તમજં વિશ્વકર્માણં ચિત્પતિં લોકસાક્ષિણમ્। પુરાણાખ્યાનજિજ્ઞાસુર્વ્રજામિ શરણં વિભુમ્
તે અજન્મા, સમગ્ર સૃષ્ટિના શિલ્પી, ચેતનાના સ્વામી અને લોકોના સાક્ષી એવા મહાન ભગવાનને, પ્રાચીન કથાઓ જાણવાની ઇચ્છાથી, હું શરણ જઈ છું.
બ્રહ્મવિષ્ણુગિરીશેભ્યો નમસ્કૃત્વા સમાહિતઃ। ઇંદ્રાય લોકપાલેભ્યઃ સવિત્રે ચ સમાધિના
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવને મનથી વંદન કરીને, ઈન્દ્ર, લોકપાલો અને સવિતૃ દેવને પણ ધ્યાનપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું.
મુનીનાં ચ વરિષ્ઠાય વસિષ્ઠાય મહાત્મને। તદ્વક્ત્રેભાતતપસે જાતૂકર્ણ્યાય ચાક્ષુષે
મહાન આત્મા એવા મહર્ષિ વસિષ્ઠ, તપશ્ચર્યામાં પ્રખર જાતૂકર્ણ અને આક્ષુને પણ હું શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કરું છું.
તસ્મૈ ભગવતે નત્વા વેદવ્યાસાય વેધસે। પુરુષાય પુરાણાય ભૃગુવાક્યાનુવર્તિને
તે ભગવાન, વેદવ્યાસ, સર્જનહાર, પ્રાચીન પુરુષ અને ભૃગુના વચન અનુસરીને ચાલનારા મહાનને હું નમન કરું છું.
તસ્માદહમુપાશ્રૌષં પુરાણં બ્રહ્મવાદિનઃ। સર્વજ્ઞાત્સર્વલોકેષુ પૂજિતાદ્દીપ્તતેજસઃ
આથી, સર્વજ્ઞ, સર્વલોકોમાં પૂજ્ય અને તેજસ્વી બ્રાહ્મણ ઋષિ પાસેથી મેં પુરાણનું શ્રવણ કર્યું છે.
અવ્યક્તં કારણં યત્તન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્। મહદાદિવિશેષાંતં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ
જે અવ્યક્ત, શાશ્વત અને સદસદરૂપ કારણ છે, તે મહત્તત્વથી વિશેષ સુધીની તમામ વસ્તુઓની રચના કરે છે, એવું નિશ્ચય છે.
અણ્ડે હિરણ્મયે પૂર્વં બ્રહ્મણઃ સૂતિરુત્તમા। અંડસ્યાવરણં ચાદ્ભિરપામપિ ચ તેજસા
સોનાના ડિમ્બમાં પ્રથમ બ્રહ્માનો ઉત્તમ ઉદ્ભવ થયો; એ ડિમ્બનું આવરણ પાણી, તત્વો અને તેજથી ઘેરાયેલું હતું.
વાયુના તસ્ય વાયોઃ ખાત્તદ્ભૂતાદિત આવૃતમ્। ભૂતાદિર્મહતા ચાપિ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્
પવનથી અને પવનમાંથી આકાશથી, એ મૂળ તત્વોથી આવૃત થયું; મૂળ તત્વો મહત્તત્વથી ઢંકાયા અને મહત્તત્વ અવ્યક્તથી આવૃત થયું.
પ્રાદુર્ભાવશ્ચ લોકાનામંડ એવોપવર્ણિતઃ। નદીનાં પર્વતાનાં ચ પ્રાદુર્ભાવોનુવર્ણ્યતે
ડિમ્બમાં લોકોના પ્રાગટ્યનું વર્ણન થયું છે; એ જ રીતે નદીઓ અને પહાડોના ઉત્પત્તિનું પણ વર્ણન છે.
મન્વંતરાણાં સંક્ષેપાત્કલ્પાનાં ચોપવર્ણનમ્। બ્રહ્મવૃક્ષલય બ્રહ્મપ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્
મન્વંતરોનો સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ અને કલ્પોની વાત, બ્રહ્માના નિવાસ, તથા બ્રહ્માની સંતાનની સર્જનકથા અહીં વર્ણવાઈ છે.
