પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયિણીઃ પ્રભુઃ। તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય(સ્પ?) એકાદશ સુલોચનાઃ
ધર્મદેવતાએ દક્ષની પુત્રીઓને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; એમમાંથી સુંદર આંખો ધરાવતી અગિયાર નાની બહેનો જન્મી.
ખ્યાતિઃ સત્યથ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા। સન્નતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જ્જા સ્વાહા સ્વધા તથા
ખ્યાતિ, સત્ય, સંભૂતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ, ક્ષમા, સન્નતિ, અનસૂયા, ઊર્જા, સ્વાહા અને સ્વધા — આ પણ એમની પુત્રીઓ છે.
ભૃગુર્ભવો મરીચિશ્ચ તથા ચૈવાંગિરા મુનિઃ। અહં ચ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુર્મુનિવરસ્તથા
ભૃગુ, ભવ, મરીચિ અને ઋષિ અંગિરા; હું પોતે, પુલહ અને મહાન ઋષિ ક્રતુ — આ બધા છે.
અત્રિર્વસિષ્ઠો વહ્નિશ્ચ પિતરશ્ચ યથાક્રમમ્। ખ્યાત્યાદ્યા જગૃહુઃ કન્યા મુનયો રાજસત્તમ
અત્રિ, વસિષ્ઠ, અગ્નિ અને પિતૃગણ ક્રમશઃ; હે રાજાશ્રેષ્ઠ, આ બધા મહર્ષિઓએ ખ્યાતિ વગેરે દક્ષકન્યાઓને પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
શ્રદ્ધા કામં બલં લક્ષ્મીર્નિયમં ધૃતિરાત્મજમ્। સંતોષં ચ તથા તુષ્ટિર્લોભં પુષ્ટિરસૂયત
શ્રદ્ધા, ઇચ્છા, બળ, લક્ષ્મી, નિયમ, ધીરજ જે પુત્ર સમાન છે, સંતોષ, તૃપ્તિ, લોભ અને પોષણ જન્મ્યા.
મેધા શ્રુતં ક્રિયા દણ્ડં નયં વિનયમવે ચ। બોધં બુદ્ધિસ્તથા લજ્જા વિનયં વપુરાત્મજમ્
બુદ્ધિ, શીખવું, કર્મ, દંડ, નીતિ, વિનમ્રતા, સમજ, જ્ઞાન, લાજ, શિસ્ત અને સુંદરતા પુત્ર રૂપે જન્મ્યા.
વ્યવસાયં પ્રજજ્ઞે વૈ ક્ષેમં શાન્તિરસૂયત। સુખમૃદ્ધિર્યશઃ કીર્તિરિત્યેતે ધર્મસૂનવઃ
દૃઢ નિશ્ચય જન્મ્યો, સુરક્ષા અને શાંતિ પણ ઉત્પન્ન થઈ; સુખ, સમૃદ્ધિ, યશ અને કીર્તિ—આ બધાં ધર્મના પુત્રો છે.
કામાન્નંદી સુતં હર્ષં ધર્મપૌત્રમસૂયત। હિંસા ભાર્યાત્વધર્મસ્ય તસ્ય જજ્ઞે તદાનૃતં
ઇચ્છા, આનંદ અને હર્ષ ધર્મના પૌત્ર તરીકે જન્મ્યા; હિંસા અધર્મની પત્ની બની અને તેના ગર્ભેથી અસત્ય જન્મ્યું.
કન્યા ચ નિકૃતિસ્તાભ્યાં ભયં નરક એવ ચ। માયા ચ વેદના ચૈવ મિથુનં દ્વંદ્વમેવ ચ
એક પુત્રી, દગો, અને એ બંનેમાંથી ભય અને નરક ઉત્પન્ન થયા; માયા અને પીડા, આ બંને જોડી, અને દ્વંદ્વ પણ જન્મ્યા.
તયોર્જજ્ઞેથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્। વેદનાયાસ્તતશ્ચાપિ દુઃખં જજ્ઞેથ રૌરવાત્
આ બંનેમાંથી માયાએ મૃત્યુને જન્મ આપ્યો, જે જીવોને હરાવે છે; પીડામાંથી રૌરવ નામનું દુઃખ ઉત્પન્ન થયું.
