ગણૈર્નાનાવિધૈર્ઘોરૈર્નાનાભૂષણભૂષિતૈઃ। નાનાવદનદંતૌષ્ઠૈર્નાના પ્રહરણોદ્યતૈઃ
વિવિધ ભયાનક સ્વરૂપ ધરાવતા, જુદા જુદા આભૂષણોથી સજ્જ, અનેક મુખ અને દાંતવાળા, અને અલગ અલગ શસ્ત્રો ઉઠાવનાર એવા ગણો સાથે,
નાના નાગેંદ્રસંદષ્ટ જટાભારોપશોભિતૈઃ। સુદૃઢોદ્ધત દર્પાઢ્યૈર્ઘોરૈર્ઘોરનિઘાતિભિઃ
ઘણા નાગરાજના દંશથી શોભિત જટાવાળા, મજબૂત, અહંકારથી ભરેલા, ભયાનક અને વિનાશક શક્તિ ધરાવતા,
કામરૂપૈરકાંતૈશ્ચ સર્વકામસમન્વિતૈઃ। અનિવાર્યબલૈશ્ચોગ્રૈર્યોગિભિર્યોગગામિભિઃ
ઇચ્છા મુજબ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર, કેટલાક અપ્રિય, બધા ઇચ્છાઓથી ભરપૂર, અપરાજેય બળવાળા, ભયાનક, યોગી અને યોગમાં નિપુણ,
વ્યાલોલકેસરજટૈર્દંષ્ટ્રોત્કટહસન્મુખૈઃ। કરીંદ્રકરટાટોપ પાટવૈઃ સિંહદેહિભિઃ
ઝૂલતી વાળ અને જટાવાળા, બહાર નીકળેલા દાંતથી ભયાનક મુખવાળા, હાથી અને સિંહ જેવી તાકાત અને ચપળતા દર્શાવતાં,
કેચિત્પરમદાઘ્રાણ ઘૂર્ણદ્દીપસમપ્રભૈઃ। વિચિત્રચિત્રવસનૈર્દ્ધીરધીરવારદિભિઃ
કેટલાક અત્યંત મદિરા પીધેલા, દીપક જેવી ઝળહળતી કાંતિવાળા, વિચિત્ર વસ્ત્રો પહેરેલા, શાંત પણ વન્ય હાથી જેવા,
મૃગવ્યાઘ્રસિંહરુતૈસ્તરક્ષ્વજિનધારિભિઃ। ભુજંગહારવલયકૃતયજ્ઞોપવીતકૈઃ
હરણ, વાઘ અને સિંહ જેવી ગર્જના કરનાર, વાઘ અને રીંછની ચામડી પહેરનાર, સાપના હાર અને કંકણ ધારણ કરનાર, અને સાપના જજ્ઞોપવીતવાળા,
શૂલાસિપટ્ટિશધરૈઃ પરશુપ્રાસહસ્તકૈઃ। વજ્રક્રકચકોદંડકાલદંડાસ્ત્રપાણિભિઃ
ત્રિશૂલ, તલવાર, ભાલા, કુહાડી અને ભાલા ધારણ કરનાર, વજ્ર, ગદા, દંડ, કાળદંડ અને અન્ય શસ્ત્રો પકડનાર,
ગણેશ્વરૈઃ સુદુર્દ્ધર્ષૈર્વૃતઃ સૂર્યો ગ્રહૈરિવ। દેવદેવમહાદેવ નષ્ટો યજ્ઞો દિવં ગતઃ
અજેય ગણપતિઓથી ઘેરાયેલા, જેમ સૂર્ય ગ્રહો દ્વારા ઘેરાયેલો હોય, હે દેવોના દેવ, મહાદેવ, યજ્ઞ નાશ પામી સ્વર્ગે ગયો.
મૃગરૂપધરો ભૂત્વા ભયભીતસ્તુ શંકર। નમઃ શઙ્ખાભદેવાય સગણાય સનંદિને
હે શંકર, જ્યારે તમે હરણનું રૂપ ધારણ કરીને ડરી ગયા હતા, ત્યારે હું શંખથી શોભતા દેવ અને તેમના તમામ સહયોગીઓ તથા સનંદનને વંદન કરું છું.
વૃષાસનાય સોમાય ક્રતુકાલાંતકાય ચ। નમો દિક્ચર્મવસ્ત્રાય નમસ્તે તીવ્રતેજસે
વૃષભ પર બેસનાર, સોમ અને યજ્ઞનો અંત લાવનારને વંદન; દિશાઓના ચામડાં પહેરનારને અને તેજસ્વી દેવને પણ વંદન.
