નૃલોકે દશજન્માનિ લપ્સ્યસે મધુસૂદન। ભાર્યાયાસ્તે વિયોગેન દુઃખાન્યનુભવિષ્યસિ
મધુસૂદન, માનવલોકમાં તું દસ જન્મ લેશે; તારી પત્નીથી વિયોગના કારણે તારે ઘણું દુઃખ સહન કરવું પડશે.
એવં શાપં દદૌ તસ્મૈ ભૃગુઃ પરમકોપનઃ। વિષ્ણુના ચ પુનસ્તસ્ય દત્તઃ શાપો મહાત્મના
આ રીતે ભૃગુએ ભારે ગુસ્સામાં આવીને તેને શાપ આપ્યો; અને મહાન આત્મા વિષ્ણુએ પણ તેને પાછો શાપ આપ્યો.
ન ચાપત્યકૃતાં પ્રીતિં પ્રાપ્સ્યસે મુનિપુંગવ। શાપં દત્ત્વા ઋષેસ્તસ્ય બ્રહ્મલોકં જગામ હ૧૦૦ 1.4.
મુનિશ્રેષ્ઠ, તું સંતાનથી સુખ નહીં મેળવે; એ ઋષિને શાપ આપીને પછી તે બ્રહ્મલોકમાં ગયો.
પદ્મજન્માનમાહેદં દૃષ્ટ્વા દેવસ્તુ કેશવઃ। ભગવંસ્તવ પુત્રોસૌ ભૃગુઃ પરમકોપનઃ
આ જોઈને ભગવાન કેશવે કમળથી જન્મેલા બ્રહ્માને કહ્યું: 'ભગવાન, તમારો પુત્ર ભૃગુ ભારે ગુસ્સામાં આવીને મને શાપ આપ્યો છે.'
નિષ્કારણં ચ તેનાહં શપ્તો જન્માનિ માનુષે। લપ્સ્યસે દશધા ત્વં હિ તતો દુઃખાન્યનેકશઃ
'કોઈ કારણ વગર તેણે મને શાપ આપ્યો છે; તું દસ વખત માનવ રૂપે જન્મ લેશે અને એથી તારે અનેક દુઃખો સહન કરવા પડશે.'
ભાર્યાવિયોગજા પીડા બલપૌરુષનાશિની। ત્યત્ક્વા ચાહમિમં લોકં શયિષ્યે ચ મહોદધૌ
પત્નીથી વિયોગનું દુઃખ મારા બળ અને પુરુષાર્થને નષ્ટ કરી દેશે; તેથી હું આ લોક છોડીને મહાસાગરમાં શયન કરીશ.
દેવકાર્યેષુ સર્વેષુ પુનશ્ચાવાહનં ક્રિયાઃ। તથા બ્રુવંતં તં દેવં બ્રહ્મા લોકગુરુસ્તદા
દેવોના કામમાં જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે મને ફરી બોલાવવું; એમ કહેતા ભગવાનને ત્યારે બ્રહ્મા, જગતના ગુરુએ—
પ્રસાદનાર્થં વિષ્ણોસ્તુ સ્તુતિમેતાં ચકાર હ। ત્વયા સૃષ્ટં જગદિદં પદ્મં નાભૌ વિનિઃસૃતમ્। તત્ર ચાહં સમુત્પન્નસ્તવ વશ્યશ્ચ કેશવ
વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવા માટે તેમણે આ સ્તુતિ કરી: 'હે પદ્મનાભ, આ જગત તું સર્જેલું છે, કમળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે; હું ત્યાં જન્મ્યો છું અને તારા વશમાં છું, હે કેશવ.'
ત્વં ત્રાતા સર્વલોકાનાં સ્રષ્ટા ત્વં જગતઃ પ્રભો। ત્રૈલોક્યં ન ત્વયા ત્યાજ્યમેષ એવ વરો મમ
તુજ સર્વ લોકનો રક્ષક છે, હે પ્રભુ, તું જગતનો સર્જનહાર છે; તારે ત્રણેય લોક ક્યારેય છોડવા નહીં—મારી એકમાત્ર વિનંતી એ જ છે.
દશજન્મમનુષ્યેષુ લોકાનાં હિતકામ્યયા। સ્વયં કર્ત્તા ન તે શક્તઃ શાપદાનાય કોપિ વા
લોકોના કલ્યાણ માટે તારે પોતે માનવ રૂપે દસ જન્મ લેવા પડશે; શાપના પરિણામને કોઈ પણ દૂર કરી શકતો નથી.
