વિભજાત્માનમિત્યુક્ત્વા તં બ્રહ્માંતર્દધેઃ તતઃ। તથોક્તોસૌ દ્વિધા સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં તથાકરોત્
'તારું સ્વરૂપ વહેંચી દે,' એમ કહીને બ્રહ્માજી અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી રુદ્રે તેમનાં કહેવ્યા પ્રમાણે પોતાનું સ્વરૂપ સ્ત્રી અને પુરુષ એમ બે ભાગમાં વહેંચી દીધું.
બિભેદ પુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા ચ સઃ। સૌમ્યાસૌમ્યૈસ્તથા રૂપૈઃ શાંતૈઃ સ્ત્રીત્વં ચ સ પ્રભુઃ
પછી એ પ્રભુએ પોતાનું પુરુષ સ્વરૂપ દસ ભાગમાં અને એક ભાગમાં વહેંચ્યું; એ જ રીતે સ્ત્રી સ્વરૂપને પણ સૌમ્ય, ઉગ્ર અને શાંત એવા વિવિધ રૂપોમાં વહેંચી દીધું.
બિભેદ બહુધા ચૈવ સ્વરૂપૈરસિતૈઃ સિતૈઃ। તતો બ્રહ્મા સ્વયંભૂતં પૂર્વં સ્વાયંભુવં પ્રભુમ્
પછી એ પ્રભુએ પોતાને અનેક રૂપોમાં, ક્યારે કાળા તો ક્યારે ગોરા સ્વરૂપે વહેંચી દીધા; ત્યારબાદ સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ સૌપ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુની રચના કરી.
આત્માનમેવ કૃતવાન્પ્રજાપત્યે મનું નૃપ। શતરૂપાં ચ તાં નારીં તપોનિર્દ્ધૂતકલ્મષામ્
એ બ્રહ્માએ પોતાને મનુરૂપે, જે પ્રજાપતિ છે, રૂપાંતરિત કર્યા અને તપથી પવિત્ર થયેલી શતરૂપા નામની સ્ત્રીની પણ રચના કરી.
સ્વાયંભુવો મનુર્નામ પત્નીત્વે જગૃહે પ્રભુઃ। તસ્માચ્ચ પુરુષાદ્દેવી શતરૂપા વ્યજાયત
સ્વાયંભુવ મનુએ એ શતરૂપાને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી; અને એ મનુમાંથી દેવી શતરૂપાનો જન્મ થયો.
પ્રિયવ્રતોત્તાતનપાદ પ્રસૂત્યાકૂતિ સંજ્ઞિતમ્। દદૌ પ્રસૂતિં દક્ષાય આકૂતિં રુચયે પુરા
પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ, પ્રસૂતિ અને આકૂતિ એમ ચાર સંતાન થયા; પ્રસૂતિને દક્ષને અને આકૂતિને રૂચિને પતિરૂપે અપાઈ હતી.
પ્રજાપતિઃ સ જગ્રાહ તયોર્જજ્ઞે સ દક્ષિણઃ। પુત્રો યજ્ઞો મહાભાગ દંપત્યોર્મિથુનં તતઃ
પ્રજાપતિએ એ બંનેને પત્ની તરીકે સ્વીકાર્યા અને એમના મિલનથી દક્ષિણ નામનો પુત્ર જન્મ્યો; એ દંપતીમાંથી મહાભાગ્યશાળી યજ્ઞનો જન્મ થયો.
યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાં તુ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે। યામા ઇતિ સમાખ્યાતા દેવાઃ સ્વાયંભુવે મનૌ
યજ્ઞ અને દક્ષિણામાંથી બાર પુત્રો જન્મ્યા, જેમને યામા કહેવાય છે; એ દેવતાઓ સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં હતા.
પ્રસૂત્યાં ચ તથા દક્ષશ્ચતસ્રો વિંશતિં તથા। સસર્જ કન્યાસ્તાસાં તુ સમ્યઙ્નામાનિ મે શૃણુ
પ્રસૂતિમાંથી દક્ષએ ચોવીસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી; હવે હું એમના સાચા નામો તમને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.
