અગ્નિહોત્રક્રિયાયુક્તઃ ષટ્કર્મનિરતઃ સદા । સર્વવર્ણેષુ સંપૂજ્યઃ સપુત્રપશુબાંધવઃ
જે બ્રાહ્મણ અગ્નિહોત્ર યજ્ઞમાં અને છ પ્રકારની નિયમિત કાર્યોમાં સતત તત્પર રહે છે, તે પોતાના પુત્રો, પશુઓ અને સંબંધીઓ સાથે દરેક વર્ણમાં આદરપાત્ર ગણાય છે.
તસ્ય બ્રાહ્મણમુખ્યસ્ય ભગ્ના ચ ગૃહવાહિની । પ્રાપ્તે ભાદ્રપદે માસે શુક્લપક્ષે તુ પંચમી
એવા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણના ઘરની અગ્નિ બુઝાઈ જાય ત્યારે, ભાદરવા મહિનાની શુક્લ પક્ષની પાંચમના દિવસે,
પિતુઃક્ષયાહં કુરુતે યતાત્મા ચ જિતેંદ્રિયઃ । રાત્રૌ નિમંત્રયેદ્વિપ્રાન્સુખસૌભાગ્યદાયકાન્
સ્વયં સંયમી અને ઇન્દ્રિયો પર જીત મેળવેલા એ બ્રાહ્મણ પિતાના શ્રાદ્ધનો સંસ્કાર કરે છે અને રાત્રે સુખ અને શુભતા આપતા બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપે છે.
પ્રભાતે વિમલે પ્રાપ્તે ભાંડાન્યન્યાનિ કારયેત્ । પાકં સર્વેષુ પાત્રેષુ સ કારયતિ જાયયા
સવારની શુદ્ધ અને નિર્મળ વેળાએ, એ વિવિધ વાસણો તૈયાર કરે છે અને પોતાની પત્ની સાથે બધાં વાસણોમાં ભોજન બનાવે છે.
અષ્ટાદશરસોપેતં પિતૄણાં પ્રીતિદાયકમ્ । આકારણં તતો દત્ત્વા વિપ્રાણાં ચ પૃથક્પૃથક્
એ પિતૃઓને પ્રસન્ન કરનારા અઢાર પ્રકારના રસોઇના પદાર્થો તૈયાર કરે છે અને પછી યોગ્ય રીતે અર્પણ કરીને દરેક બ્રાહ્મણને અલગ અલગ આપે છે.
સર્વે વિપ્રાસ્તુ સંપ્રાપ્તા મધ્યાહ્ને વેદપાઠકાઃ । અર્ઘપાદ્યાદિ વિધિવત્કૃતવાન્દ્વિજસત્તમઃ
બધા બ્રાહ્મણો, જે વેદના પાઠક છે, મધ્યાહ્ને આવે છે; શ્રેષ્ઠ દ્વિજ યોગ્ય રીતથી અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે સ્વાગતવિધિ કરે છે.
રજસા દૂષિતઃ શ્રાદ્ધે પ્રક્ષાલ્ય વિધિવત્તદા । ગૃહમધ્યે ગતાઃ સર્વે આસને તે નિરૂપિતાઃ
શ્રાદ્ધ દરમિયાન ધૂળથી મલિન થયેલા તેઓ પછી યોગ્ય રીતે શરીર ધોઈ લે છે; બધા ઘરમાં પ્રવેશી પોતાના નિર્ધારિત બેઠકે બેસે છે.
પ્રદત્તં ભોજનં તેન મિષ્ટાન્નેન વિશેષતઃ । વિધિના ચ કૃતં શ્રાદ્ધં પિંડદાનપ્રપૂર્વકમ્
એ તેમને ખાસ કરીને મિષ્ટાન્નથી ભોજન કરાવે છે અને પિંડદાનથી શરૂ કરીને નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધવિધિ કરે છે.
તાંબૂલં દક્ષિણાં ચૈવ વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । સર્વં દદૌ દ્વિજેભ્યો વૈ પિતૃધ્યાનપરાયણઃ
પિતૃધ્યાનમાં તત્પર રહી, એ બ્રાહ્મણોને તાંબુલ, દક્ષિણા અને વિવિધ પ્રકારના વસ્ત્રો આપે છે.
