વિશ્વેશ્વરો વિશ્વનાથઃ સર્વદા ભક્તવત્સલઃ । તત્ર ગચ્છ સુરશ્રેષ્ઠ તત્સર્વં કથયિષ્યતિ
તે વિશ્વના ઈશ્વર છે, સર્વના સ્વામી છે, હંમેશા ભક્તોને પ્રેમ કરે છે; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યાં જા, એ તને બધું કહેશે.
પિતુર્વચનમાકર્ણ્ય તત્ર ગંતું પ્રચક્રમે । વિજ્ઞાતું નામમાહાત્મ્યં કૈલાસભવનં પ્રતિ
પિતાના વચન સાંભળીને, તે ત્યાં જવા માટે નીકળી પડ્યો, નામના મહાત્મ્યને જાણવા કૈલાસના નિવાસ તરફ.
યત્ર વિશ્વેશ્વરો દેવો નિત્યં તિષ્ઠતિ ભૂતિદઃ । દદર્શ નારદસ્તત્ર દેવં તં સુરપૂજિતમ્
જ્યાં વિશ્વના ઈશ્વર, સર્વ જીવોને ફળ આપનાર દેવ સદા રહે છે, ત્યાં નારદે એ દેવને જોયા, જેને દેવતાઓ પૂજે છે.
કૈલાસશિખરાસીનં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ । પંચવક્ત્રં દશભુજં ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્
કૈલાસની ચોટી પર બેઠેલા, દેવોમાં દેવ, જગતના ગુરુ, પાંચ મુખ, દસ હાથ, ત્રણ આંખો અને ત્રિશૂલ ધારણ કરેલા ભગવાનને જોયા.
કપાલિનં સખટ્વાંગં તીક્ષ્ણં શૂલાસિધારિણમ્ । પિનાકધારિણં ભીમં વરદં વૃષવાહનમ્
કપાળ ધારણ કરનાર, ખટ્વાંગ સાથે, તીખો ત્રિશૂલ અને તલવાર ધારણ કરનાર, પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર, ભયાનક, વરદાન આપનાર અને વૃષભ પર સવાર એવા ભગવાનને જોયા.
ભસ્માંગં વ્યાલશોભાઢ્યં શશાંકકૃતશેખરમ્ । નીલજીમૂતસંકાશં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્
જેનું શરીર ભસ્મથી લપેટાયેલું છે, સાપોથી શોભાયમાન છે, માથે ચાંદની છે, વાદળ જેવું શ્યામ છે અને કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવે છે, એવા ભગવાનને જોયા.
ક્રીડંતં તત્ર દેવેશં સાષ્ટાંગં દંડવત્પુનઃ । તં દૃષ્ટ્વા તુ મહાદેવો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ 6.71.
ત્યાં ભગવાનને રમતાં જોઈને, હું ફરીથી અષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કર્યો; મહાદેવ એ દ્રશ્ય જોઈને આશ્ચર્યથી આંખો ફાટીને ગયા.
વૈષ્ણવાનાં પરઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રાહ વાડવસત્તમમ્ । કસ્માદિહ સમાયાતો વદ દેવર્ષિસત્તમ
વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પરમ ભગવાને વાડવમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાન ઋષિને પૂછ્યું: 'દેવમણિ, તમે અહીં કેમ આવ્યા છો, કહો તો?'
નારદ ઉવાચ- એકસ્મિન્નેવ કાલે તુ ગતોઽહં બ્રહ્મણોંતિકમ્ । શ્રુતં તત્ર મયા દેવ વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્
નારદ બોલ્યા: એક વખત હું બ્રહ્માજી પાસે ગયો હતો; ત્યાં, હે ભગવાન, મેં વિષ્ણુજીનું મહાન મહાત્મ્ય સાંભળ્યું હતું.
બ્રહ્મણા કથિતં તત્ર મમાગ્રે દેવસત્તમ । નામ્નોઽસ્ય યાવતી શક્તિઃ સા શ્રુતા બ્રહ્મણો મુખાત્
ત્યાં બ્રહ્માજીએ મારા સામે બેઠા બેઠા કહેલું; વિષ્ણુ નામની જેટલી શક્તિ છે, એ બધું મેં બ્રહ્માજીના મોઢેથી સાંભળ્યું.