બ્રહ્મણે બ્રહ્મદેહાય બ્રહ્મણ્યાયામિતાય ચ। ગિરીશાય સુરેશાય ઈશાનાય નમોનમઃ
બ્રહ્મા, બ્રહ્મમય શરીર ધરાવનાર, બ્રહ્માને પોષક અને અપરિમિત દેવને; પર્વતોના સ્વામી, દેવોના સ્વામી અને સર્વેશ્વરને વારંવાર વંદન.
રુદ્રાય પ્રતિવજ્રાય શિવાય ક્રથનાય ચ। સુરાસુરાધિપતયે યતીનાં પતયે નમઃ
રુદ્ર, વીજળીનો સામનો કરનાર, શિવ અને ફાડનારને; દેવ-દૈત્યોના સ્વામી તથા યતિઓના સ્વામીને વંદન.
ધૂમ્રોગ્રાય વિરૂપાય યજ્વને ઘોરરૂપિણે। વિરૂપાક્ષાશુભાક્ષાય સહસ્રાક્ષાય વૈ નમઃ
ધૂમ્ર અને ભયાનક સ્વરૂપ ધરાવનાર, વિકૃત રૂપવાળા, યજ્ઞ કરનાર અને ભયંકર રૂપવાળાને; વિકૃત નેત્રવાળા, અશુભ દ્રષ્ટિવાળા અને હજારો આંખ ધરાવનારને પણ વંદન.
મુંડાય ચંડમુણ્ડાય વરખટ્વાઙ્ગધારિણે। કવ્યરૂપાય હવ્યાય સર્વસંહારિણે નમઃ
મુંડ ધારણ કરનાર, ભયાનક મુંડવાળા, ઉત્તમ ખટ્વાંગ ધારણ કરનાર; કવ્ય સ્વરૂપ અને હવ્ય સ્વરૂપ તથા સર્વને સંહારનારને વંદન.
ભક્તાનુકંપિનેત્યર્થં રુદ્રજાપ્યસ્તુતાય ચ। વિરૂપાય સુરૂપાય રૂપાણાં શતકારિણે
ભક્તો પર દયા કરનાર, રુદ્રના જાપથી સ્તુતિ પામનાર, વિકૃત અને સુંદર સ્વરૂપ ધરાવનાર તથા અનેક રૂપો ધરાવનારને વંદન.
પંચાસ્યાય શુભાસ્યાય ચંદ્રાસ્યાય નમો નમઃ। વરદાય વરાર્હાય કૂર્માય ચ મૃગાય ચ
પાંચ મુખવાળા, શુભ મુખવાળા, ચંદ્રમુખી દેવને વારંવાર વંદન; વરદાન આપનાર, વરદાન માટે યોગ્ય, કચ્છપ અને હરણ સ્વરૂપ ધરાવનારને પણ વંદન.
લીલાલકશિખંડાય કમંડલુધરાય ચ। વિશ્વનામ્નેથ વિશ્વાય વિશ્વેશાય નમોનમઃ
રમણિય જટાવાળા, કમંડલુ ધારણ કરનારને; વિશ્વ નામ ધરાવનાર, સર્વવ્યાપી અને વિશ્વના સ્વામી દેવને વારંવાર વંદન.
ત્રિનેત્રત્રાણમસ્માકં ત્રિપુરઘ્નવિધીયતાં। વાઙ્મનઃ કાયભાવૈસ્તુ પ્રપન્નસ્ય મહેશ્વર
હે ત્રણ નેત્રવાળા, અમને તમારી રક્ષા પ્રાપ્ત થાય; હે ત્રિપુર વિધ્વંસક, વાણી, મન અને શરીરથી શરણાગત થયેલા મારા પર કૃપા કરો, હે મહાદેવ.
એવં સ્તુતસ્તદા દેવો દક્ષેણાપન્નદેહિના। દિવ્યેનાનેન સ્તોત્રેણ ભૃશમારાધિતસ્તદા
એ સમયે શરીરે દુઃખી દક્ષ દ્વારા દેવની આ દિવ્ય સ્તુતિથી ખૂબ આરાધના કરવામાં આવી.
સમગ્રં તે યજ્ઞફલં મયા દત્તં પ્રજાપતે। સર્વકામપ્રસિર્દ્ધ્ય્થંફલંપ્રાપ્સ્યસ્યનુત્તમમ્
હે પ્રજાપતિ, મેં તને યજ્ઞનું સમગ્ર ફળ આપી દીધું છે; હવે તું સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થતું શ્રેષ્ઠ ફળ પ્રાપ્ત કરશે.