કલ્પાનાં સંચરશ્ચૈવ જગતઃ સ્થાપનં તથા। શયનં ચ હરેરપ્સુ પૃથિવ્યુદ્ધરણં પુનઃ
કલ્પોના ફેરફાર, જગતની સ્થાપના, હરીનું જળમાં શયન અને પૃથ્વીનું પુનઃ ઉદ્ધાર—all આ બધાનું વર્ણન છે.
દશધા જન્મસંચારો ભૃગુશાપેન કેશવે। સન્નિવેશો યુગાદીનાં સર્વાશ્રમવિભાજનમ્
ભૃગુના શાપથી કેશવના દશ જન્મચક્ર, યુગોની રચના અને સર્વ આશ્રમોની વિભાજન પણ અહીં જણાવાયું છે.
સ્વર્ગસ્થાનવિભાગશ્ચ મર્ત્યાનાં સ્વર્ગચારિણાં। પશૂનાં પક્ષિણાં ચૈવ સંભવઃ પરિકીર્ત્તિતઃ
સ્વર્ગસ્થાનો અને મરણ પામનાર તથા સ્વર્ગગામી મનુષ્યોના સ્થાનની વિભાજન, તેમજ પશુઓ અને પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.
તથા નિર્વચનં કલ્પં સ્વાધ્યાયસ્ય પરિગ્રહઃ। પ્રતિસર્ગાઃ પુનઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મણો બુદ્ધિપૂર્વકાઃ
તેમજ કલ્પનું અર્થસ્પષ્ટીકરણ, સ્વાધ્યાય ગ્રહણ, પુનઃપુનઃ સર્જન અને બ્રહ્માના બુદ્ધિપૂર્વકના સર્જનનું વર્ણન છે.
ત્રયોન્યેઽબુદ્ધિપૂર્વાસ્તે તથા લોકાનકલ્પયત્। બ્રહ્મણો વદનેભ્યશ્ચ ભૃગ્વાદીનાં સમુદ્ભવઃ
ત્રણ અન્ય સર્જનો, જે બુદ્ધિ વિના થયા, એ પણ લોકોની રચના કરે છે; અને બ્રહ્માના મુખમાંથી ભૃગુ વગેરે ઋષિઓ ઉત્પન્ન થયા.
કલ્પયોરંતરં પ્રોક્તં પ્રતિસંધિશ્ચ સર્ગયોઃ। ભૃગ્વાદીનામૃષીણાં ચ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્
કલ્પોના અંતરની વાત, સર્જન વચ્ચેનું જોડાણ અને ભૃગુ વગેરે ઋષિઓ દ્વારા પ્રજાસર્જનનું વર્ણન અહીં આપવામાં આવ્યું છે.
વસિષ્ઠસ્ય ચ બ્રહ્મર્ષેર્બ્રહ્મત્ત્વં પરિકીર્ત્તિતમ્। સ્વાયંભુવસ્ય ચ મનોસ્તતશ્ચાપ્યનુકીર્તનમ્
વશિષ્ઠ મુનિનું બ્રહ્મત્વ અને સ્વાયંભુવ મનુનું વર્ણન અહીં કરવામાં આવ્યું છે.
ઉક્તો નાભેર્વિસર્ગશ્ચ રજસશ્ચ મહાત્મનઃ। દ્વીપાનાં ચ સમુદ્રાણાં પર્વતાનાં ચ કીર્તનમ્
નાભિ નામના મહાન આત્માએ કરેલી સર્જનકથા, તથા દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતોનું વર્ણન પણ અહીં કહેવામાં આવ્યું છે.
દ્વીપભેદસમુદ્રાણામન્તર્ભાવશ્ચ સપ્તસુ। કીર્ત્યન્તે યોજનાગ્રેણ યે ચ તત્ર નિવાસિનઃ
સાતેય દ્વીપોની ભિન્નતા, તેમાં આવેલા સમુદ્રો અને ત્યાં વસતા લોકો તથા તેમની યોજનામાં માપ સાથે વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
તદીયાનિ ચ વર્ષાણિ નદીભિઃ પર્વતૈઃ સહ। જંબૂદ્વીપાદયો દ્વીપાઃ સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતાઃ
તેમના પ્રદેશો, નદીઓ અને પર્વતો સાથે, જાંબૂદ્વીપથી શરૂ થતા દ્વીપો અને તેમને ઘેરતા સાત સમુદ્રોનું વર્ણન પણ અહીં આપવામાં આવ્યું છે.
