ભીષ્મ ઉવાચ। કથં સતી દક્ષસુતા દેહં ત્યક્તવતી શુભા। દક્ષયજ્ઞસ્તુ રુદ્રેણ વિધ્વસ્તઃ કેન હેતુના
ભીષ્મએ કહ્યું: હે શુભે, સતી, દક્ષની દીકરીએ પોતાનું શરીર કેમ ત્યાગ્યું? અને રુદ્રે દક્ષનો યજ્ઞ કયા કારણથી નાશ કર્યો?
એતન્મે કૌતુકં બ્રહ્મન્કથં દેવો મહેશ્વરઃ। જગામાથ ક્રોધવશં ત્રિપુરારિર્મહાયશાઃ
હે બ્રહ્મન, મને આ જાણવાની ઉત્સુકતા છે: મહેશ્વર, ત્રિપુરાના દુશ્મન, એવા મહાન દેવને ગુસ્સો કેમ આવ્યો?
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ગંગાદ્વારે પુરા ભીષ્મ દક્ષો યજ્ઞમથારભત્। તત્ર દેવાસુરગણાઃ પિતરોથ મહર્ષયઃ
પુલસ્ત્યે કહ્યું: ભીષ્મ, ગંગાના તટે એક વખત દક્ષે યજ્ઞ શરૂ કર્યો; ત્યાં દેવો, દાનવો, પિતૃઓ અને મહર્ષિઓ એકત્ર થયા.
સમાજગ્મુર્મુદાયુક્તાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ। નાગા યક્ષાઃ સુપર્ણાશ્ચ વીરુદોષધયસ્તથા
બધા દેવો, ઇન્દ્ર સહિત, આનંદથી ત્યાં આવ્યા; નાગો, યક્ષો, સુપર્ણો તથા વનસ્પતિઓ અને ઔષધિઓ પણ આવ્યા.
કશ્યપો ભગવાનત્રિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ। પ્રચેતસોંગિરાશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ મહાતપાઃ
કશ્યપ, પૂજ્ય અત્રિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, પ્રચેતસ, અંગિરા અને મહાન તપસ્વી વસિષ્ઠ પણ હાજર હતા.
તત્ર વેદીં સમાં કૃત્વા ચાતુર્હોત્રં ન્યવેશયત્। હોતા વસિષ્ઠસ્તત્રાસીદંગિરાધ્વર્યુસત્તમઃ
ત્યાં સમાન યજ્ઞવેદી બનાવી, ચાર યજ્ઞાગ્નિ સ્થાપ્યા; વસિષ્ઠ હોતૃ બન્યા અને અંગિરા શ્રેષ્ઠ અધ્વર્યુ હતા.
બૃહસ્પતિરથોદ્ગાતા બ્રહ્મા વૈ નારદસ્તથા। યજ્ઞકર્મપ્રવૃત્તૌ તુ હૂયમાનેષુ ચાગ્નિષુ
બૃહસ્પતિ, પછી ઉદગાતા, બ્રહ્મા અને નારદ પણ યજ્ઞકર્મમાં હાજર હતા, જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવામાં આવી રહ્યા હતા.
આગતા વસવઃ સર્વ આદિત્યા દ્વાદશૈવ તુ। અશ્વિનૌ મરુતશ્ચૈવ મનવશ્ચ ચતુર્દશ
બધા વસુઓ, બાર એ આદિત્યો, બંને અશ્વિનીકુમારો, મારુતો અને ચૌદ મનુઓ પણ ત્યાં આવ્યા.
એવં યજ્ઞે પ્રવૃત્તે તુ હૂયમાનેષુ ચાગ્નિષુ। વિભૂતિં તાં પરાં તત્ર ભક્ષ્યભોજ્યકૃતાં શુભામ્
આ રીતે યજ્ઞ ચાલુ રહ્યો અને અગ્નિમાં આહુતિ આપવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે ત્યાં ઉત્તમ અને શુભ ભોજન તથા વિવિધ વ્યંજનોથી ભરપૂર સમૃદ્ધિ દેખાઈ.
આલોક્ય સર્વતો ભૂમિં સમંતાદ્દશયોજનમ્। મહાવેદી કૃતા તત્ર સર્વૈસ્તત્ર સમન્વિતૈઃ
દસ યોજન જેટલી આસપાસની જમીન જોઈને, ત્યાં બધાના સહકારથી એક વિશાળ યજ્ઞવેદી તૈયાર કરવામાં આવી.