એવમુક્તો ભગવતા પ્રણમ્યાથ સુરેશ્વરમ્। જગામ સ્વનિકેતં તુ ગણાનામેવ પશ્યતામ્
ભગવાને આવું કહ્યા પછી દક્ષે દેવોના સ્વામીને વંદન કર્યું અને ગણા લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે પોતાનાં નિવાસસ્થાને ચાલ્યો ગયો.
પત્ન્યાઃ શોકેન વૈ દેવો ગંગાદ્વારે તદાસ્થિતઃ। તાં સતીં ચિંતયાનસ્તુ ક્વ નુ સામેપ્રિયાગતા
પત્નીના શોકથી વિધુર થયેલા દેવ એ સમયે ગંગાના તટે રહ્યા અને સતીનું સ્મરણ કરતાં કહેતા, 'મારી પ્રિય ક્યાં ગઈ?'
તસ્ય શોકાભિભૂતસ્ય નારદો ભવસંન્નિધૌ। સા તે સતી યા દેવેશ ભાર્યા પ્રાણસમામૃતા
જ્યારે તેઓ શોકથી વ્યાકુળ હતા, ત્યારે નારદ ભવનાં સમક્ષ આવ્યા અને કહ્યું, 'હે દેવોના સ્વામી, જે સતી તમારી પત્ની હતી, તે તમારી પ્રાણસમા હતી.'
હિમવદ્દુહિતા સા ચ મેનાગર્ભસમુદ્ભવા। જગ્રાહ દેહમન્યં સા વેદવેદાર્થવેદિની
તે હિમાલયની પુત્રી છે, મેનાના ગર્ભમાંથી જન્મેલી; તે વેદ અને વેદનો અર્થ જાણતી હતી અને તેણે બીજું શરીર ધારણ કર્યું.
શ્રુત્વા દેવસ્તદા ધ્યાનમવતીર્ણામપશ્યત। કૃતકૃત્યમથાત્માનં કૃત્વા દેવસ્તદાસ્થિતઃ
આ સાંભળીને દેવે ધ્યાનમાં ઉતરી આવેલી તેને જોયી; પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને દેવ ત્યાં જ રહ્યા.
સંપ્રાપ્તયૌવના દેવી પુનરેવ વિવાહિતા। એવં હિ કથિતં ભીષ્મ યથા યજ્ઞો હતઃ પુરા
યૌવન પ્રાપ્ત કર્યાબાદ દેવી ફરીથી વિવાહિત થઈ; હે ભીષ્મ, એ રીતે પ્રાચીન સમયમાં યજ્ઞ કેવી રીતે વિનાશ પામ્યો તે કહાયું છે.
ભીષ્મ ઉવાચ। દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગંધર્વોરગરક્ષસામ્। ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેમાં ગુરો બ્રૂહિ યથાવિધિ
ભીષ્મએ કહ્યું: હે ગુરુવર્ય, કૃપા કરીને દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, સાપો અને રાક્ષસોનું જન્મ કેવી રીતે થયું તે વિગતે અને યોગ્ય ક્રમમાં મને કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। સંકલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષાં સૃષ્ટિરુચ્યતે। દક્ષાત્પ્રાચેતસાદૂર્ધ્વં સૃષ્ટિર્મૈથુનસંભવા
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: પહેલાંના જીવોની સર્જન ઇચ્છા, દર્શન અને સ્પર્શથી થઈ હતી; પણ પ્રચેતસપુત્ર દક્ષ પછી સર્જન સંયોગથી થવા લાગ્યું.
યથા સસર્જ ચૈવાસૌ તથૈવ શૃણુ કૌરવ। યદા તુ સૃજતસ્તસ્ય દેવર્ષિગણપન્નગાન્
હવે, હે કૌરવ, સાંભળ કે તેણે કેવી રીતે સર્જન કર્યું; જ્યારે તે સર્જન કરી રહ્યો હતો ત્યારે દેવો, ઋષિઓ અને પન્નગોનું સર્જન કર્યું.
ન વૃદ્ધિમગમલ્લોકસ્તદા મૈથુનયોગતઃ। દક્ષઃ પુત્રસહસ્રાણિ તદાસિક્ન્યામજીજનત્
તે સમયે સંયોગથી જગતનું વૃદ્ધિ થતી નહોતી; ત્યારે દક્ષએ પોતાની પત્ની અસિક્નીથી હજારો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.