વિપ્રા વિસર્જિતાઃ સર્વે આશીર્વાદપરાયણાઃ । ગોત્રિણાં બાંધવાનાં ચ અન્યેષાં ચ બુભુક્ષતામ્
બધા બ્રાહ્મણો વિદાય લઈને આશીર્વાદ આપવા તત્પર થાય છે; પછી પોતાના ગોત્રજ અને અન્ય ભૂખ્યા સંબંધીઓને,
દત્તમન્નં તદા તેન ભોજને વિધિપૂર્વકમ્ । નિશાયાં તુ કુટીદ્વારે ઉપવિષ્ટો યદા તદા
એ સમયે તે નિયમ મુજબ ભોજન આપે છે; અને રાત્રે જ્યારે પોતે ઝૂંપડાના દરવાજે બેસે છે,
બ્રાહ્મણ્યા વારિ સંગૃહ્ય પાદપ્રક્ષાલનં કૃતમ્ । તદા શુની બલીવર્દૌ પરસ્પરમભાષતામ્
ત્યારે તેની પત્ની પાણી લાવે છે અને પગ ધોઈ આપે છે; ત્યારબાદ શ્વાનિ અને બળદ એકબીજાને વાત કરે છે.
શૃણુ કાંત વચો મહ્યં યાદૃક્કૃતવતી વધૂઃ । તાદૃશં સંપ્રવક્ષ્યામિ નાન્યથા પ્રબ્રવીમ્યહમ્
પ્રિયે, મારી વાત સાંભળ; જે રીતે એ વહુએ વર્તન કર્યું, એ હું તને સાચું કહું છું, બીજું કંઈ નહીં કહું.
કદાચિદ્દૈવયોગેન ગતાહં પુત્રસદ્મનિ । તત્રસ્થિતં પયઃ પાતું વધ્વા દૃષ્ટં ન તત્પુનઃ
ક્યારેક ભાગ્યના કારણે હું મારા પુત્રના ઘેર ગઈ હતી; ત્યાં મેં વહુને દૂધ પીવા તૈયાર થતી જોઈ, પણ પછી ફરી ક્યારેય એ દૃશ્ય જોયું નહીં.
પીતં પયસ્તુ સર્પેણ તદ્દૃષ્ટં તુ મયા પુનઃ । પશ્ચાત્પીતં મયા સમ્યક્દૃષ્ટં વધ્વા તદા પુનઃ
એ દૂધ સાપે પીધું હતું, એ મેં જોઈ લીધું; પછી ફરી મેં વહુને યોગ્ય રીતે દૂધ પીતા જોયું.
તેન સંપર્કદોષેણકટિર્ભગ્ના ચ મે સદા । તેન દુઃખેન ભો સ્વામિન્જાતાહં દુઃખભાગિની । ભગ્ના કટિશ્ચ સંજાતા હ્યાહારો નૈવ રોચતે
એ સંપર્કના દોષથી મારી કટિ હંમેશા તૂટી ગઈ છે; એ દુઃખથી, સ્વામી, હું દુઃખી બની ગઈ છું; મારી કટિ તૂટી છે અને મને ખાવાની ઈચ્છા જ નથી.
બલીવર્દ્દ ઉવાચ- શૃણુ ત્વં શુનિ વક્ષ્યામિ મમ દુઃખસ્ય કારણમ્ । અસ્મિન્વૈ દિવસે પ્રાપ્તે બ્રાહ્મણાનાં તુ ભોજનમ્
બળદે કહ્યું: શ્વાનિ, સાંભળ, હું તને મારા દુઃખનું કારણ કહું છું. આજના દિવસે, જ્યારે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવામાં આવ્યું,
કારિતં મમ પુત્રેણ મમ ચિંતા તુ નો કૃતા । નોદકં ન તૃણં ચૈવ ન દત્તં કેનચિત્ક્વચિત્
મારા પુત્રે એ વ્યવસ્થા કરી હતી, પણ તેણે મારી ચિંતાની જ નહોતી; કોઈએ ક્યાંય મને પાણી કે ઘાસ આપ્યું નહીં.
અનાહારોહ્યહં પાપી બદ્ધોઽસ્મિન્પાપભાવિતઃ । પૂર્વપાપવિશેષેણ જાતં શુનિ ન સંશયઃ
હું પાપી છું, ભૂખ્યો છું અને અહીં બંધાઈ ગયો છું; મારા ભૂતકાળના એક ખાસ પાપના કારણે હું કૂતરો બનીને જન્મ્યો છું—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તદ્વાક્યં તુ તદા દેવિ શ્રુતં પુત્રેણ ધીમતા । મમાયં તુ પિતા સાક્ષાજ્જાતો મમ ગૃહે પશુઃ
પછી, દેવી, એ વાત બુદ્ધિશાળી પુત્રે સાંભળી; 'આ તો ખરેખર મારા પિતા છે, મારા ઘરે પશુરૂપે જન્મ્યા છે.'