કોયં ભૃગુઃ કથં તેન શક્યં શપ્તું જનાર્દન। માનયસ્વ સદા વિપ્રાન્બ્રાહ્મણાસ્તે તનુસ્સ્વયમ્
આ ભૃગુ કોણ છે? એ કેવી રીતે જનાર્દનને શાપ આપી શકે? તું હંમેશાં વિદ્વાનોનું સન્માન કર, કેમ કે બ્રાહ્મણો તો તારી જ સ્વરૂપ છે.
યોગનિદ્રામુપાસ્વ ત્વં ક્ષીરાબ્ધૌ સ્વપિ હીશ્વર। કાર્યકાલે પુનસ્ત્વાં તુ બોધયિષ્યામિ માધવ
હે ઈશ્વર, તું ક્ષીરસમુદ્રમાં યોગનિદ્રામાં આરામ કર. જ્યારે કામનો સમય આવશે, હે માધવ, ત્યારે હું તને જાગૃત કરીશ.
ભગવન્નેષ તાવત્તુ ત્વચ્છક્ત્યા ચોપબૃંહિતઃ। સર્વકાર્યકરઃ શક્રસ્તવૈવાંશેન શત્રુહા
હે ભગવાન, તારી શક્તિથી ઈન્દ્ર બધી બાબતો પૂર્ણ કરશે; તે તારા અંશથી દુશ્મનોનો નાશ કરશે.
ત્રૈલોક્યં પાલયન્નેવ ત્વદાજ્ઞાં સ કરિષ્યતિ। એવં સ્તુતસ્તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્માણમિદમુક્તવાન્
ત્રણે લોકનું રક્ષણ કરતાં તે તારી આજ્ઞા પ્રમાણે વર્તશે; આમ સ્તુતિ થતા પછી વિષ્ણુએ બ્રહ્માને આ વાત કહી.
સર્વમેતત્કરિષ્યામિ યન્માં જ્ઞાપયસે પ્રભો। અદર્શનં ગતો દેવો બ્રહ્મા તં નાભિજજ્ઞિવાન્
હે પ્રભુ, તું જે કહેશે એ બધું હું કરીશ; દેવ અદૃશ્ય થઈ ગયો અને બ્રહ્માએ તેને ઓળખ્યો નહીં.
ગતે દેવે તદા વિષ્ણૌ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। ભૂયશ્ચકાર વૈ સૃષ્ટિં લોકાનાં પ્રભવઃ પ્રભુઃ
જ્યારે વિષ્ણુ ચાલ્યા ગયા, ત્યારે બ્રહ્મા, જે લોકપિતામહ છે, ફરીથી સૃષ્ટિ કરવા લાગ્યા, કારણ કે તેઓ સર્વના મૂળ અને સ્વામી છે.
તં દૃષ્ટ્વા નારદઃ પ્રાહ વાક્યં વાક્યવિદાં વરઃ। સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્। સર્વવ્યાપી ભુવઃ સ્પર્શાદધ્યતિષ્ઠદ્દશાંગુલમ્
નારદે તેમને જોઈને કહ્યું, જે વાક્યમાં શ્રેષ્ઠ છે: હજાર માથાવાળો પુરુષ, હજાર આંખો અને પગવાળો, સર્વત્ર વ્યાપક, પૃથ્વીથી દસ આંગળ ઊંચે ઊભો રહ્યો.
યદ્ભૂતં યચ્ચ વૈ ભાવ્યં સર્વમેવ ભવાન્યતઃ। તતો વિશ્વમિદં તાત ત્વત્તો ભૂતં ભવિષ્યતિ
જે કંઈ થયું છે અને જે થવાનું છે, બધું તારા પરથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; હે પિતા, આ આખું જગત તારા પરથી જ જન્મ્યું છે અને જન્મશે.
ત્વત્તો યજ્ઞઃ સર્વહુતઃ પૃષદાજ્યં પશુર્દ્વિધા। ઋચસ્ત્વત્તોથ સામાનિ ત્વત્ત એવાભિજજ્ઞિરે
યજ્ઞ, સર્વ હવન, ઘી અને બલિદાન માટેના પશુ, આ બધું તારા પરથી આવે છે; ઋગ્વેદ અને સામવેદના સ્તોત્રો પણ તારા પરથી જન્મ્યા છે.
