મામુદ્ધરાસ્માદદ્ય ત્વં ત્વત્તોહં પૂર્વમુત્થિતા। પરમાત્મન્નમસ્તેસ્તુ પુરુષાત્મન્નમોસ્તુ તે
મને આજે અહીંથી બહાર કાઢો, કારણ કે હું પહેલેથી તમારામાંથી ઉત્પન્ન થઈ છું; પરમાત્મા, તમને વંદન છે, સર્વના આત્મા, તમને વંદન છે.
પ્રધાનવ્યક્તરૂપાય કાલભૂતાય તે નમઃ। ત્વં કર્ત્તાસર્વભૂતાનાં ત્વં પાતા ત્વં વિનાશકૃત્
અપ્રગટ અને પ્રગટ રૂપ ધરાવનાર, સમય સ્વરૂપ, તમને વંદન છે; તમે સર્વ જીવોના સર્જનહાર, રક્ષક અને સંહારક છો.
સર્ગાદૌ યઃ પરોબ્રહ્મા વિષ્ણુરુદ્રાત્મરૂપધૃક્। ભક્ષયિત્વા ચ સકલં જગત્યેકાર્ણવીકૃતે
સર્જનના આરંભે, જે પરબ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને આત્મા રૂપે પ્રગટ થાય છે, અને જ્યારે જગત એક જ મહાસાગર બને છે ત્યારે બધું ગ્રહણ કરે છે—
શેષે ત્વમેવ ગોવિન્દ ચિન્ત્યમાનો મનીષિભિઃ। ભવતો યત્પરં રૂપં તન્ન જાનાતિ કશ્ચન
શેષે, હે ગોવિંદ, તમે જ બાકી રહો છો, જેઓ મહાન ઋષિઓ દ્વારા ધ્યાનમાં લેવાય છે; તમારું પરમ રૂપ કોઈ જાણતું નથી.
અવતારેષુ યદ્રૂપં તદર્ચન્તિ દિવૌકસઃ। ત્વામારાધ્ય પરં બ્રહ્મ યાતા મુક્તિં મુમુક્ષવઃ
તમારા અવતારોના જે રૂપ છે, તે દેવતાઓ પૂજે છે; મુક્તિ ઇચ્છનારોએ તમને પરબ્રહ્મા રૂપે આરાધ્યા પછી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી છે.
વાસુદેવમનારાધ્ય કો હિ મોક્ષમવાપ્સ્યતિ। યદ્રૂપં મનસા ગ્રાહ્યં યદ્ગ્રાહ્યં ચક્ષુરાદિભિઃ
વાસુદેવની આરાધના વિના કોણ મુક્તિ મેળવી શકે? તમારું જે રૂપ મનથી સમજાય છે અને જે ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહણ થાય છે—
બુદ્ધ્યા ચ યત્પરિછેદ્યં તદ્રૂપમખિલં તવ। ત્વન્મય્યહં ત્વદાધારાત્વત્સૃષ્ટા ત્વામુપાશ્રિતા
અને જે બુદ્ધિથી સમજાય છે, એ બધું તમારું જ રૂપ છે. હું તમારામાં વ્યાપેલી છું, તમારો આધાર ધરાવું છું, તમારી દ્વારા સર્જાઈ છું અને તમારો આશ્રય લઉં છું.
માધવીમિતિ લોકોયમભિધત્તે તતો હિ મામ્। એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ પૃથિવ્યા પૃથિવીધરઃ
આથી જગત મને માધવી કહે છે. આમ પૃથ્વી દ્વારા સ્તુતિ થતાં, ધરાધરે—
સામસ્વરધ્વનિઃ શ્રીમાન્જગર્જ પરિઘર્ઘરમ્। તતઃ સમુત્ક્ષિપ્ય ધરાં સ્વદંષ્ટ્રયા મહાવરાહઃ સ્ફુટપદ્મલોચનઃ। રસાતલાદુત્પલપત્રસન્નિભઃ સમુત્થિતો નીલ ઇવાચલો મહાન્
શ્રીમંત વરાહે સામવેદના સ્વર અને મેઘના ગર્જન જેવો ધ્વનિ કર્યો; પછી મહાવરાહે, ખીલેલા કમળ જેવી આંખો ધરાવતાં, પોતાની દાઢથી ધરાને ઉઠાવી, પાતાળમાંથી નીલગિરિ અને કમળપાંખડી જેવો પ્રગટ થયો.
ઉત્તિષ્ઠતા તેન મુખાનિલાહતં તદાપ્લવાંભો જનલોક સંશ્રયાન્। સનંદનાદીનપકલ્મષાન્મુનીંશ્ચકાર ભૂયોપિ પવિત્રતાસ્પદમ્
તેના ઉઠતાં, તેના મુખમાંથી નીકળેલી પવનથી પાણી હલનચલન થયું, અને જનલોકમાં આશ્રય લીધેલા પાપરહિત સનંદનાદિ મુનિઓ વધુ પવિત્ર બન્યા.