સર્વાન્દેવાન્શક્રમુખ્યાન્યજ્ઞે દૃષ્ટ્વા સતી શુભા। તદાસાનુનયં વાક્યં પ્રજાપતિમભાષત
યજ્ઞમાં ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓને જોઈને, પવિત્ર સતીએ પ્રજાપતિને શાંતિપૂર્વક વાત કરી.
સત્યુવાચ। ઐરાવતં સમારૂઢો દેવરાજઃ શતક્રતુઃ। પત્ન્યા શચ્યા સહાયાતઃ કૃતાવાસઃ શતક્રતુઃ
સતી બોલી: દેવતાઓના રાજા શતક્રતુ, એઇરાવત પર આરૂઢ થઈ અને પત્ની શચી સાથે અહીં આવીને નિવાસ કર્યો છે.
પાપાનાં યો યમયિતા ધર્મેણાધર્મિણાં પ્રભુઃ। પત્ન્યા ધૂમોર્ણયા સાર્દ્ધમિહાયાતઃ સ દૃશ્યતે
જે પાપીઓને દંડ આપે છે અને અધર્મીઓ પર ધર્મથી શાસન કરે છે, એ ધૂમોર્ણા સાથે અહીં આવ્યો છે અને દેખાઈ રહ્યો છે.
યાદસાં ચ પતિર્દ્દેવો વરુણો લોકભાવનઃ। ગૌર્ય્યા પત્ન્યા સહાયાતઃ પ્રચેતા મંડપે ત્વિહ
જળચર પ્રાણીઓના સ્વામી અને લોકોના સર્જક દેવ વરુણ પણ ગૌરી સાથે અહીં મંડપમાં આવ્યા છે.
સર્વયક્ષાધિપો દેવઃ પુત્રો વિશ્રવસો મુનેઃ। પત્ન્યા ત્વિહ સમાયાતઃ સહ દેવ્યા ધનાધિપઃ
બધા યક્ષોના સ્વામી, વિશ્વરસ મુનિના પુત્ર અને ધનની દેવી સાથે આવેલા ધનના દેવ પણ અહીં છે.
મુખં યઃ સર્વદેવાનાં જંતૂનામુદરે સ્થિતઃ। વેદા યદર્થમુત્પન્નાસ્સોયં યજ્ઞમુપાગતઃ
જેના મુખમાંથી બધા દેવતાઓનું કાર્ય થાય છે અને જેના પેટમાં બધા જીવો વસે છે, જેમના માટે વેદો ઉત્પન્ન થયા, એ યજ્ઞમાં આવ્યા છે.
નિઋતી રાક્ષસેન્દ્રોઽસૌ દિક્પતિત્વે નિયોજિતઃ। સ ચ ત્વિહાગતસ્તાત પત્ન્યા સાર્દ્ધં ક્રતાવિહ
નિૃતિ, રાક્ષસોના રાજા, દિશાઓના રક્ષક તરીકે નિયુક્ત થયા છે; એ પણ પત્ની સાથે, પિતા, અહીં યજ્ઞ માટે આવ્યા છે.
આયુઃપ્રદો જગત્યસ્મિન્બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ પુરા। પ્રાણોપાનોવ્યાનઉદાનસ્સમાનાહ્વયસ્તથા
આ જગતમાં આયુષ્ય આપનાર, જે બ્રહ્માએ પ્રાચીન સમયમાં સર્જ્યા, પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન અને સમાન પણ અહીં આવ્યા છે.
એકોનપંચાશત્કેન ગણેન પરિવારિતઃ। યજ્ઞે પ્રજાપતિશ્ચાસૌ વાયુર્દેવઃસમાગતઃ
ઉનપચાસ (ઊનપચાસ) સભ્યોના સમૂહથી ઘેરાયેલા પ્રજાપતિ અને વાયુદેવ પણ યજ્ઞમાં આવ્યા છે.
દ્વાદશાત્મા ગ્રહાધ્યક્ષઃચક્ષુષી જગતસ્ત્વિહ। પાતિ વૈ ભુવનં સર્વં દેવાનાં યઃ પરાયણઃ
બાર સ્વરૂપ ધરાવનાર, ગ્રહોના અધ્યક્ષ, જગતના નેત્ર, જે સર્વ ભૂવનનું રક્ષણ કરે છે અને દેવતાઓનો આશ્રય છે, એ અહીં ઉપસ્થિત છે.