ત્વત્તો યજ્ઞાસ્ત્વજાયંત ત્વત્તો શ્વાશ્ચૈવ દંતિનઃ। ગાવસ્ત્વત્તઃ સમુદ્ભૂતાઃ ત્વત્તો જાતાવયોમૃગાઃ
યજ્ઞો તારા પરથી ઉત્પન્ન થાય છે, ઘોડા અને હાથી પણ તારા પરથી આવે છે; ગાયો તારા પરથી જન્મે છે અને ધાતુઓ તથા જંગલી પ્રાણીઓ પણ તારા પરથી ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્વન્મુખાદ્બ્રાહ્મણા જાતાસ્ત્વત્તઃ ક્ષત્રમજાયત। વૈશ્યાસ્તવોરુજાઃ શૂદ્રાસ્તવ પદ્ભ્યાં સમુદ્ગતાઃ
તારા મોઢામાંથી બ્રાહ્મણો જન્મ્યા, તારા પરથી ક્ષત્રિયો ઉત્પન્ન થયા; વૈશ્યો તારા જાંઘમાંથી આવ્યા અને શૂદ્રો તારા પગમાંથી બહાર પડ્યા.
અક્ષ્ણોઃ સૂર્યોનિલઃ શ્રોત્રાચ્ચંદ્રમા મનસસ્તવ। પ્રાણોંતઃ સુષિરાજ્જાતો મુખાદગ્નિરજાયત
તારી આંખોમાંથી સૂર્ય, કાનમાંથી ચંદ્ર, મનમાંથી પવન અને મોઢામાંથી અગ્નિ જન્મ્યો.
નાભિતો ગગનં દ્યૌશ્ચ શિરસઃ સમવર્ત્તત। દિશઃ શ્રોત્રાત્ક્ષિતિઃ પદ્ભ્યાં ત્વત્તઃ સર્વમભૂદિદમ્
તારા નાભિમાંથી આકાશ, માથામાંથી સ્વર્ગ, કાનમાંથી દિશાઓ અને પગમાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ; આ બધું તારા પરથી જ સર્જાયું છે.
ન્યગ્રોધઃ સુમહાનલ્પે યથા બીજે વ્યવસ્થિતઃ। સસર્જ્જ વિશ્વમખિલં બીજભૂતે તથા ત્વયિ
જેમ નાનકડા બીજમાં મોટું વટવૃક્ષ છુપાયેલું હોય છે, તેમ તું બીજરૂપ બની આખું વિશ્વ સર્જ્યું છે.
બીજાંકુરસમુદ્ભૂતો ન્યગ્રોધઃ સમુપસ્થિતઃ। વિસ્તારં ચ યથા યાતિ ત્વત્તઃ સૃષ્ટૌ તથા જગત્
વટવૃક્ષ બીજના અંકુરમાંથી ઉગે છે અને ફેલાય છે; એ જ રીતે, જગત તારી સર્જનાથી વિસ્તરે છે.
યથા હિ કદલી નાન્યા ત્વક્પત્રેભ્યોઽભિદૃશ્યતે। એવં વિશ્વમિદં નાન્યત્ત્વત્સ્થમીશ્વર દૃશ્યતે
જેમ કેળાનું વૃક્ષ તેની છાલ અને પાંદડાથી અલગ દેખાતું નથી, તેમ હે ઈશ્વર, આ જગત તારા વિના જુદું દેખાતું નથી.
હ્લાદિની ત્વયિ શક્તિસ્સા ત્વય્યેકા સહભાવિની। હ્લાદતાપકરીમિશ્રા ત્વયિ નો ગુણવર્જિતે
એ આનંદદાયી શક્તિ તારી અંદર છે, તારી સાથે એકરૂપ છે; સુખ-દુઃખ સાથે મળીને પણ એ તારી અંદર જ છે, કેમ કે તું બધા ગુણોથી રહિત છે.
પૃથગ્ભૂતૈકભૂતાય સર્વભૂતાય તે નમઃ। વ્યક્તં પ્રધાનં પુરુષો વિરાટ્સમ્રાટ્તથા ભવાન્
જે સર્વથી જુદા અને એકરૂપ છે, સર્વના સ્વરૂપ છે, એવા તને વંદન છે; તું પ્રગટ, મૂળ પ્રકૃતિ, પુરુષ અને વિશ્વના રાજા છે.
સર્વસ્મિન્સર્વભૂતસ્ત્વં સર્વઃ સર્વસ્વરૂપધૃક્। સર્વં ત્વત્તઃ સમુદ્ભૂતં નમઃ સર્વાત્મને તતઃ
તમે દરેક જીવમાં રહેલા છો, તમે બધું જ છો, દરેક સ્વરૂપ ધારણ કરો છો; બધું તમારામાંથી ઉત્પન્ન થયું છે—તમને, સર્વના આત્મા, વંદન છે.
સર્વાત્મકોસિ સર્વેશ સર્વભૂતસ્થિતો યતઃ। કથયામિ તતઃ કિં તે સર્વં વેત્સિ હૃદિસ્થિતં
તમે સર્વના આત્મા અને સર્વના સ્વામી છો, દરેક જીવમાં વસો છો; એટલે મને શું કહેવું છે? તમે તો હૃદયમાં રહેલા બધું જાણો છો.