મૃત્યોર્વ્યાધિજરાશોક તૃષ્ણાક્રોધાશ્ચ જજ્ઞિરે। દુઃખોત્તરાઃ સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ
મૃત્યુમાંથી રોગ, વૃદ્ધાવસ્થા, શોક, તરસ અને ક્રોધ જન્મ્યા; આ બધાં દુઃખના સંતાન છે અને અધર્મના લક્ષણ છે.
નૈષાં ભાર્યાસ્તિ પુત્રો વા તે સર્વે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ। રૌદ્રાણ્યેતાનિ રૂપાણિ બ્રહ્મણો નૃવરાત્મજ
આમાંથી કોઈની પત્ની કે પુત્ર નથી; એ બધાં ઉર્ધ્વરેતસ સ્વરૂપ છે; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આ બધા ભયાનક રૂપો બ્રહ્માના છે.
નિત્યં પ્રલયહેતુત્વં જગતોસ્ય પ્રયાંતિ વૈ। રુદ્રસર્ગં પ્રવક્ષ્યામિ યથા બ્રહ્મા ચકાર હા(?)
આ સર્વે હંમેશાં જગતના વિનાશનું કારણ બને છે; હવે હું તને રુદ્રની સર્જનકથા કહું છું, જે બ્રહ્માએ કરી હતી.
કલ્પાદાવાત્મનસ્તુલ્યં સુતં પ્રધ્યાયતસ્તતઃ। પ્રાદુરાસીત્પ્રભોરંકે કુમારો નીલલોહિતઃ
કલ્પના આરંભે, ભગવાને પોતાના જેવો પુત્ર વિચારતાં, તેમના ગોદમાં વાદળી અને લાલ રંગનો એક બાળક પ્રગટ થયો.
રુદન્વૈ સુસ્વરં સોથ દ્રવંશ્ચ નૃપસત્તમ। કિં રોદિષીતિ તં દેવો રુદંતં પ્રત્યુવાચ હ
એ બાળક ઉંચે અવાજે રડવા લાગ્યો અને આંસુ વહાવ્યા; દેવતાએ તેને રડતાં જોઈને પુછ્યું.
નામધેહીતિ તં સોથ પ્રત્યુવાચ પ્રજાપતિમ્। રોદનાદ્રુદ્રનામાસિ મા રોદીર્ધૈર્યમાવહ
'તું કોણ છે?' એમ પુછતાં, પ્રજાપતિએ કહ્યું: 'તારા રડવાને કારણે તું રુદ્ર કહેવાશે; હવે રડશો નહીં, ધીરજ રાખ.'
એવમુક્તઃ પુનસ્સોથ સપ્તકૃત્વો રુરોદ હ। તતોન્યાનિ દદૌ તસ્મૈ સપ્તનામાનિ વૈ પ્રભુઃ ૨૦૦ 1.3.
આ રીતે કહેતાં પણ એ બાળક સાત વાર ફરી રડ્યું; ત્યારે પ્રભુએ તેને સાત બીજા નામ આપ્યા.
મૂર્ત્તીનાં ચૈવમષ્ટાનાં સ્થાનાન્યષ્ટૌ ચકાર હ। ભવં શર્વમથેશાનં તથા પશુપતિં નૃપ
આ આઠ સ્વરૂપો માટે તેણે આઠ સ્થાન નક્કી કર્યા: ભવ, શર્વ, ઈશાન અને પશુપતિ, હે રાજન,
ભીમમુગ્રં મહાદેવમુવાચ સ પિતામહઃ। સૂર્યો જલં મહી વહ્નિર્વાયુરાકાશમેવ ચ
ભીમ, ઉગ્ર, મહાદેવ—પિતામહે એમ નામ આપ્યા; સુર્ય, જળ, પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ,
દીક્ષિતો બ્રાહ્મણઃ સોમ ઇત્યેતે તનવઃ કમાત્। એવં પ્રકારો રુદ્રોસૌ સતીં ભાર્યામવિંદત
દીક્ષા લીધેલો બ્રાહ્મણ અને સોમ પણ તેની તનુરૂપ છે; આ રીતે રુદ્રે સતીને પોતાની પત્ની તરીકે પ્રાપ્ત કરી.