પ્રયાંતિ તોયાનિ ખુરાગ્રવિક્ષતે રસાતલેઽધકૃતશબ્દસંતતિઃ। બલાહકાનાં ચ તતિ સ્તુતસ્ય શ્વાસાનિલાસ્તા પરિતઃ પ્રયાતિ
ઘોડાના તીખા ખુરથી પાણી હલાઈને નીચે પાતાળમાં જાય છે અને સતત અવાજ કરે છે; અને પ્રશંસિત વાદળોના શ્વાસ જેવી પવન ચારેય બાજુ ફેલાય છે.
ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય જલાર્દ્રકુક્ષેર્મહાવરાહસ્ય મહીં વિદાર્ય। વિધૂન્વતો વેદમયં શ(શિ?)રીરં રોમાંતરસ્થા મુનયો જુષંતિ
પાણીથી ભીંજાયેલા પેટવાળા મહાવરાહ જ્યારે જમીન ફાડી ઊભો થાય છે, ત્યારે તેના વેદરૂપ શરીરના વાળમાં વસતા ઋષિઓ, તે પોતે કંપાય છે ત્યારે આનંદ અનુભવે છે.
જનેશ્વરાણાં પરમેશ કેશવ પ્રભુર્ગદા શંખદરાસિચક્રધૃક્। પ્રભૂતિ નાશ સ્થિતિ હેતુરીશ્વરસ્ત્વમેવ નાન્યત્પરમં ચ યત્પદમ્
હે પરમેશ્વર, હે કેશવ, હે મનુષ્યોના સ્વામી, ગદા, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરનારા! સર્જન, સંહાર અને સંભાળના કારણ તું જ છે; તું જ સર્વોચ્ચ છે, તારા સિવાય બીજું કોઈ પરમ સ્થાન નથી.
પાદેષુ વેદાસ્તવ યૂપદંષ્ટ્રા દંતેષુ યજ્ઞાઃ શ્રુતયશ્ચ વક્ત્રે। હુતાશ જિહ્વોસિ તનૂરુહાણિ દર્ભાઃ પ્રભો યજ્ઞપુમાંસ્ત્વમેવ
તારા પગમાં વેદો છે, દાંતમાં યજ્ઞસ્તંભ છે, દાંત અને મુખમાં યજ્ઞો અને શાસ્ત્રો છે; તારી જીભ પર અગ્નિ છે અને શરીરના વાળે દર્ભ છે—હે પ્રભુ, તું જ યજ્ઞરૂપ છે.
દ્યાવાપૃથિવ્યોરતુલપ્રભાવ યદંતરં તદ્વપુષા તવૈવ। વ્યાપ્તં જગદ્વાપિ સમસ્તમેતદ્ધિતાય વિશ્વસ્ય વિભો ભવત્વમ્
આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અસમાન્ય શક્તિભર્યું સ્થાન પણ તારા સ્વરૂપથી ભરેલું છે; હે વિભુ, આખું જગત તારી જ વ્યાપ્તિમાં છે, અને તું સર્વના કલ્યાણ માટે છે.
પરમાત્મા ત્વમેવૈકો નાન્યોસ્તિ જગતઃ પતે
હે જગતના સ્વામી, તું જ એક પરમાત્મા છે; બીજું કોઈ નથી.
તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમેતચ્ચરાચરં। જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલં જગદેતદબુદ્ધયઃ
આ તારો મહિમા છે, જેના દ્વારા ચાલતું અને અચળ બધું વ્યાપેલું છે; આખું જગત જ્ઞાનરૂપ છે, પણ અજ્ઞાન લોકો તેને ઓળખી શકતા નથી.
અર્થસ્વરૂપં પશ્યંતો ભ્રામ્યંતે તમસઃ પ્લવે। યે તુ જ્ઞાનવિદશ્શુદ્ધચેતસસ્તેઽખિલં જગત્ ૫૦ 1.3.
જે લોકો માત્ર દ્રવ્યરૂપ જ જુએ છે, તેઓ અંધકારની નાવમાં ભટકે છે; પણ જ્ઞાન જાણનારા શુદ્ધ મનવાળા લોકો આખું જગત જોઈ શકે છે.
જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યંતિ ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર। પ્રસીદ સર્વભૂતાત્મન્ભવાય જગતસ્ત્વિમામ્
જે લોકો તારા સ્વરૂપને જ્ઞાનરૂપે જુએ છે, હે પરમેશ્વર, હે સર્વ જીવના આત્મા, જગતના કલ્યાણ માટે કૃપા કર.
