બ્રહ્મણે બ્રહ્મદેહાય બ્રહ્મણ્યાયામિતાય ચ। ગિરીશાય સુરેશાય ઈશાનાય નમોનમઃ
બ્રહ્મા, બ્રહ્મમય શરીર ધરાવનાર, બ્રહ્માને પોષક અને અપરિમિત દેવને; પર્વતોના સ્વામી, દેવોના સ્વામી અને સર્વેશ્વરને વારંવાર વંદન.
રુદ્રાય પ્રતિવજ્રાય શિવાય ક્રથનાય ચ। સુરાસુરાધિપતયે યતીનાં પતયે નમઃ
રુદ્ર, વીજળીનો સામનો કરનાર, શિવ અને ફાડનારને; દેવ-દૈત્યોના સ્વામી તથા યતિઓના સ્વામીને વંદન.
ધૂમ્રોગ્રાય વિરૂપાય યજ્વને ઘોરરૂપિણે। વિરૂપાક્ષાશુભાક્ષાય સહસ્રાક્ષાય વૈ નમઃ
ધૂમ્ર અને ભયાનક સ્વરૂપ ધરાવનાર, વિકૃત રૂપવાળા, યજ્ઞ કરનાર અને ભયંકર રૂપવાળાને; વિકૃત નેત્રવાળા, અશુભ દ્રષ્ટિવાળા અને હજારો આંખ ધરાવનારને પણ વંદન.
મુંડાય ચંડમુણ્ડાય વરખટ્વાઙ્ગધારિણે। કવ્યરૂપાય હવ્યાય સર્વસંહારિણે નમઃ
મુંડ ધારણ કરનાર, ભયાનક મુંડવાળા, ઉત્તમ ખટ્વાંગ ધારણ કરનાર; કવ્ય સ્વરૂપ અને હવ્ય સ્વરૂપ તથા સર્વને સંહારનારને વંદન.
ભક્તાનુકંપિનેત્યર્થં રુદ્રજાપ્યસ્તુતાય ચ। વિરૂપાય સુરૂપાય રૂપાણાં શતકારિણે
ભક્તો પર દયા કરનાર, રુદ્રના જાપથી સ્તુતિ પામનાર, વિકૃત અને સુંદર સ્વરૂપ ધરાવનાર તથા અનેક રૂપો ધરાવનારને વંદન.
પંચાસ્યાય શુભાસ્યાય ચંદ્રાસ્યાય નમો નમઃ। વરદાય વરાર્હાય કૂર્માય ચ મૃગાય ચ
પાંચ મુખવાળા, શુભ મુખવાળા, ચંદ્રમુખી દેવને વારંવાર વંદન; વરદાન આપનાર, વરદાન માટે યોગ્ય, કચ્છપ અને હરણ સ્વરૂપ ધરાવનારને પણ વંદન.
લીલાલકશિખંડાય કમંડલુધરાય ચ। વિશ્વનામ્નેથ વિશ્વાય વિશ્વેશાય નમોનમઃ
રમણિય જટાવાળા, કમંડલુ ધારણ કરનારને; વિશ્વ નામ ધરાવનાર, સર્વવ્યાપી અને વિશ્વના સ્વામી દેવને વારંવાર વંદન.
ત્રિનેત્રત્રાણમસ્માકં ત્રિપુરઘ્નવિધીયતાં। વાઙ્મનઃ કાયભાવૈસ્તુ પ્રપન્નસ્ય મહેશ્વર
હે ત્રણ નેત્રવાળા, અમને તમારી રક્ષા પ્રાપ્ત થાય; હે ત્રિપુર વિધ્વંસક, વાણી, મન અને શરીરથી શરણાગત થયેલા મારા પર કૃપા કરો, હે મહાદેવ.
એવં સ્તુતસ્તદા દેવો દક્ષેણાપન્નદેહિના। દિવ્યેનાનેન સ્તોત્રેણ ભૃશમારાધિતસ્તદા
એ સમયે શરીરે દુઃખી દક્ષ દ્વારા દેવની આ દિવ્ય સ્તુતિથી ખૂબ આરાધના કરવામાં આવી.
