ધર્માદર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચૈતત્ત્રયં લભેત્ । તસ્માદ્ધર્મં સમીહેત વિદ્વાન્યઃ સ બુધઃ સ્મૃતઃ
ધર્મથી ધન, કામ અને મોક્ષ—આ ત્રણેય મળે છે. તેથી વિદ્વાન માણસે હંમેશા ધર્મ મેળવવો જોઈએ; એવો માણસ જ સાચો બુદ્ધિશાળી કહેવાય છે.
તપસા ચૈવ દાનેન વ્રતેન નિયમેન ચ । તપસા પ્રાપ્યતે સ્વર્ગઃ સાત્વિકેન તથૈવ ચ
તપ, દાન, વ્રત અને નિયમથી—તપથી સ્વર્ગ મળે છે અને સાત્વિક ગુણથી પણ એ જ મળે છે.
ઇહાયાતો લભેદ્રાજ્યં ક્રોધલોભવિવર્જિતઃ । જન્માંતરેણ મુક્તિઃ સ્યાત્પદં વિંદતિ વૈષ્ણવમ્
જે અહીં ક્રોધ અને લોભથી મુક્ત થઈ આવે છે, તેને રાજ્ય મળે છે; બીજા જન્મમાં મોક્ષ મળે છે અને વૈષ્ણવ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
તપસા રાજસેનેહ રાજસશ્ચૈવ જાયતે । તપ્ત્વા તામસભાવેન ક્રૂરકર્મા હિ નિષ્ઠુરઃ
અહીં રાજસિક તપથી રાજવી જન્મ મળે છે; પણ તામસિક સ્વભાવથી ક્રૂર કર્મો કરનાર નિષ્ઠુર બને છે.
તપસ્તદ્રક્ષસાં ચોક્તં ભુક્તિદં તામસાત્મનામ્ । યત્તપ્તં સાત્વિકં ચૈવ તત્તપો ભવતિ ધ્રુવમ્
રાક્ષસો માટે જે તપ કહેવામાં આવ્યું છે, તે તામસિક સ્વભાવવાળાને ભોગ આપે છે; પણ જે તપ સાત્વિક રીતે કરવામાં આવે છે, એ જ સાચું તપ છે.
રજસ્તમોભ્યાં નિયતં તપસ્યાં વને સતાં વાયુભુજાં સુનિર્જને । તપસ્વિનાં ચૈવ ધનાદિવાંચ્છતાં વનેઽપિ દોષાઃ પ્રભવંતિ રાગિણામ્
રજોગુણ અને તમોગુણથી—even જંગલમાં હવા ખાઈને રહેતા સજ્જનોમાં પણ—જે તપસ્વી ધન વગેરેની ઇચ્છા રાખે છે, તેમાં દોષો ઊભા થાય છે.
ગૃહેઽપિ પંચેંદ્રિયનિગ્રહસ્તપસ્ત્વકુત્સિતે કર્મણિ યઃ પ્રવર્ત્તતે । નિવૃત્તરાગસ્ય તપોવનં ગૃહં ગૃહાશ્રમોઽતો ગદિતઃ સ્વધર્મઃ
ઘરમાં—even પાંચે ઇન્દ્રિયને વશમાં રાખવું એ તપ છે; પણ જે કુસિત કર્મમાં લાગી જાય છે—જો તેની વાસના શાંત થઈ હોય, તો તેનું ઘર પણ તપોવન જેવું બને છે. તેથી ગૃહસ્થાશ્રમને પોતાનું ધર્મ કહેવાય છે.
સુદુસ્તરઃ સત્વજિતેંદ્રિયાણાં સંહન્યતે શ્રેષ્ઠતમઃ શુભાશ્રમઃ । ગૃહસ્તુ ધર્મઃ પ્રવરો મનીષિણાં બ્રહ્માદિભિશ્ચાભિહિતો નગાત્મજે
જેને ઇન્દ્રિય પર જીત મળી છે, તેમના માટે શ્રેષ્ઠ અને શુભ આશ્રમ મેળવવો બહુ જ મુશ્કેલ છે; પણ વિદ્વાનો માટે—even બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓએ પણ—ગૃહસ્થધર્મને શ્રેષ્ઠ ગણાવ્યો છે, હે પર્વતકન્યા.
તપ્ત્વા તપસ્વી વિપિને ક્ષુધાર્તો ગૃહં સમાયાતિ સદાન્નદાતુઃ । ભક્ત્યા સ ચાન્નં પ્રદદાતિ તસ્મૈ તપોવિભાગં ભજતે હિ તસ્ય
જ્યારે તપસ્વી જંગલમાંથી ભૂખ્યો થઈને એવા ઘરમાં આવે છે, જ્યાં હંમેશા અન્ન આપવાનું થાય છે, અને ઘરવાળો ભક્તિપૂર્વક તેને અન્ન આપે છે, ત્યારે તેને તપસ્વીના તપનો ભાગ મળે છે.