ઇયં તુ જનની સાક્ષાન્મમ ચૈવ ન સંશયઃ । દૈવયોગાચ્છુની જાતા કિં કરોમિ સુનિશ્ચયમ્
આ તો નિશ્ચિત રીતે મારી માતા છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; ભાગ્યના પ્રભાવે એ કૂતરી બની છે—હું શું કરી શકું, એ તો નક્કી છે.
એવં વિચાર્યાસૌ વિપ્રો નૈવ નિદ્રામવાપ સઃ । રાત્રૌ ચિંતાપરો ભૂત્વા સ્મરન્વિશ્વેશ્વરં પરમ્
આ રીતે વિચારતા એ બ્રાહ્મણે રાતે ઊંઘ આવી નહીં; આખી રાત ચિંતામાં પડીને, એ સર્વેશ્વરને સ્મરણ કરતો રહ્યો.
નાનાધર્મપરોઽહં ચ મમૈવં ચ કથં શુભમ્ । વિચારયિત્વા ચ તતો રાત્રૌ સુપ્તસ્તદા પુનઃ
હું અનેક ધર્મોમાં લાગેલો છું, છતાં મને આ રીતે શુભતા કેમ મળે? આવું વિચાર્યા પછી એ રાતે ફરી ઊંઘી ગયો.
પ્રભાતે વિમલે પ્રાપ્તે ઋષીણાં પુરતો ગતઃ । તેષાં મધ્યે વસિષ્ઠેન તસ્ય સુસ્વાગતં કૃતમ્
સ્વચ્છ સવાર થતાં, એ ઋષિઓની સામે ગયો; એ બધામાં વસિષ્ઠે એને ખૂબ સન્માનપૂર્વક આવકાર્યો.
બ્રૂહિ ત્વં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તવાગમનકારણમ્ । ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા વિપ્રઃ પ્રણામમકરોત્તદા
બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તું અહીં કેમ આવ્યો છે, એ કહો. આવું પૂછતાં એ વિપ્રે નમસ્કાર કર્યો.
અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલા ક્રિયા । અદ્ય મે પિતરસ્તૃપ્તા દુર્લભાત્તવ દર્શનાત્
આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારા કર્મો પૂરાં થયા; આજે મારા પિતૃઓ તૃપ્ત થયા, કેમ કે તમારું દર્શન દુર્લભ છે.
યથોક્તં ચ કૃતં શ્રાદ્ધં દ્વિજાશ્ચૈવ સુભોજિતાઃ । કુટુંબિનાં તુ સર્વેષાં ભોજનં કારિતં તથા
જેમ કહેવામાં આવ્યું હતું, તેમ શ્રાદ્ધ કર્યું છે અને દ્વિજોને સારી રીતે ભોજન કરાવ્યું છે; એ જ રીતે બધા કુટુંબજનોને પણ ભોજન અપાયું છે.
ભોજનાનંતરં પ્રાપ્તા શુની તત્ર ઉવાચ હ । અસ્માકં તુ ગૃહે હ્યેકો બલીવર્દસ્તુ વર્ત્તતે
ભોજન પછી કૂતરી ત્યાં આવી અને બોલી: 'અમારા ઘરે માત્ર એક જ બળદ છે, એ જ બાકી રહ્યો છે.'
તં પતિં પ્રતિવાક્યં યદ્દિવજ મત્તઃ શૃણુષ્વ તત્ । ગૃહેસ્થિતં દુગ્ધભાંડમહિના દૂષિતં મયા
પતિ, હું તને જે જવાબ આપું છું, એ સાંભળ: ઘરમાં રાખેલું દૂધનું વાસણ સાપથી દુષિત થયું હતું, અને મેં એ જોયું હતું.
દૃષ્ટં મે મહતી ચિંતા તદા જાતા ન સંશયઃ । અનેન પયસા ચૈવ પક્વમન્નં યદા ભવેત્
આ જોઈને મને બહુ ચિંતામાં પડી ગઈ, એમાં શંકા નથી; જો એ દૂધથી રસોઈ બને,