સમગ્રં તે યજ્ઞફલં મયા દત્તં પ્રજાપતે। સર્વકામપ્રસિર્દ્ધ્ય્થંફલંપ્રાપ્સ્યસ્યનુત્તમમ્
હે પ્રજાપતિ, મેં તને યજ્ઞનું સમગ્ર ફળ આપી દીધું છે; હવે તું સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થતું શ્રેષ્ઠ ફળ પ્રાપ્ત કરશે.
એવમુક્તો ભગવતા પ્રણમ્યાથ સુરેશ્વરમ્। જગામ સ્વનિકેતં તુ ગણાનામેવ પશ્યતામ્
ભગવાને આવું કહ્યા પછી દક્ષે દેવોના સ્વામીને વંદન કર્યું અને ગણા લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે પોતાનાં નિવાસસ્થાને ચાલ્યો ગયો.
પત્ન્યાઃ શોકેન વૈ દેવો ગંગાદ્વારે તદાસ્થિતઃ। તાં સતીં ચિંતયાનસ્તુ ક્વ નુ સામેપ્રિયાગતા
પત્નીના શોકથી વિધુર થયેલા દેવ એ સમયે ગંગાના તટે રહ્યા અને સતીનું સ્મરણ કરતાં કહેતા, 'મારી પ્રિય ક્યાં ગઈ?'
તસ્ય શોકાભિભૂતસ્ય નારદો ભવસંન્નિધૌ। સા તે સતી યા દેવેશ ભાર્યા પ્રાણસમામૃતા
જ્યારે તેઓ શોકથી વ્યાકુળ હતા, ત્યારે નારદ ભવનાં સમક્ષ આવ્યા અને કહ્યું, 'હે દેવોના સ્વામી, જે સતી તમારી પત્ની હતી, તે તમારી પ્રાણસમા હતી.'
હિમવદ્દુહિતા સા ચ મેનાગર્ભસમુદ્ભવા। જગ્રાહ દેહમન્યં સા વેદવેદાર્થવેદિની
તે હિમાલયની પુત્રી છે, મેનાના ગર્ભમાંથી જન્મેલી; તે વેદ અને વેદનો અર્થ જાણતી હતી અને તેણે બીજું શરીર ધારણ કર્યું.
શ્રુત્વા દેવસ્તદા ધ્યાનમવતીર્ણામપશ્યત। કૃતકૃત્યમથાત્માનં કૃત્વા દેવસ્તદાસ્થિતઃ
આ સાંભળીને દેવે ધ્યાનમાં ઉતરી આવેલી તેને જોયી; પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને દેવ ત્યાં જ રહ્યા.
સંપ્રાપ્તયૌવના દેવી પુનરેવ વિવાહિતા। એવં હિ કથિતં ભીષ્મ યથા યજ્ઞો હતઃ પુરા
યૌવન પ્રાપ્ત કર્યાબાદ દેવી ફરીથી વિવાહિત થઈ; હે ભીષ્મ, એ રીતે પ્રાચીન સમયમાં યજ્ઞ કેવી રીતે વિનાશ પામ્યો તે કહાયું છે.
ભીષ્મ ઉવાચ। દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગંધર્વોરગરક્ષસામ્। ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેમાં ગુરો બ્રૂહિ યથાવિધિ
ભીષ્મએ કહ્યું: હે ગુરુવર્ય, કૃપા કરીને દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને રાક્ષસોનું જન્મ કેવી રીતે થયું તે વિગતે અને યોગ્ય ક્રમમાં મને કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। સંકલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે। દક્ષાત્પ્રાચેતસાદૂર્ધ્વં સૃષ્ટિર્મૈથુનસંભવા
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: પહેલાંના જીવોની સર્જન ઇચ્છા, દર્શન અને સ્પર્શથી થઈ હતી; પણ પ્રચેતસપુત્ર દક્ષ પછી સર્જન સંયોગથી થવા લાગ્યું.
યથા સસર્જ ચૈવાસૌ તથૈવ શૃણુ કૌરવ। યદા તુ સૃજતસ્તસ્ય દેવર્ષિગણપન્નગાન્
હવે, હે કૌરવ, સાંભળ કે તેણે કેવી રીતે સર્જન કર્યું; જ્યારે તે સર્જન કરી રહ્યો હતો ત્યારે દેવો, ઋષિઓ અને પન્નગોનું સર્જન કર્યું.