ગૃહાશ્રમં જ્યેષ્ઠમિહાશ્રમાણાં સમ્યક્ચ યઃ પાલયતે મનુષ્યઃ । ઇહૈવ ભુંજન્સમનુષ્યભોગાન્સ્વર્ગં પ્રયાતીતિ ન સંશયોઽત્ર । ગૃહં સદા પાલયતાં નરાણાં પાપં સમાયાતિ કથં હિ દેવિ
આ બધા આશ્રમોમાં ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે; જે મનુષ્ય તેને યોગ્ય રીતે પાળે છે, તે અહીં માનવ સુખ ભોગવે છે અને પછી સ્વર્ગ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. હે દેવી, જે લોકો હંમેશા ગૃહસ્થધર્મ પાળે છે, તેમને પાપ કેવી રીતે નજીક આવી શકે?
ગૃહાશ્રમઃ પુણ્યતમઃ સર્વદા તીર્થવદ્ગૃહમ્ । અસ્મિન્ગૃહાશ્રમે પુણ્યે દાનં દેયં વિશેષતઃ
ગૃહસ્થાશ્રમ સર્વથી પવિત્ર છે, અને ઘર હંમેશા તીર્થ સમાન ગણાય છે. આ પવિત્ર ગૃહસ્થ જીવનમાં ખાસ કરીને દાન આપવું જોઈએ.
દેવાનાં પૂજનં યત્ર અતિથીનાં ચ ભોજનમ્ । પથિકાનાં ચ શરણં અતો ધન્યતમો મતઃ
જ્યાં દેવતાઓની પૂજા થાય છે, મહેમાનોને ભોજન અપાય છે અને મુસાફરોને આશરો મળે છે, એવું ઘર સૌથી ધન્ય માનવામાં આવે છે.
તદ્ગૃહં તુ સમાશ્રિત્ય યેઽર્ચયંતિ દ્વિજાન્નરાઃ । આયુર્લક્ષ્મીસ્તથા પુત્રા ન હીયંતે કદાચન
જે લોકો આવા ઘરમાં રહીને દ્વિજોને સન્માન આપે છે, એમના આયુષ્ય, સંપત્તિ અને સંતાન ક્યારેય ઓછાં થતા નથી.
શૃણુ સુંદરિ વક્ષ્યામિ મહાપાપવિશોધનમ્ । સર્વસંપત્કરં દાનં ઇહામુત્રફલપ્રદમ્
શુભે, સુંદરિ, હું તને મોટાં પાપો દૂર કરનાર એક મહાન ઉપાય કહું છું: દાન કરવું, જે સર્વ સંપત્તિ આપે છે અને અહીં તથા પરલોકમાં ફળ આપે છે.
શુભેકાલે સમાયાતે સમભ્યર્ચ્ય સ્વદૈવતમ્ । નિત્યં નૈમિત્તકં કૃત્વા દદ્યાદ્દાનં સ્વશક્તિતઃ
શુભ સમય આવે ત્યારે પોતાના ઇષ્ટદેવની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, રોજની અને ખાસ વિધિઓ પૂર્ણ કરીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું જોઈએ.
ગૃહીત્વા પરદ્રવ્યં ચ દ્વિજદેવેભ્ય એવ હિ । દદ્યાત્સ નિરયં દૃષ્ટ્વા પશ્ચાદ્યાતિ પરાં ગતિમ્
જે વ્યક્તિ બીજાનું ધન લઈને પણ દ્વિજ અને દેવોને આપે છે, એ નરક જોઈને પછી ઉત્તમ ગતિ પામે છે.
શતાનીકો યથા દાનાત્સપુત્રશ્ચૈવ તારિતઃ । દત્ત્વાન્યે ચ દ્વિજેભ્યશ્ચ સ ગંતા ધર્મતો દિવમ્
જે રીતે શતાનિકે દાન આપવાથી પોતે અને પોતાનો પુત્ર બંને બચી ગયા, એ રીતે દ્વિજોને દાન આપનાર ધર્મથી સ્વર્ગમાં જાય છે.
ધર્મસ્થાનેષુ યૈર્દત્તં તેષાં ધર્મમુદાહૃતમ્ । શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ વિત્તદાનં સમાસતઃ
જે લોકોએ ધર્મસ્થળોમાં દાન આપ્યું છે, એમને ધર્મવાન ગણવામાં આવે છે. દેવી, હવે હું તને સંક્ષિપ્તમાં ધનની દાનવિધી સમજાવું છું.
દેહશુદ્ધિકરં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ । પાપહીનો યેન પુમાન્જાયતે નાત્ર સંશયઃ
દેહને શુદ્ધ કરતું એવું દાન ન તો અગાઉ થયું છે, ન તો આગળ થશે. એના દ્વારા મનુષ્ય પાપરહિત થાય છે—આમાં કોઈ સંદેહ નથી.
