહાભાગ્યશાળી પુત્રોને, જે વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવા ઈચ્છતા હતા, જોઈને નારદએ એકત્ર થયેલા દક્ષપુત્ર હર્યશ્વોને કહ્યું.
ભુવઃ પ્રમાણં સર્વં તુ જ્ઞાત્વોર્દ્ધમધ એવ વા। તતઃ સૃષ્ટિં વિશેષેણ કુરુધ્વમૃષિસત્તમાઃ
પૃથ્વીનું આખું માપ ઉપર કે નીચે જાણી લો, પછી, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, તમે વિશેષ રીતે સર્જન કરો.
તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્। અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તંતે સમુદ્રાદિવ સિંધવઃ
એમના વચન સાંભળીને તેઓ બધા દિશાદિશામાં ચાલ્યા ગયા; આજે પણ તેઓ પાછા ફરતા નથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.
હર્યશ્વેષુ પ્રણષ્ટેષુ પુનર્દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ। વીરિણ્યામેવ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્પ્રભુઃ
હર્યશ્વો ગુમ થયા પછી, પ્રજાપતિ દક્ષએ ફરીથી વીરિણીમાંથી હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
શબલાશ્વા નામ તે ચ સમેતાઃ સૃષ્ટિકર્મણિ। નારદોનુગતાન્પ્રાહ પુનસ્તાન્પૂર્વવન્મુનિઃ
તેઓ શબલાશ્વ તરીકે ઓળખાતા, અને સર્વે સર્જન કાર્ય માટે એકત્ર થયા; નારદ મુનિએ ફરીથી એમને પહેલાની જેમ સમજાવ્યા.
ભુવઃ પ્રમાણં સર્વં તુ જ્ઞાત્વા ભ્રાતૄનથો પુનઃ। આગત્ય ચ પુનઃ સૃષ્ટિં કરિષ્યથ વિશેષતઃ
પૃથ્વીનું માપ અને તમારા ભાઈઓને જાણી, પછી પાછા આવીને તમે વિશેષ રીતે સર્જન કરશો.
તેપિ તેનૈવ માર્ગેણ જગ્મુર્ભ્રાત્રનુગાસ્તદા। તતઃ પ્રભૃતિ ન ભ્રાતુઃ કનીયાન્માર્ગમિચ્છતિ
તેઓ પણ પોતાના ભાઈઓના પગલે એ જ માર્ગે ગયા; ત્યારથી નાનો ભાઈ મોટા ભાઈનો માર્ગ પસંદ કરતો નથી.
અન્વેષ્ટા દુઃખમાપ્નોતિ તેન તત્પરિવર્જયેત્। તતસ્તેષ્વપિ નષ્ટેષુ(યુ) ષષ્ટિં કન્યાઃ પ્રજાપતિઃ
બીજાના પાછળ જતા દુઃખ મળે છે, તેથી એથી દૂર રહેવું જોઈએ. તેમ છતાં તેઓ પણ ગુમ થયા, ત્યારે પ્રજાપતિએ સાઠ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી.
વીરિણ્યાં જનયામાસ દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તદા। પ્રાદાત્સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
એ સમયે પ્રચેતસપુત્ર દક્ષએ વીરિણીમાંથી એ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી; એમાંથી દસ ધર્મને, અને તેર કશ્યપને આપી.
વિંશતિસપ્ત સોમાય ચતસ્રોરિષ્ટનેમિને। દ્વે ચૈવ ભૃગુપુત્રાય દ્વે કૃશાશ્વાય ધીમતે
સત્તાવીસ સોમને, ચાર અરીષ્ટનેમિને, બે ભૃગુપુત્રને અને બે બુદ્ધિશાળી કૃશાશ્વને આપી.
દ્વે ચૈવાંગિરસે પ્રાદાત્તાસાં નામાનિ વિસ્તરાત્। શૃણુ ત્વં દેવમાતૄણાં પ્રજાવિસ્તારમાદિતઃ
અને બે અંગિરસને આપી; હવે તું દેવમાતાઓના નામો અને તેમની પ્રજાનું વિસ્તરણ આરંભથી સાંભળ.
અરુંધતી વસુર્જામિર્લમ્બા ભાનુર્મરુત્વતી। સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા ચ ભામિની
અરુંધતી, વસુ, જામિ, લંબા, ભાનુ, મારુત્વતી, સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા અને તેજસ્વી વિશ્વા—
ધર્મપત્ન્યઃ સમાખ્યાતાસ્તાસાં પુત્રાન્નિબોધ મે। વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયાઃ સાધ્યા સાધ્યાનજીજનત્
આ બધાં ધર્મની પત્નીઓ તરીકે જાણીતી છે; હવે એમના પુત્રો વિશે સાંભળ: વિશ્વાથી વિશ્વદેવો અને સાધ્યાથી સાધ્યગણ ઉત્પન્ન થયા.
મરુત્વત્યાં મરુત્વંતો વસોસ્તુ વસવસ્તથા। ભાનોસ્તુ ભાનવો જાતા મૂહૂર્ત્તાયા મુહૂર્તજાઃ
મારુત્વતીથી મારુતો, વસુથી વસુઓ, ભાનુથી ભાનુઓ અને મુહૂર્તાથી મુહૂર્તો જન્મ્યા.
લંબાયાં ઘોષનામાનો નાગવીથી તુ જામિજા। પૃથિવીતલસંભૂતમરુંધત્યામજાયત
લંબા ગામમાં ઘોષ નામનો જન્મ્યો, અને નાગવીથીમાં જામિજાનો જન્મ થયો; પૃથ્વીમાંથી મરુંધતી ઉત્પન્ન થઈ.
સંકલ્પાયાસ્તુ સંકલ્પા વસુ સૃષ્ટિં નિધારય। જ્યોતિષ્મતંશ્ચ યે દેવા વ્યાપકાઃ સર્વતોદિશમ્
સંકલ્પા માંથી સંકલ્પ જન્મ્યો; હે વસુ, સર્જનને નિર્ધારણ કર; અને તેજસ્વી દેવતાઓ, જે સર્વ દિશામાં વ્યાપક છે.
વસવસ્તે સમાખ્યાતાસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ। આપો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ ધરશ્ચૈવાનિલોનલઃ
આ વસુઓના નામ છે, મારા પાસેથી સાંભળો: આપ, ધ્રુવ, સોમ, ધરા, અને અનિલ તથા અનલ.
પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ। આપસ્ય પુત્રાશ્ચત્વારઃ શ્રાંતો વૈતણ્ડ એવ ચ
પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ પણ આઠ વસુઓમાં ગણાય છે; આપના ચાર પુત્રો છે: શ્રાંત અને વૈતંડ પણ છે.
અપિ શાંતો મુનિર્વભ્રુર્યજ્ઞરક્ષાધિકારિણઃ। ધ્રુવસ્ય કાલઃ પુત્રસ્તુ વર્ચાઃ સોમાદજાયત
શાંત અને મુનિ વભ્રુ, જે યજ્ઞના રક્ષક છે; ધ્રુવનો પુત્ર કાળ છે, અને સોમમાંથી વર્ચા જન્મ્યો.
દ્રવિણો હવ્યવાહશ્ચ ધર પુત્રાવિમૌ સ્મૃતૌ। કલ્પાંતસ્થસ્તતઃ પ્રાણો રમણઃ શિશિરોપિ ચ
ધરાના બે પુત્રો તરીકે દ્રવિણ અને હવ્યવાહા ઓળખાય છે; કલ્પના અંતે પ્રાણ, રમણ અને શિશિર પણ જન્મ્યા.