દક્ષકોપાચ્ચ તત્યાજ સા સતી સ્વં કલેવરમ્। હિમવદ્દુહિતા સાભૂન્મેનાયાં નૃપસત્તમ
દક્ષના ક્રોધથી સતીએ પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; પછી તે હિમાલય અને મેનાની પુત્રી બની, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
ઉપયેમે પુનશ્ચૈવ યાચિત્વા ભગવાન્ભવઃ। દાક્ષી ધાતૃવિધાતારૌ ભૃગોઃ ખ્યાતિરસૂયત
પ્રભુ ભવને વિનંતી કરીને તેણે ફરીથી સતીને વિવાહ કરી; દક્ષથી ધાતા અને વિધાતા જન્મ્યા, અને ભૃગુથી ખ્યાતિ જન્મી.
શ્રિયં ચ દેવદેવસ્ય પત્ની નારાયણસ્ય યા
અને શ્રી, જે દેવોના દેવ નારાયણની પત્ની છે—
ભીષ્મ ઉવાચ। ક્ષીરાબ્ધૌ તુ તથા લક્ષ્મીઃ કિલોત્પન્ના મયા શ્રુતા। ખ્યાત્યાં ભૃગોઃ સમુત્પન્ના એતદાહ કથં ભવાન્
ભીષ્મે પૂછ્યું: હું સાંભળ્યું છે કે લક્ષ્મી ક્ષીર સાગરમાંથી ઉત્પન્ન થઈ હતી, અને એ પણ સાંભળ્યું છે કે ભૃગુની પુત્રી ખ્યાતિ તરીકે જન્મી હતી. આ બંને વાતો તમે કેવી રીતે સમજાવો છો?
કથં ચ દક્ષદુહિતા દેહં ત્યક્તવતી શુભા। મેનાયાં ગર્ભસંભૂતિમુમાયા જન્મ એવ ચ
અને શુભ દક્ષપુત્રીએ પોતાનું શરીર કેમ ત્યાગ્યું? અને ઉમા કેવી રીતે મેના ના ગર્ભમાંથી જન્મી?
કિમર્થં દેવદેવેન પત્ની હૈમવતી કૃતા। વિરોધં ચાથ દક્ષેણ ભગવાંસ્તુ બ્રવીતુ મે
દેવોના દેવએ હિમવંતની પુત્રીને પત્ની તરીકે કેમ સ્વીકારી? અને દક્ષ સાથે શું વિવાદ થયો હતો? હે મહાન, કૃપા કરીને મને કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ઇદં ચ શૃણુ ભૂપાલ યત્પૃષ્ટોહમિહ ત્વયા। શ્રીસંબંધો મયાપ્યેષ શ્રુત આસીત્પિતામહાત્
પુલસ્ત્યે કહ્યું: હે રાજા, તમે અહીં જે પૂછ્યું છે, એ વાત હવે ધ્યાનથી સાંભળો. શ્રી વિશે આ કથા મેં પણ મારા દાદા પાસેથી સાંભળી છે.
અત્રિપુત્રસ્તુ દુર્વાસાઃ પરિભ્રામ્યન્મહીમિમામ્। વિદ્યાધરીકરેમાલાં દૃષ્ટ્વા સૌગન્ધિકીં શુભામ્
અત્રિના પુત્ર દુર્વાસા, જ્યારે આ ધરતી પર ફરતા હતા, ત્યારે તેમણે એક વિદ્યાધરી કન્યાના હાથમાં સુગંધિત ફૂલોની માળા જોઈ.
યાચયામાસ મે દેહિ જટાજૂટે કરોમ્યહમ્। ઇતિ વિદ્યાધરી તેન પૃષ્ટા સા ઋષિણા તથા
દુર્વાસાએ કહ્યું: 'મને આ માળા આપ, હું તેને મારા જટામાં પહેરીશ.' એમ ઋષીએ વિદ્યાધરી કન્યાને વિનંતી કરી.
દદૌ તસ્મૈ મુદાયુક્તા તાં માલાં સ તદા નૃપ। ગૃહીત્વા સુચિરં કાલં શિરોમાલાં બબંધ હ
એ કન્યાએ આનંદથી દુર્વાસાને એ માળા આપી. દુર્વાસાએ એ માળા લઈને લાંબા સમય સુધી પોતાના માથા પર પહેરી રાખી.