ભોગાન્ભુક્ત્વા તતશ્ચાયં યાતિ વિષ્ણું સનાતનમ્ । પુરા વૈ બ્રહ્મણા પ્રોક્તં ભાર્ગવાય મહાત્મને
ભોગો ભોગવીને પછી એ મનુષ્ય શાશ્વત વિષ્ણુને પામે છે. આ વાત પહેલાં બ્રહ્માએ મહાત્મા ભારગવને કહી હતી.
પાપયુક્તાય રામાય તુલાવૃષભમેવ ચ । પાપકર્મરતશ્ચૈવ ભવબંધક્રિયો નૃપઃ
પાપમાં રત અને સંસારના બંધનમાં બંધાયેલા રામને તથા પાપકર્મમાં આનંદ મેળવનારા રાજાને બ્રહ્માએ તુલા અને વૃષભ દાન વિશે કહ્યું હતું.
અભક્ષભક્ષણરતા ભ્રૂણહા ગુરુતલ્પગઃ । એતેપ્યનૃતવાદી ચ પ્રસૂયંતે વિયોનિષુ
જે લોકો નિષિદ્ધ ખોરાકમાં રુચિ રાખે છે, ભ્રૂણહત્યા કરે છે, ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખે છે અથવા અસત્ય બોલે છે—એ બધા નીચ જાતિમાં જન્મે છે.
અયાજ્યયાજનં કૃત્વા યાચયિત્વા તુ નિંદિતાન્ । સદા કોપસમાયુક્તાઃ સાધૂનાં પીડને રતાઃ
જે લોકો નિષિદ્ધ યજ્ઞ કરે છે, અપમાનિત લોકો પાસેથી માગે છે, હંમેશા ક્રોધમાં રહે છે અને સારા લોકોનું દુઃખ કરે છે—
વિશ્વાસોપહતાશ્ચૈષામસુભિર્ધર્મનિંદકાઃ । પાપૈરેભિઃ સમાયુક્તા જ્ઞાત્વાત્માનં ગતાયુષમ્
જેઓનો વિશ્વાસ તૂટેલો છે, જે દુષ્ટ છે, ધર્મની નિંદા કરે છે અને આવા પાપોમાં જોડાયેલા છે, અને પોતાનું આયુષ્ય ઓછું છે એવું જાણે છે—
ઇતિ જ્ઞાત્વા તુ તૈર્દેવિ દાનં દેયં વિશેષતઃ । બહવો ધર્મકર્ત્તારો વૈષ્ણવા ભુવિ વિશ્રુતાઃ
દેવી, આ જાણીને એમણે ખાસ કરીને દાન કરવું જોઈએ. અહીં ધરતી પર અનેક ધર્મનિષ્ઠ અને વિષ્ણુભક્તો પ્રસિદ્ધ છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે દાનધર્મોનામ ચતુઃસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં ઉમાપતિ અને નારદ સંવાદમાં 'દાનધર્મ' નામના ચોતેરાં સિત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જે પચપન હજાર શ્લોકથી બનેલો છે.
મહાદેવ ઉવાચ- ગંડિકાયાસ્તુ માહાત્મ્યં વક્ષ્યે દેવિ વિધાનતઃ । યથા ગંગા તથા સા ચ કથિતા નગનંદિનિ
મહાદેવ કહે છે: દેવી, હવે હું તને ગંડિકા નું મહાત્મ્ય યોગ્ય રીતે કહું છું. જેમ ગંગા છે, એમ જ એ પણ છે, હે પર્વતપુત્રી.
શાલગ્રામશિલા યત્ર જાયતે બહુધા તથા । માહાત્મ્યં ચૈવ તસ્યાશ્ચ કથિતં મુનિસત્તમૈઃ
જ્યાં શાલગ્રામશિલા અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે, ત્યાં પણ એનું મહાત્મ્ય છે, એવું મહાન ઋષિઓએ કહ્યું છે.
અંડજા ઉદ્ભિજા યત્ર સ્વેદજાશ્ચ જરાયુજાઃ । યસ્યા દર્શનમાત્રેણ પુણ્યરૂપાસ્તુ પાર્વતિ
અંડામાંથી, વાવેતરમાંથી, પરસેવાથી અને ગર્ભમાંથી જન્મેલા બધા જીવ જ્યાં વસે છે, એના માત્ર દર્શનથી, હે પાર્વતી, તેઓ પાવન રૂપ બની જાય છે.
ઉત્તરે સા તુ સંભૂતા ગંડિકા તુ મહાનદી । સંસ્મૃતા સંસ્મૃતા નૂનં પાપં હંત્યગનંદિનિ
ઉત્તર તરફ મહાન ગંડિકા નદી ઉત્પન્ન થઈ છે; એનું વારંવાર સ્મરણ કરવાથી, હે પાપનાશિની, નિશ્ચયે બધા પાપો નાશ પામે છે.