આયુષશ્ચ વનાનાં ચ દિવસાનાં પતિર્હિ યઃ। સંજ્ઞા પતિરિહાયાતો ભાસ્કરો લોકપાવનઃ
જે આયુષ્ય, વનો અને દિવસોનો સ્વામી છે, નામનો પણ સ્વામી છે, એ લોકપાવન ભાસ્કર અહીં આવ્યા છે.
અત્રિવંશસમુદ્ભૂતો દ્વિજરાજો મહાયશાઃ। નયનાનંદજનનો લોકનાથો ધરાતલે
અત્રિ વંશમાં જન્મેલા, મહાન યશસ્વી દ્વિજરાજ, ધરતી પર લોકનાથ અને સૌને આનંદ આપનાર પણ અહીં ઉપસ્થિત છે.
ઓષધીનાં પતિશ્ચાપિ વીરુધામપિ સર્વશઃ। ઉડુનાથઃ સપત્નીક ઇહાયાતઃ શશી તવ
ઓષધિઓ અને બધી વનસ્પતિઓના સ્વામી, તારાઓના રાજા, શશી પણ પોતાની પત્ની સાથે, હે મહાન, અહીં આવ્યા છે.
વસવોષ્ટૌ સમાયાતા અશ્વિનૌ ચ સમાગતૌ। વૃક્ષો વનસ્પતિશ્ચાપિ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ
આઠ વસુઓ આવ્યા છે, બંને અશ્વિનીકુમારો પણ આવ્યા છે; વૃક્ષ અને વનસ્પતિના સ્વામી, તથા ગંધર્વ અને અપ્સરાઓના સમૂહ પણ આવ્યા છે.
વિદ્યાધરા ભૂતસંઘા વેતાલા યક્ષરાક્ષસાઃ। પિશાચાશ્ચોગ્રકર્માણસ્તથાન્યે જીવહારકાઃ
વિદ્યાધર, ભૂતગણ, વેતાળ, યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચ અને બીજા અનેક જીવહરણારા—all એ લોકો—
નદ્યો નદાઃ સમુદ્રાશ્ચ દ્વીપાશ્ચ સહ પર્વતૈઃ। ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ પશવો યદિઙ્ગં યચ્ચ નેઙ્ગતિ
નદીઓ, નાળાઓ, સમુદ્રો, દ્વીપો અને પર્વતો સાથે; ઘરનાં અને જંગલનાં પશુઓ, જે ચાલે છે અને જે અચળ છે—
કશ્યપો ભગવાનત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચાપરૈઃ સહ। પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ સનકાદ્યા મહર્ષયઃ
કશ્યપ, પૂજ્ય અત્રિ, વસિષ્ઠ અને બીજા મહર્ષિઓ; પુલસ્ત્ય, પુલહ અને સનકાદિ મહાન ઋષિઓ—
પુણ્યા રાજર્ષયશ્ચૈવ પૃથિવ્યાં યે ચ પાર્થિવાઃ। વર્ણાશ્ચાશ્રમિણશ્ચૈવ સર્વે યે કર્મકારિણઃ
પુણ્યશાળી રાજર્ષિઓ અને પૃથ્વી પરના બધા રાજાઓ; ચાર વર્ણો અને આશ્રમવાસીઓ, બધા કર્મકાંડી લોકો—
કિમત્ર બહુનોક્તેન બ્રાહ્મી સૃષ્ટિરિહાગતા। ભગિન્યો ભાગિનેયાશ્ચ ભગિનીપતયસ્ત્વિમે
અહીં વધુ શું કહેવું? બ્રહ્માની સમગ્ર સૃષ્ટિ અહીં આવી છે: બહેનો, ભાણેજ અને બહેનના પતિઓ પણ.
સ્વભાર્યાસહિતાઃ સર્વે સપુત્રાસ્સહ બાંધવાઃ। ત્વયા સમર્ચિતાઃ સર્વે દાનમાનપરિગ્રહૈઃ
તમારા દ્વારા સૌને, તેમની પત્ની, પુત્ર અને બાંધવો સાથે, દાન, માન અને આદરથી સન્માન મળ્યો છે.