અંડસ્યાંતસ્ત્વિમેલોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની। સૂર્યાચંદ્રમસોશ્ચારો ગ્રહાણાં જ્યોતિષાં તથા
આંડાના અંદર આવેલા લોકો, સાત દ્વીપોવાળી પૃથ્વી, તેમજ સૂર્ય-ચંદ્ર અને ગ્રહ-તારાઓની ગતિનું વર્ણન અહીં છે.
કીર્ત્યતે ધ્રુવસામર્થ્યાત્પ્રજાનાં ચ શુભાશુભમ્। બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ સૌરઃ સ્યંદનોર્થવશાત્સ્વયમ્
ધ્રુવની શક્તિથી જીવોના શુભ-અશુભ ફળોનું વર્ણન થાય છે; બ્રહ્માએ સર્જેલો સૌર રથ પોતે જ ગતિ કરે છે.
કલ્પિતો ભગવાંસ્તેન પ્રસર્પતિ દિવાકરઃ। સૂર્યાદીનાં સ્યંદનાનાં ધ્રુવાદેવ પ્રવર્ત્તનં
ભગવાને એ રથ રચ્યું છે અને તેનાથી સૂર્ય આગળ વધે છે; સૂર્યાદિ ગ્રહોના રથોની ગતિ ધ્રુવથી શરૂ થાય છે.
કલ્પિતઃ શિંશુમારશ્ચ યસ્ય પુચ્છે ધ્રુવઃ સ્થિતઃ। સંભવાંતે ચ સંહારઃ સંહારાંતે ચ સંભવઃ
શિષુમાર નક્ષત્ર રચાયું છે, જેના પૂંછડીમાં ધ્રુવ સ્થિર છે; સર્જનના અંતે લય અને લયના અંતે સર્જન થાય છે.
દેવતાનામૃષીણાં ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ। ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુમિત્યુક્તં ચ સમાસતઃ
દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુ અને પિતૃગણની સંપૂર્ણ કથા વિસ્તૃત રીતે કહેવી શક્ય નથી, એટલું સંક્ષિપ્તમાં જણાવાયું છે.
અતીતાનાગતાનાં વૈ સમં સ્વાયંભુવેન તુ। મન્વંતરેષુ દેવાનાં પ્રજેશાનાં ચ કીર્તનમ્
પ્રત્યેક મન્વંતરમાં સ્વાયંભુવ મનુએ ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના દેવો તથા પ્રજાપતિઓનું સમાન રીતે વર્ણન કર્યું છે.
નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યંતિકઃ સ્મૃતઃ। ત્રિવિધઃ સર્વભૂતાનાં કલ્પિતઃ પ્રતિસંચરઃ
બધા જીવોના ત્રણ પ્રકારના લય—નૈમિત્તિક, પ્રાકૃતિક અને આત્યંતિક—વિગતે વર્ણવાયા છે.
અનાવૃષ્ટિર્ભાસ્કરાચ્ચ ઘોરઃ સંવર્ત્તકાનલઃ। મેઘાશ્ચૈકાર્ણવા યે તુ તથા રાત્રિર્મહાત્મનઃ
સૂર્યથી વરસાદ બંધ થવો, ભયાનક સંવર્તક અગ્નિ, એકમાત્ર મહાસાગર ભરતા મેઘો અને મહારાત્રિનું વર્ણન અહીં છે.
સંધ્યાલક્ષણમુદ્દિષ્ટં તથા બ્રાહ્મં વિશેષતઃ। ભૂતાનાં ચાપિ લોકાનાં સપ્તાનામનુવર્ણનમ્
સંધ્યાનું લક્ષણ, ખાસ બ્રહ્મા-કાળ અને સાત લોકોના વર્ણન પણ અહીં આપવામાં આવ્યા છે.
સંકીર્ત્યં તે મયા ચાત્ર પાપાનાં રૌરવાદયઃ। સર્વેષામેવ સત્વાનાં પરિણામવિનિર્ણયઃ
અહીં પાપીઓ માટેના રૌરવાદિ નરકો તથા સર્વે જીવોના પરિવર્તનનું નિર્ધારણ પણ મેં વર્ણન કર્યું છે.