શ્રદ્ધા લક્ષ્સીર્ધૃતિઃ પુષ્ટિસ્તુષ્ટિર્મેધા ક્રિયા તથા। બુદ્ધિર્લજ્જાવપુઃ શાંતિર્ઋદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશી
શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, પુષ્ટિ, તૃપ્તિ, મેધા, ક્રિયા, બુદ્ધિ, લાજ, રૂપ, શાંતિ, ઋદ્ધિ અને કીર્તિ — આ તે તેર પુત્રીઓ છે.
પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયિણીઃ પ્રભુઃ। તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય(સ્પ?) એકાદશ સુલોચનાઃ
ધર્મદેવતાએ દક્ષની પુત્રીઓને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; એમમાંથી સુંદર આંખો ધરાવતી અગિયાર નાની બહેનો જન્મી.
ખ્યાતિઃ સત્યથ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા। સન્નતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જ્જા સ્વાહા સ્વધા તથા
ખ્યાતિ, સત્ય, સંભૂતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ, ક્ષમા, સન્નતિ, અનસૂયા, ઊર્જા, સ્વાહા અને સ્વધા — આ પણ એમની પુત્રીઓ છે.
ભૃગુર્ભવો મરીચિશ્ચ તથા ચૈવાંગિરા મુનિઃ। અહં ચ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુર્મુનિવરસ્તથા
ભૃગુ, ભવ, મરીચિ અને ઋષિ અંગિરા; હું પોતે, પુલહ અને મહાન ઋષિ ક્રતુ — આ બધા છે.
અત્રિર્વસિષ્ઠો વહ્નિશ્ચ પિતરશ્ચ યથાક્રમમ્। ખ્યાત્યાદ્યા જગૃહુઃ કન્યા મુનયો રાજસત્તમ
અત્રિ, વસિષ્ઠ, અગ્નિ અને પિતૃગણ ક્રમશઃ; હે રાજાશ્રેષ્ઠ, આ બધા મહર્ષિઓએ ખ્યાતિ વગેરે દક્ષકન્યાઓને પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
શ્રદ્ધા કામં બલં લક્ષ્મીર્નિયમં ધૃતિરાત્મજમ્। સંતોષં ચ તથા તુષ્ટિર્લોભં પુષ્ટિરસૂયત
શ્રદ્ધા, ઇચ્છા, બળ, લક્ષ્મી, નિયમ, ધીરજ જે પુત્ર સમાન છે, સંતોષ, તૃપ્તિ, લોભ અને પોષણ જન્મ્યા.
મેધા શ્રુતં ક્રિયા દણ્ડં નયં વિનયમવે ચ। બોધં બુદ્ધિસ્તથા લજ્જા વિનયં વપુરાત્મજમ્
બુદ્ધિ, શીખવું, કર્મ, દંડ, નીતિ, વિનમ્રતા, સમજ, જ્ઞાન, લાજ, શિસ્ત અને સુંદરતા પુત્ર રૂપે જન્મ્યા.
વ્યવસાયં પ્રજજ્ઞે વૈ ક્ષેમં શાન્તિરસૂયત। સુખમૃદ્ધિર્યશઃ કીર્તિરિત્યેતે ધર્મસૂનવઃ
દૃઢ નિશ્ચય જન્મ્યો, સુરક્ષા અને શાંતિ પણ ઉત્પન્ન થઈ; સુખ, સમૃદ્ધિ, યશ અને કીર્તિ—આ બધાં ધર્મના પુત્રો છે.
કામાન્નંદી સુતં હર્ષં ધર્મપૌત્રમસૂયત। હિંસા ભાર્યાત્વધર્મસ્ય તસ્ય જજ્ઞે તદાનૃતં
ઇચ્છા, આનંદ અને હર્ષ ધર્મના પૌત્ર તરીકે જન્મ્યા; હિંસા અધર્મની પત્ની બની અને તેના ગર્ભેથી અસત્ય જન્મ્યું.
કન્યા ચ નિકૃતિસ્તાભ્યાં ભયં નરક એવ ચ। માયા ચ વેદના ચૈવ મિથુનં દ્વંદ્વમેવ ચ
એક પુત્રી, દગો, અને એ બંનેમાંથી ભય અને નરક ઉત્પન્ન થયા; માયા અને પીડા, આ બંને જોડી, અને દ્વંદ્વ પણ જન્મ્યા.
તયોર્જજ્ઞેથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્। વેદનાયાસ્તતશ્ચાપિ દુઃખં જજ્ઞેથ રૌરવાત્
આ બંનેમાંથી માયાએ મૃત્યુને જન્મ આપ્યો, જે જીવોને હરાવે છે; પીડામાંથી રૌરવ નામનું દુઃખ ઉત્પન્ન થયું.
