પ્રયાંતિ તોયાનિ ખુરાગ્રવિક્ષતે રસાતલેઽધકૃતશબ્દસંતતિઃ। બલાહકાનાં ચ તતિ સ્તુતસ્ય શ્વાસાનિલાસ્તા પરિતઃ પ્રયાતિ
ઘોડાના તીખા ખુરથી પાણી હલાઈને નીચે પાતાળમાં જાય છે અને સતત અવાજ કરે છે; અને પ્રશંસિત વાદળોના શ્વાસ જેવી પવન ચારેય બાજુ ફેલાય છે.
ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય જલાર્દ્રકુક્ષેર્મહાવરાહસ્ય મહીં વિદાર્ય। વિધૂન્વતો વેદમયં શ(શિ?)રીરં રોમાંતરસ્થા મુનયો જુષંતિ
પાણીથી ભીંજાયેલા પેટવાળા મહાવરાહ જ્યારે જમીન ફાડી ઊભો થાય છે, ત્યારે તેના વેદરૂપ શરીરના વાળમાં વસતા ઋષિઓ, તે પોતે કંપાય છે ત્યારે આનંદ અનુભવે છે.
જનેશ્વરાણાં પરમેશ કેશવ પ્રભુર્ગદા શંખદરાસિચક્રધૃક્। પ્રભૂતિ નાશ સ્થિતિ હેતુરીશ્વરસ્ત્વમેવ નાન્યત્પરમં ચ યત્પદમ્
હે પરમેશ્વર, હે કેશવ, હે મનુષ્યોના સ્વામી, ગદા, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરનારા! સર્જન, સંહાર અને સંભાળના કારણ તું જ છે; તું જ સર્વોચ્ચ છે, તારા સિવાય બીજું કોઈ પરમ સ્થાન નથી.
પાદેષુ વેદાસ્તવ યૂપદંષ્ટ્રા દંતેષુ યજ્ઞાઃ શ્રુતયશ્ચ વક્ત્રે। હુતાશ જિહ્વોસિ તનૂરુહાણિ દર્ભાઃ પ્રભો યજ્ઞપુમાંસ્ત્વમેવ
તારા પગમાં વેદો છે, દાંતમાં યજ્ઞસ્તંભ છે, દાંત અને મુખમાં યજ્ઞો અને શાસ્ત્રો છે; તારી જીભ પર અગ્નિ છે અને શરીરના વાળે દર્ભ છે—હે પ્રભુ, તું જ યજ્ઞરૂપ છે.
દ્યાવાપૃથિવ્યોરતુલપ્રભાવ યદંતરં તદ્વપુષા તવૈવ। વ્યાપ્તં જગદ્વાપિ સમસ્તમેતદ્ધિતાય વિશ્વસ્ય વિભો ભવત્વમ્
આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અસમાન્ય શક્તિભર્યું સ્થાન પણ તારા સ્વરૂપથી ભરેલું છે; હે વિભુ, આખું જગત તારી જ વ્યાપ્તિમાં છે, અને તું સર્વના કલ્યાણ માટે છે.
પરમાત્મા ત્વમેવૈકો નાન્યોસ્તિ જગતઃ પતે
હે જગતના સ્વામી, તું જ એક પરમાત્મા છે; બીજું કોઈ નથી.
તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમેતચ્ચરાચરં। જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલં જગદેતદબુદ્ધયઃ
આ તારો મહિમા છે, જેના દ્વારા ચાલતું અને અચળ બધું વ્યાપેલું છે; આખું જગત જ્ઞાનરૂપ છે, પણ અજ્ઞાન લોકો તેને ઓળખી શકતા નથી.
અર્થસ્વરૂપં પશ્યંતો ભ્રામ્યંતે તમસઃ પ્લવે। યે તુ જ્ઞાનવિદશ્શુદ્ધચેતસસ્તેઽખિલં જગત્ ૫૦ 1.3.
જે લોકો માત્ર દ્રવ્યરૂપ જ જુએ છે, તેઓ અંધકારની નાવમાં ભટકે છે; પણ જ્ઞાન જાણનારા શુદ્ધ મનવાળા લોકો આખું જગત જોઈ શકે છે.
જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યંતિ ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર। પ્રસીદ સર્વભૂતાત્મન્ભવાય જગતસ્ત્વિમામ્
જે લોકો તારા સ્વરૂપને જ્ઞાનરૂપે જુએ છે, હે પરમેશ્વર, હે સર્વ જીવના આત્મા, જગતના કલ્યાણ માટે કૃપા કર.