તત્ર પૃષ્ટં મયા પૂર્વં વિષ્ણોર્નામસહસ્રકમ્ । તદાહં બ્રહ્મણા ચોક્તં નાહં જાનામિ નારદ
ત્યાં મેં પહેલા વિષ્ણુજીના હજાર નામ વિશે પૂછ્યું હતું; ત્યારે બ્રહ્માજીએ કહ્યું, 'નારદ, એ તો મને પણ ખબર નથી.'
જાનાત્યયં મહારુદ્રસ્તત્સર્વં કથયિષ્યતિ । મહાશ્ચર્યં તુ સંપ્રાપ્ય હ્યાગતસ્તવ સન્નિધૌ
તેમણે કહ્યું, 'આ બધું મહારુદ્ર જાણે છે, એ તને બધું કહેશે.' એ અદ્ભુત વાત સાંભળી, હું તારી પાસે આવ્યો છું.
અસ્મિન્કલિયુગે ઘોરેઽલ્પાયુષશ્ચૈવ માનવાઃ । વિધર્મેષુ રતા નિત્યં નામનિષ્ઠા ન વૈ પુનઃ
આ ભયાનક કળિયુગમાં, માણસો ઓછા આયુષ્યવાળા છે અને હંમેશા અધર્મમાં રુચિ રાખે છે; હવે તેઓ ભગવાનના નામમાં સ્થિર નથી રહેતા.
પાખંડિનસ્તથા વિપ્રા ધર્મેષુ વિરતાઃ સદા । સંધ્યાહીન વ્રતભ્રષ્ટા દુષ્ટા મલિનરૂપિણઃ
બ્રાહ્મણો પણ પાખંડી બની ગયા છે, હંમેશા ધર્મથી દૂર રહે છે; સંધ્યા અને વ્રત છોડીને, દુષ્ટ અને અશુદ્ધ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
યથા વિપ્રાસ્તથા ક્ષત્રા વૈશ્યાશ્ચૈવ પુનઃ પુનઃ । એવં શૂદ્રાસ્તથાન્યે ચ ન વૈ ભાગવતા નરાઃ
જેમ બ્રાહ્મણો, એમ જ ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય પણ વારંવાર એવા જ છે; એ જ રીતે શૂદ્રો અને બીજા બધા પણ હવે ભગવાનના ભક્ત નથી રહ્યા.
શૂદ્રા દ્વિજાતિબાહ્યાશ્ચ કલૌ વિશ્વેશ્વર પ્રભો । ધર્માધર્મૌ ન જાનંતિ હિતં વાઽહિતમેવ વા
હે વિશ્વના સ્વામી, કળિયુગમાં શૂદ્રો અને દ્વિજાતિ બહારના લોકો ધર્મ કે અધર્મ જાણતા નથી, કે શું હિત છે અને શું અહિત છે એ પણ સમજતા નથી.
એવં જ્ઞાત્વા હ્યહં સ્વામિન્નાગતઃ સંનિધૌ તવ । પુનશ્ચ નામમાહાત્મ્યં શ્રુતં વૈ બ્રહ્મણો મુખાત્
આ બધું જાણીને, હે સ્વામી, હું તારી પાસે આવ્યો છું; ફરી એકવાર મેં બ્રહ્માજીના મોઢેથી નામનું મહાત્મ્ય સાંભળ્યું છે.
ત્વં દેવઃ સર્વદેવાનાં ત્વં નાથો મમ સર્વદા । ત્રિપુરારિશ્ચ વિશ્વાત્મા ધાતા ત્વં ચ પુનઃ પુનઃ
તમે બધા દેવોના દેવ છો, તમે હંમેશા મારા સ્વામી છો; તમે ત્રિપુરાના સંહારક, સમગ્ર વિશ્વના આત્મા અને વારંવાર સર્જનહાર છો.
કથયસ્વ પ્રસાદેન વિષ્ણોર્નામસહસ્રકમ્ । સૌભાગ્યજનનં પુંસાં પરં ભક્તિકરં સદા
મારી પર કૃપા કરીને, વિષ્ણુજીના હજાર નામ કહો, જે લોકો માટે હંમેશા પરમ સૌભાગ્ય લાવે છે અને શ્રેષ્ઠ ભક્તિ પેદા કરે છે.