ઉદ્ધરોર્વીમમેયાત્મન્નિમગ્નામબ્જલોચન। સત્વોદ્રિક્તોસિ ભગવન્ગોવિંદ પૃથિવીમિમામ્
હે કમળનેત્ર, અપરિમિત સ્વરૂપ ધરાવનાર, આ પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવ; હે ભગવાન, હે ગોવિંદ, તું સત્વથી ભરપૂર છે—આ પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવ.
સમુદ્ધર ભવાયેશ કુરુ સર્વજગદ્ધિતં। એવં સંસ્તૂયમાનશ્ચ પરમાત્મા મહીધરઃ
હે ઈશ્વર, સર્વજગતના હિત માટે આ પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવ; આખા વિશ્વનું કલ્યાણ કર. આમ સ્તુતિ થતા પરમાત્મા, પૃથ્વીધારી ભગવાન,
ઉજ્જહાર ક્ષિતિં ક્ષિપ્રં ન્યસ્તવાન્સ મહાર્ણવે। તસ્યોપરિ જલૌઘેસ્ય મહતી નૌરિવસ્થિતા
તેઓએ ઝડપથી પૃથ્વીને ઉંચી ઉઠાવી મહાસાગરમાં મૂકી દીધી; તેના ઉપર પાણીનો વિશાળ સમૂહ મોટી નૌકાની જેમ સ્થિર રહ્યો.
તતઃ ક્ષિતિં સમાં કૃત્વા પૃથિવ્યામચિનોદ્ગિરીન્। યથાવિભાગં ભગવાનનાદિઃ પુરુષોત્તમઃ
પછી, પૃથ્વીને સમાન બનાવી, પ્રાચીન, સર્વોચ્ચ પુરુષે પૃથ્વી પર પર્વતોને તેમનાં વિભાગ પ્રમાણે ગોઠવ્યા.
ભૂવિભાગં તતઃ કૃત્વા સપ્તદ્વીપાન્યથાતથં। ભૂતાદ્યાંશ્ચતુરોલોકાન્પૂર્વવત્સમકલ્પયત્
પછી પૃથ્વીનું વિભાજન કરીને, તેણે પહેલાંની જેમ સાત દ્વીપો સ્થાપ્યા અને ભૂતાદિથી શરૂ થતા ચાર લોક પણ પૂર્વવત રચ્યા.
બ્રહ્મણે વિષ્ણુના પૂર્વમેતદેવ પ્રદર્શિતં। તુષ્ટેન દેવદેવેન ત્વં દેવઃ પુરુષોત્તમઃ
આ બધું પહેલાં વિષ્ણુએ બ્રહ્માને બતાવ્યું હતું, સંતોષી દેવોના દેવ દ્વારા; તું જ સર્વોચ્ચ દેવ છે.
ત્વયા મયા જગચ્ચેદં ધાર્યં પાલ્યં ચ યત્નતઃ। યેષાં ત્વસુરમુખ્યાનાં વરો દત્તો મયાધુના
હું અને તું, બંનેએ આ જગતને સંભાળવું અને રક્ષવું જોઈએ; હવે મેં અસુરોમાં મુખ્યને વરદાન આપ્યું છે.
દેવાનાં હિતકામેન હંતવ્યાસ્તે ત્વયા વિભો। અહં સૃષ્ટિં કરિષ્યામિ સા ચ પાલ્યા ત્વયા વિભો
દેવોના હિત માટે, હે વિભુ, તું તેમને સંહાર; હું સૃષ્ટિ કરીશ અને તું તેનું રક્ષણ કરજે, હે વિભુ.
એવમુક્તો ગતો વિષ્ણુર્દેવાદીનસૃજદ્વિભુઃ। અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ
આ રીતે કહેતાં વિષ્ણુ ગયા, અને ભગવાને દેવતાઓની રચના કરી; પણ તેમના અજ્ઞાનથી અંધકારમય એક જીવ પ્રગટ થયો.
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞકઃ। પંચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતસ્તુ મહાત્મનઃ
અંધકાર, મૂર્છા, મહામૂર્છા, તામિસ્ર અને અંધસંજ્ઞા—આ રીતે મહાન આત્માની ધ્યાનથી પાંચ પ્રકારની સર્જનાની સ્થાપના થઈ.
બહિરંતશ્ચાપ્રકાશઃ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ। મુખ્યાનાગાયતશ્ચોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તતસ્ત્વયં
બહાર અને અંદર બંને તરફ પ્રકાશ વિના, આવૃત્ત આત્માવાળા, વૃક્ષસ્વરૂપ ધરાવનાર—આ મુખ્ય જીવોની પ્રથમ સર્જના ગણાય છે અને આ જ મુખ્ય સર્જના છે.