ઉદ્ધરોર્વીમમેયાત્મન્નિમગ્નામબ્જલોચન। સત્વોદ્રિક્તોસિ ભગવન્ગોવિંદ પૃથિવીમિમામ્
હે કમળનેત્ર, અપરિમિત સ્વરૂપ ધરાવનાર, આ પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવ; હે ભગવાન, હે ગોવિંદ, તું સત્વથી ભરપૂર છે—આ પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવ.
સમુદ્ધર ભવાયેશ કુરુ સર્વજગદ્ધિતં। એવં સંસ્તૂયમાનશ્ચ પરમાત્મા મહીધરઃ
હે ઈશ્વર, સર્વજગતના હિત માટે આ પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવ; આખા વિશ્વનું કલ્યાણ કર. આમ સ્તુતિ થતા પરમાત્મા, પૃથ્વીધારી ભગવાન,
ઉજ્જહાર ક્ષિતિં ક્ષિપ્રં ન્યસ્તવાન્સ મહાર્ણવે। તસ્યોપરિ જલૌઘેસ્ય મહતી નૌરિવસ્થિતા
તેઓએ ઝડપથી પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવી મહાસાગરમાં મૂકી દીધી; તેના ઉપર પાણીનો વિશાળ સમૂહ મોટી નૌકાની જેમ સ્થિર રહ્યો.
તતઃ ક્ષિતિં સમાં કૃત્વા પૃથિવ્યામચિનોદ્ગિરીન્। યથાવિભાગં ભગવાનનાદિઃ પુરુષોત્તમઃ
પછી, પૃથ્વીને સમાન બનાવી, પ્રાચીન, સર્વોચ્ચ પુરુષે પૃથ્વી પર પર્વતોને તેમનાં વિભાગ પ્રમાણે ગોઠવ્યા.
ભૂવિભાગં તતઃ કૃત્વા સપ્તદ્વીપાન્યથાતથં। ભૂતાદ્યાંશ્ચતુરોલોકાન્પૂર્વવત્સમકલ્પયત્
પછી પૃથ્વીનું વિભાજન કરીને, તેણે પહેલાંની જેમ સાત દ્વીપો સ્થાપ્યા અને ભૂતાદિથી શરૂ થતા ચાર લોક પણ પૂર્વવત રચ્યા.
બ્રહ્મણે વિષ્ણુના પૂર્વમેતદેવ પ્રદર્શિતં। તુષ્ટેન દેવદેવેન ત્વં દેવઃ પુરુષોત્તમઃ
આ બધું પહેલાં વિષ્ણુએ બ્રહ્માને બતાવ્યું હતું, સંતોષી દેવોના દેવ દ્વારા; તું જ સર્વોચ્ચ દેવ છે.
ત્વયા મયા જગચ્ચેદં ધાર્યં પાલ્યં ચ યત્નતઃ। યેષાં ત્વસુરમુખ્યાનાં વરો દત્તો મયાધુના
હું અને તું, બંનેએ આ જગતને સંભાળવું અને રક્ષવું જોઈએ; હવે મેં અસુરોમાં મુખ્યને વરદાન આપ્યું છે.
દેવાનાં હિતકામેન હંતવ્યાસ્તે ત્વયા વિભો। અહં સૃષ્ટિં કરિષ્યામિ સા ચ પાલ્યા ત્વયા વિભો
દેવોના હિત માટે, હે વિભુ, તું તેમને સંહાર; હું સૃષ્ટિ કરીશ અને તું તેનું રક્ષણ કરજે, હે વિભુ.
એવમુક્તો ગતો વિષ્ણુર્દેવાદીનસૃજદ્વિભુઃ। અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ
આ રીતે કહેતાં વિષ્ણુ ગયા, અને ભગવાને દેવતાઓની રચના કરી; પણ તેમના અજ્ઞાનથી અંધકારમય એક જીવ પ્રગટ થયો.
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞકઃ। પંચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતસ્તુ મહાત્મનઃ
અંધકાર, મૂર્છા, મહામૂર્છા, તામિસ્ર અને અંધસંજ્ઞા—આ રીતે મહાન આત્માની ધ્યાનથી પાંચ પ્રકારની સર્જનાની સ્થાપના થઈ.
બહિરંતશ્ચાપ્રકાશઃ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ। મુખ્યાનાગાયતશ્ચોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તતસ્ત્વયં
બહાર અને અંદર બંને તરફ પ્રકાશ વિના, આવૃત્ત આત્માવાળા, વૃક્ષસ્વરૂપ ધરાવનાર—આ મુખ્ય જીવોની પ્રથમ સર્જના ગણાય છે અને આ જ મુખ્ય સર્જના છે.
