કરોત્યેવંવિધાં સૃષ્ટિં કલ્પાદૌ સ પુનઃપુનઃ। સિસૃક્ષુશ્શક્તિયુક્તોસૌ સૃજ્ય શક્તિપ્રચોદિતઃ
આ રીતે, દરેક કલ્પની શરૂઆતમાં, સર્જન કરવાની ઇચ્છા અને શક્તિથી પ્રેરિત થઈ, એ ફરીથી આવું સર્જન કરે છે.
ભીષ્મ ઉવાચ। અર્વાક્સ્રોતાસ્તુ કથિતો ભવતા યસ્તુ માનુષઃ। બ્રહ્મન્વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રહ્મા તમસૃજદ્યથા
ભીષ્મે કહ્યું: તમે માનવ સર્જન એટલે કે 'અર્વાક્સ્રોતસ્' સર્જન વર્ણવ્યું છે; હે બ્રાહ્મણ, બ્રહ્માએ તે કેવી રીતે સર્જ્યું તે વિગતે કહો.
યથા સવર્ણાનસૃજદ્ગુણાંશ્ચ સ મહામુને। યચ્ચ તેષાં સ્મૃતં કર્મ વિપ્રાદીનાં તદુચ્યતામ્
હે મહામુને, બ્રહ્માએ સમાન વર્ણવાળાઓ અને તેમના ગુણો કેવી રીતે સર્જ્યા? તથા બ્રાહ્મણો અને અન્ય વર્ણોના નિર્ધારિત કર્મો શું છે, તે કહો.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। સત્વાભિધ્યાયિનઃ પૂર્વં સિસૃક્ષોર્બ્રહ્મણઃ પ્રજાઃ। અજાયંત કુરુશ્રેષ્ઠ સત્વોદ્રિક્તા મુખાત્પ્રજાઃ
પુલસ્ત્યે કહ્યું: શરૂઆતમાં, જ્યારે બ્રહ્માએ સર્જન કરવાની ઇચ્છા કરી, ત્યારે સત્વગુણમાં સ્થિત જીવો જન્મ્યા; હે કુરુશ્રેષ્ઠ, સત્વથી ભરપૂર એવા જીવો તેમના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયા.
વક્ષસો રજસોદ્રિક્તાસ્તથાન્યા બ્રહ્મણોભવન્। રજસસ્તમસશ્ચૈવ સમુદ્રિક્તાસ્તથોરુતઃ
બ્રહ્માના છાતીમાંથી રજોગુણથી ભરેલા અન્ય જીવો ઉત્પન્ન થયા; thighsમાંથી રજસ અને તમસના મિશ્રણવાળા જીવો ઉત્પન્ન થયા.
પદ્ભ્યામન્યાઃ પ્રજા બ્રહ્મા સસર્જ કુરુસત્તમ। તમઃપ્રધાનાસ્તાઃ સર્વાશ્ચાતુર્વર્ણ્યમિદં તતઃ
પગથી, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, બ્રહ્માએ અન્ય જીવો સર્જ્યા; એ બધા તમસપ્રધાન હતા અને એ રીતે ચાર વર્ણોની રચના થઈ.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ નૃપસત્તમ। પાદોરુવક્ષસ્થલતો મુખતશ્ચ સમુદ્ગતાઃ
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર— હે રાજાશ્રેષ્ઠ, એ ક્રમે પગ, જાંઘ, છાતી અને મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયા.
યજ્ઞનિષ્પત્તયે સર્વમેતદ્બ્રહ્મા ચકાર હ। ચાતુર્વર્ણ્યં મહારાજ યજ્ઞસાધનમુત્તમમ્
યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે, બ્રહ્માએ આ બધું— ચાર વર્ણોનું સર્જન કર્યું, હે મહારાજ, જે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞસાધન છે.
યજ્ઞેનાપ્યાયિતા દેવા વૃષ્ટ્યુત્સર્ગેણ માનવાઃ। આપ્યાયંતે ધર્મયજ્ઞા યતઃ કલ્યાણહેતવઃ
યજ્ઞથી દેવતાઓ પોષાય છે અને વરસાદથી મનુષ્યો પોષાય છે; કારણ કે ધર્મયજ્ઞો કલ્યાણના કારણ બને છે.
નિષ્પદ્યંતે નરૈસ્તે તુ સુકર્મનિરતૈઃ સદા। વિરુદ્ધાચરણાપેતૈઃ સદ્ભિઃ સન્માર્ગગામિભિઃ
આ બધું સારા કર્મોમાં સતત લાગેલા, વિપરીત આચરણથી દૂર રહેલા, સદ્ગુણવાળા અને સારા માર્ગે ચાલનારા મનુષ્યો દ્વારા સિદ્ધ થાય છે.