મૃત્યોર્વ્યાધિજરાશોક તૃષ્ણાક્રોધાશ્ચ જજ્ઞિરે। દુઃખોત્તરાઃ સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ
મૃત્યુમાંથી રોગ, વૃદ્ધાવસ્થા, શોક, તરસ અને ક્રોધ જન્મ્યા; આ બધાં દુઃખના સંતાન છે અને અધર્મના લક્ષણ છે.
નૈષાં ભાર્યાસ્તિ પુત્રો વા તે સર્વે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ। રૌદ્રાણ્યેતાનિ રૂપાણિ બ્રહ્મણો નૃવરાત્મજ
આમાંથી કોઈની પત્ની કે પુત્ર નથી; એ બધાં ઉર્ધ્વરેતસ સ્વરૂપ છે; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આ બધા ભયાનક રૂપો બ્રહ્માના છે.
નિત્યં પ્રલયહેતુત્વં જગતોસ્ય પ્રયાંતિ વૈ। રુદ્રસર્ગં પ્રવક્ષ્યામિ યથા બ્રહ્મા ચકાર હા(?)
આ સર્વે હંમેશાં જગતના વિનાશનું કારણ બને છે; હવે હું તને રુદ્રની સર્જનકથા કહું છું, જે બ્રહ્માએ કરી હતી.
કલ્પાદાવાત્મનસ્તુલ્યં સુતં પ્રધ્યાયતસ્તતઃ। પ્રાદુરાસીત્પ્રભોરંકે કુમારો નીલલોહિતઃ
કલ્પના આરંભે, ભગવાને પોતાના જેવો પુત્ર વિચારતાં, તેમના ગોદમાં વાદળી અને લાલ રંગનો એક બાળક પ્રગટ થયો.
રુદન્વૈ સુસ્વરં સોથ દ્રવંશ્ચ નૃપસત્તમ। કિં રોદિષીતિ તં દેવો રુદંતં પ્રત્યુવાચ હ
એ બાળક ઉંચે અવાજે રડવા લાગ્યો અને આંસુ વહાવ્યા; દેવતાએ તેને રડતાં જોઈને પુછ્યું.
નામધેહીતિ તં સોથ પ્રત્યુવાચ પ્રજાપતિમ્। રોદનાદ્રુદ્રનામાસિ મા રોદીર્ધૈર્યમાવહ
'તું કોણ છે?' એમ પુછતાં, પ્રજાપતિએ કહ્યું: 'તારા રડવાને કારણે તું રુદ્ર કહેવાશે; હવે રડશો નહીં, ધીરજ રાખ.'
એવમુક્તઃ પુનસ્સોથ સપ્તકૃત્વો રુરોદ હ। તતોન્યાનિ દદૌ તસ્મૈ સપ્તનામાનિ વૈ પ્રભુઃ ૨૦૦ 1.3.
આ રીતે કહેતાં પણ એ બાળક સાત વાર ફરી રડ્યું; ત્યારે પ્રભુએ તેને સાત બીજા નામ આપ્યા.
મૂર્ત્તીનાં ચૈવમષ્ટાનાં સ્થાનાન્યષ્ટૌ ચકાર હ। ભવં શર્વમથેશાનં તથા પશુપતિં નૃપ
આ આઠ સ્વરૂપો માટે તેણે આઠ સ્થાન નક્કી કર્યા: ભવ, શર્વ, ઈશાન અને પશુપતિ, હે રાજન,
ભીમમુગ્રં મહાદેવમુવાચ સ પિતામહઃ। સૂર્યો જલં મહી વહ્નિર્વાયુરાકાશમેવ ચ
ભીમ, ઉગ્ર, મહાદેવ—પિતામહે એમ નામ આપ્યા; સુર્ય, જળ, પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ,
દીક્ષિતો બ્રાહ્મણઃ સોમ ઇત્યેતે તનવઃ કમાત્। એવં પ્રકારો રુદ્રોસૌ સતીં ભાર્યામવિંદત
દીક્ષા લીધેલો બ્રાહ્મણ અને સોમ પણ તેની તનુરૂપ છે; આ રીતે રુદ્રે સતીને પોતાની પત્ની તરીકે પ્રાપ્ત કરી.