તં દૃષ્ટ્વા સાધકં સર્ગમમન્યદપરં પ્રભુઃ। તસ્યાભિધ્યાયતસ્સર્ગસ્તિર્યક્સ્રોતોભ્યવર્તત
આ સર્જનાને અસફળ જોઈ, પ્રભુએ બીજું અલગ સર્જન વિચાર્યું; તેના ધ્યાનથી તિર્યક્સ્રોતસ નામની સર્જના ઉત્પન્ન થઈ.
યસ્માત્તિર્યક્પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્તિર્યક્સ્રોતસ્તતઃ સ્મૃતઃ। પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતાસ્તમઃ પ્રાયા હ્યવેદિનઃ
કારણ કે તેમનું વર્તન આડું છે, તેથી તેમને તિર્યક્સ્રોતસ કહેવાય છે; પશુ વગેરે જે જાણીતા છે, તેઓ મોટાભાગે અંધકારમાં અને અજ્ઞાનમાં રહે છે.
ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચૈવ તે જ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ। અહંકૃતાસ્ત્વહંમાના અષ્ટાવિંશદ્વિધાત્મકાઃ। અંતઃપ્રકાશાસ્તે સર્વ આવૃતાસ્તે પરસ્પરમ્
તેઓ સાચા માર્ગથી ભટકી જાય છે અને અજ્ઞાન હોવા છતાં પોતાને જ્ઞાની માને છે; અહંકાર અને અભિમાનથી ભરેલા, આઠવીસ પ્રકારના છે, અંદરથી પ્રકાશિત છે, છતાં એકબીજાથી છુપાયેલા છે.
તમપ્યસાધકં મત્વા ધ્યાયતોન્યસ્તતોભવત્। ઊર્દ્ધ્વસ્રોતસ્તૃતીયસ્તુ સાત્વિકોર્ધ્વમવર્તત
આ સર્જનાને પણ અસફળ માનીને, તેણે ફરી ધ્યાન કર્યું અને ત્યાંથી ત્રીજી, સાત્ત્વિક અને ઉપર દોરી જતી સર્જના ઉત્પન્ન થઈ.
તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરંતરનાવૃતાઃ। પ્રકાશા બહિરંતશ્ચ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ
તેઓ સુખ અને આનંદથી ભરપૂર છે, બહાર અને અંદર બંને બાજુ અવરોધ વિના છે, અંદર અને બહાર બંને પ્રકાશિત છે; તેથી તેમને ઊર્ધ્વસ્રોતસ કહેવાય છે.
તુષ્ટાત્મનસ્તૃતીયસ્તુ દેવસર્ગસ્તુ સંસ્મૃતઃ। તસ્મિન્સર્ગે ભવત્પ્રીતિર્નિષ્પન્ને બ્રહ્મણસ્તદા
ત્રીજી, સંતોષી સ્વભાવ ધરાવતી સર્જનાને દેવોની સર્જના તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; જ્યારે આ સર્જના પૂર્ણ થઈ ત્યારે બ્રહ્માને આનંદ થયો.
તતોન્યં સ તદા દધ્યૌ સાધકં સર્ગમુત્તમમ્। અસાધકાંસ્તુતાન્જ્ઞાત્વા મુખ્યસર્ગાદિસંભવાન્
પછી તેણે ફરીથી શ્રેષ્ઠ અને સફળ સર્જનાનું ધ્યાન કર્યું, કારણ કે મુખ્ય સર્જના અને અન્ય સર્જનાઓ અસફળ રહી હતી.
તથાભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તતઃ। પ્રાદુર્ભૂતસ્તદાવ્યક્તાદર્વાક્સ્રોતસ્તુ સાધકઃ
આ રીતે, જ્યારે તેણે સાચા ભાવથી ધ્યાન કર્યું, ત્યારે અવ્યક્તમાંથી અવાક્સ્રોતસ નામની સફળ સર્જના પ્રગટ થઈ.
યસ્માદર્વાક્પ્રવર્તંતે તતોઽવાક્સ્રોતસસ્તુ તે। તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિક્તા રજોધિકાઃ
કારણ કે તેમનું વર્તન નીચે તરફ જાય છે, તેથી તેમને અવાક્સ્રોતસ કહે છે; તેઓ પ્રકાશથી ભરપૂર છે, પણ અંધકાર અને રજોગુણમાં વધુ છે.
તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયોભૂયશ્ચ કારિણઃ। પ્રકાશા બહિરંતશ્ચ મનુષ્યાઃ સાધકાશ્ચ તે
આથી તેઓ દુઃખથી ભરેલા છે અને વારંવાર ક્રિયાશીલ રહે છે; અંદર અને બહાર બંને પ્રકાશિત છે, એ મનુષ્યો છે અને સફળ છે.