સ્વર્ગાપવર્ગં માનુષ્યાત્પ્રાપ્નુવંતિ નરા નૃપ। યચ્ચાભિરુચિતં સ્થાનં તદ્યાંતિ મનુજા વિભો
હે રાજા, મનુષ્યો સ્વર્ગ, મોક્ષ કે જે સ્થાન તેમને ભાવતું હોય તે પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે મનગમતી જગ્યા પર જાય છે, હે પ્રભુ.
પ્રજાસ્તા બ્રહ્મણા સૃષ્ટાશ્ચાતુર્વર્ણ્યવ્યવસ્થિતૌ। સમ્યક્શુદ્ધાઃ સમાચારા ચરણા નૃપસત્તમ
બ્રહ્માએ આ પ્રજાઓને ચારે વર્ણમાં રચી સ્થાપિત કરી હતી; તેઓ પવિત્ર, સારા વર્તનવાળા અને સ્થિર મનવાળા હતા, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.
યથેચ્છાવાસનિરતાઃ સર્વબાધાવિવર્જિતાઃ। શુદ્ધાંતઃકરણાઃ શુદ્ધા ધર્માનુષ્ઠાનનિર્મલાઃ
તેઓ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે જીવન જીવતા, દરેક દુઃખથી મુક્ત, મનથી શુદ્ધ, હૃદયથી નિર્મળ અને ધર્મના આચરણમાં નિષ્કલંક હતા.
શુદ્ધે ચ તાસાં મનસિ શુદ્ધાંતઃસંસ્થિતે હરૌ। શુદ્ધજ્ઞાનં પ્રપશ્યંતિ બ્રહ્માખ્યં યેન તત્પદં
જ્યારે તેમનું મન શુદ્ધ હોય, હૃદય પણ પવિત્ર ભગવાનમાં સ્થિર હોય, ત્યારે તેઓ શુદ્ધ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે—જે બ્રહ્મ છે—અને એથી પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
તતઃ કાલાત્મકો યોસૌ વિરિંચા વા સ ઉચ્યતે। સંસારપાતમત્યર્થં ઘોરમલ્પાલ્પસારવત્
પછી, જે સમયરૂપ છે અથવા જેને વિરિંચિ કહે છે, તે સંસારપતનનું કારણ બને છે, જે અત્યંત ભયાનક, અશુદ્ધ અને અતિ ઓછી મૂલ્યવાળી છે.
અધર્મબીજભૂતં તત્તમોલોભસમુદ્ગતમ્। પ્રજાસુ તાસુ રાજેંદ્ર રાગાદિક્રમસાધનમ્
હે રાજેન્દ્ર, તે તત્વ અધર્મના બીજથી, અંધકાર અને લોભથી ઉત્પન્ન થાય છે અને એ પ્રજાઓમાં રાગ વગેરે દોષો વધારવાનું સાધન બને છે.
તતઃ સા સહજાસિદ્ધિસ્તેષાં નાતીવ જાયતે। રાજન્વશ્યાદયશ્ચાન્યાઃ સિદ્ધયોષ્ટૌ ભવંતિ યાઃ
પછી, તેમની સહજ સિદ્ધિઓ વધારે જન્મતી નથી; હે રાજા, અને અન્ય આઠ સિદ્ધિઓ જેમ કે વશીકરણ વગેરે પણ પ્રગટ થાય છે.
તાસુ ક્ષીણાસ્વશેષાસુ વર્દ્ધમાને ચ પાતકે। દ્વંદ્વાભિભવદુઃખાર્તાસ્તા ભવંતિ તતઃ પ્રજાઃ
જ્યારે આ સિદ્ધિઓ ઘટે છે અથવા સમાપ્ત થાય છે અને પાપ વધે છે, ત્યારે એ પ્રજાઓ દ્વંદ્વોના દુઃખથી પીડાય છે.
તતો દુર્ગાણિ તાશ્ચક્રુર્વાર્ક્ષં પાર્વતમૌદકમ્। ધાન્વનં ચ તથા દુર્ગં પુરં ખાર્વટકાદિ યત્
પછી, તેમણે પર્વતો, જંગલો, પાણી, વન વગેરેમાં કિલ્લા બનાવ્યા, તેમજ શહેરો અને ગામડાં પણ ઊભાં કર્યા, હે રાજા.