ન વૃદ્ધિમગમલ્લોકસ્તદા મૈથુનયોગતઃ। દક્ષઃ પુત્રસહસ્રાણિ તદાસિક્ન્યામજીજનત્
તે સમયે સંયોગથી જગતનું વૃદ્ધિ થતી નહોતી; ત્યારે દક્ષએ પોતાની પત્ની અસિક્નીથી હજારો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મહાભાગાન્સિસૃક્ષૂન્વિવિધાઃ પ્રજાઃ। નારદઃ પ્રાહ હર્યશ્વાન્દક્ષપુત્રાન્સમાગતાન્
એ મહાભાગ્યશાળી પુત્રોને, જે વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવા ઈચ્છતા હતા, જોઈને નારદએ એકત્ર થયેલા દક્ષપુત્ર હર્યશ્વોને કહ્યું.
ભુવઃ પ્રમાણં સર્વં તુ જ્ઞાત્વોર્દ્ધમધ એવ વા। તતઃ સૃષ્ટિં વિશેષેણ કુરુધ્વમૃષિસત્તમાઃ
પૃથ્વીનું આખું માપ ઉપર કે નીચે જાણી લો, પછી, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, તમે વિશેષ રીતે સર્જન કરો.
તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્। અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તંતે સમુદ્રાદિવ સિંધવઃ
એમના વચન સાંભળીને તેઓ બધા દિશાદિશામાં ચાલ્યા ગયા; આજે પણ તેઓ પાછા ફરતા નથી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.
હર્યશ્વેષુ પ્રણષ્ટેષુ પુનર્દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ। વીરિણ્યામેવ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્પ્રભુઃ
હર્યશ્વો ગુમ થયા પછી, પ્રજાપતિ દક્ષએ ફરીથી વીરિણીમાંથી હજાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
શબલાશ્વા નામ તે ચ સમેતાઃ સૃષ્ટિકર્મણિ। નારદોનુગતાન્પ્રાહ પુનસ્તાન્પૂર્વવન્મુનિઃ
તેઓ શબલાશ્વ તરીકે ઓળખાતા, અને સર્વે સર્જન કાર્ય માટે એકત્ર થયા; નારદ મુનિએ ફરીથી એમને પહેલાની જેમ સમજાવ્યા.
ભુવઃ પ્રમાણં સર્વં તુ જ્ઞાત્વા ભ્રાતૄનથો પુનઃ। આગત્ય ચ પુનઃ સૃષ્ટિં કરિષ્યથ વિશેષતઃ
પૃથ્વીનું માપ અને તમારા ભાઈઓને જાણી, પછી પાછા આવીને તમે વિશેષ રીતે સર્જન કરશો.
તેપિ તેનૈવ માર્ગેણ જગ્મુર્ભ્રાત્રનુગાસ્તદા। તતઃ પ્રભૃતિ ન ભ્રાતુઃ કનીયાન્માર્ગમિચ્છતિ
તેઓ પણ પોતાના ભાઈઓના પગલે એ જ માર્ગે ગયા; ત્યારથી નાનો ભાઈ મોટા ભાઈનો માર્ગ પસંદ કરતો નથી.
અન્વેષ્ટા દુઃખમાપ્નોતિ તેન તત્પરિવર્જયેત્। તતસ્તેષ્વપિ નષ્ટેષુ(યુ) ષષ્ટિં કન્યાઃ પ્રજાપતિઃ
બીજાના પાછળ જતા દુઃખ મળે છે, તેથી એથી દૂર રહેવું જોઈએ. તેમ છતાં તેઓ પણ ગુમ થયા, ત્યારે પ્રજાપતિએ સાઠ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી.
વીરિણ્યાં જનયામાસ દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તદા। પ્રાદાત્સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
એ સમયે પ્રચેતસપુત્ર દક્ષએ વીરિણીમાંથી એ દીકરીઓ ઉત્પન્ન કરી; એમાંથી દસ ધર્મને, અને તેર કશ્યપને આપી.
વિંશતિસપ્ત સોમાય ચતસ્રોરિષ્ટનેમિને। દ્વે ચૈવ ભૃગુપુત્રાય દ્વે કૃશાશ્વાય ધીમતે
સત્તાવીસ સોમને, ચાર અરીષ્ટનેમિને, બે ભૃગુપુત્રને અને બે બુદ્ધિશાળી કૃશાશ્વને આપી.