ગૃહાણિ ચ યથાન્યાયં તેષુ ચક્રુઃ પુરાદિષુ। શીતતાપાદિબાધાનાં પ્રશમાય મહામતે
તેઓએ એ શહેરો અને અન્ય સ્થળોએ યોગ્ય રીતે ઘરો બનાવ્યા, હે મહામતિ, જેથી ઠંડી, ગરમી વગેરે તકલીફો દૂર કરી શકાય.
પ્રતિહારમિમં કૃત્વા શીતાદેસ્તાઃ પ્રજાઃ પુનઃ। વાર્તોપાયં તતશ્ચક્રુર્હસ્તસિદ્ધિં ચ કર્મજામ્
આ રીતે ઠંડી વગેરેથી બચાવ માટે વ્યવસ્થા કર્યા પછી, એ પ્રજાઓએ પોતાનું ગુજરાન ચલાવવાના ઉપાય શોધ્યા અને હાથથી કામ કરવાની કળા શીખી.
વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ। પ્રિયંગુકોવિદારાશ્ચ કોરદૂષાઃ સચીનકાઃ
ભાત, જૌ, ઘઉં, બાજરી, તલ, પ્રિયંગુ, કોદરા અને ચીનક—આ અનાજ અને દાળો ઉત્પન્ન થયા.
માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ। અઢકાશ્ચણકાશ્ચૈવ શણાસ્સપ્તદશ સ્મૃતાઃ
માશ, મુગ, મસૂર, નિષ્પાવ, કુલથ, અઢક, ચણા અને સણ—આ રીતે સત્તર જાતની દાળો કહેવાય છે.
ઇત્યેતા ઓષધીનાં તુ ગ્રામ્યાણાં જાતયો નૃપ। ઓષધ્યો યજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યાવન્યાશ્ચતુર્દશ
હે રાજા, આ બધાં ખેતીવાળા છોડની જાતિઓ છે; અને યજ્ઞ માટે યોગ્ય એવા ચૌદ ખેતીવાળા અને જંગલી અનાજ પણ છે.
વ્રીહયઃ સયવા માષા ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ। પ્રિયંગુસપ્તમા હ્યેતા અષ્ટમાસ્તુ કુલુત્થકાઃ
ભાત, જૌ, માશ, ઘઉં, બાજરી, તલ, પ્રિયંગુ—આ સાત છે; અને કુલથ આઠમું છે.
શ્યામાકસ્ત્વથ નીવારો વર્તુલસ્સ ગવેધુકઃ। અથ વેણુયવાઃ પ્રોક્તાસ્તદ્વન્મર્કટકા નૃપ
શ્યામાક, નીવાર, વર્તુલ, ગવેધુક, વેણુયવ અને મર્કટક પણ કહેવાયા છે, હે રાજા.
ગ્રામ્યા વન્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યશ્ચ ચતુર્દશ। યજ્ઞનિષ્પત્તયે તદ્વત્તથાસાં હેતુરુત્તમઃ ૧૫૦ 1.3.
આ ચૌદ, ખેતીવાળા અને જંગલી, યજ્ઞ માટેના છોડ તરીકે ઓળખાય છે; યજ્ઞસિદ્ધિ માટે એ શ્રેષ્ઠ સાધન છે.
એતાશ્ચ સહયજ્ઞેન પ્રજાનાં કારણં પરમ્। પરાપરવિદઃ પ્રાજ્ઞાસ્તતો યજ્ઞાન્વિતન્વતે
અને આ બધાં, યજ્ઞ સાથે મળીને, પ્રજાઓના ઉત્પત્તિનું પરમ કારણ છે; તેથી, જે જ્ઞાની ઉપરની અને નીચલી વાત જાણે છે, તેઓ યજ્ઞ કરે છે.
અહન્યહન્યનુષ્ઠાનં યજ્ઞાનાં પાર્થિવોત્તમ। ઉપકારકરં પુંસાં ક્રિયમાણં ફલાર્થિનામ્
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, રોજ રોજ યજ્ઞો કરવાથી, જે લોકો ફળની ઇચ્છા રાખીને કર્મ કરે છે, તેમને એ બહુ લાભદાયી છે.
યેષાં ચકાલસૃષ્ટોસૌ પપા(?)બિંદુર્મહામતે। મર્યાદાં સ્થાપયામાસ યથાસ્થાનં યથાગુણમ્
હે મહામતિ, જે લોકો એ જમાનામાં પેદા થયા, તેમના માટે તેણે સ્થાન અને ગુણ પ્રમાણે યોગ્ય મર્યાદા નક્કી કરી.