બ્રાહ્મણાનાં બ્રહ્મદં ચ ક્ષત્રિયાણાં જયપ્રદમ્ । વૈશ્યાનાં ધનદં નિત્યં શૂદ્રાણાં સુખદાયકમ્
આ નામો બ્રાહ્મણોને બ્રહ્મજ્ઞાન આપે છે, ક્ષત્રિયોને વિજય આપે છે, વૈશ્યોને સતત ધન આપે છે અને શૂદ્રોને સુખ આપે છે.
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્સકાશાન્મહેશ્વર । ત્વં સમર્થોઽસિ ભક્તાનાં સર્વદા કેશવં પ્રતિ
એથી, હે મહેશ્વર, હું તારી પાસેથી એ નામો સાંભળવા ઈચ્છું છું; તું હંમેશા ભક્તો માટે કેશવનાં ગુણ ગાવામાં સમર્થ છે.
કથયસ્વ પ્રસાદેન યદિ ગોપ્યં ન સુવ્રત । ઇદં પવિત્રં પરમં સર્વતીર્થમયં સદા
મારી પર કૃપા કરીને, જો એ ગુપ્ત રાખવાનું ના હોય તો, એ પવિત્ર, સર્વોત્તમ અને સર્વ તીર્થનું સારરૂપ જ્ઞાન મને કહો, હે સદ્ગુણવાન.
અતો વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ વદ વિશ્વેશ્વર પ્રભો । શ્રુત્વા નારદવાક્યાનિ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ
એથી, હે વિશ્વના સ્વામી, હું એ સાંભળવા ઈચ્છું છું, કહો; નારદના વચનો સાંભળી, ભગવાનની આંખોમાં આશ્ચર્ય છવાઈ ગયું.
રોમાંચિતસ્તતો જાતો વિષ્ણોર્નામાનિ સંસ્મરન્ । ઈશ્વર ઉવાચ- એતદ્ગોપ્યં પરં બ્રહ્મન્વિષ્ણોર્નામસહસ્રકમ્
પછી, વિષ્ણુના નામો સ્મરણ કરતાં ભગવાનના રોમાંચ ઉભા થયા; ઈશ્વરે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, વિષ્ણુના આ હજાર નામો ખૂબ જ ગુપ્ત છે.'
એતચ્છ્રુત્વા નરો વત્સ ન લભેદ્દુર્ગતિં ક્વચિત્ । કદાચિચ્ચ ગતે કાલે પાર્વતી મામુવાચ હ
આ સાંભળ્યા પછી, બાલક, કોઈ મનુષ્ય ક્યારેય ક્યાંય દુર્ગતિમાં પડતો નથી; અને થોડો સમય પસાર થયા પછી, પાર્વતીએ મને કહ્યું હતું.
પાર્વત્યુવાચ - કૈલાસાધિપતે મહ્યં કથયસ્વ યથાતથમ્ । ત્વં કિં જપસિ દેવેશ પરૈશ્વર્યસમાહિતઃ
પાર્વતી બોલી – કૈલાસના સ્વામી, મને સાચું અને સંપૂર્ણ કહો, દેવોના દેવ, તું પરમ ઐશ્વર્યમાં લીન રહીને શું જપ કરે છે?
સદા ત્વં ભસ્મલિપ્તાંગઃ કૃત્તિવાસાઃ સદા કથમ્ । જટાધરઃ કથં જાતો વદ વિશ્વેશ્વર પ્રભો
હંમેશા તું રાખડી પહેરીને, શરીરે ભસ્મ લગાવીને કેમ રહે છે? હંમેશા જટાવાળું માથું કેમ રાખે છે? વિશ્વના સ્વામી, મહાપ્રભુ, મને કહો.
ત્વં દેવઃ સર્વદેવાનાં ત્વં ગુરુઃ સર્વકર્મણામ્ । ત્વં પતિર્મમ વિશ્વેશ વિશ્વનાથ જગત્પ્રભો
તમે બધા દેવોના દેવ છો, બધા કર્મોના ગુરુ છો; વિશ્વના સ્વામી, તમે મારા પતિ છો, જગતના નાથ છો.
મહાદેવ ઉવાચ- ઇતિ પૃષ્ટં મમ બ્રહ્મન્પાર્વત્યા ચ પુનઃ પુનઃ । તદા સર્વં મયા ખ્યાતં તસ્યાશ્ચાગ્રે વિશેષતઃ
મહાદેવ બોલ્યા – બ્રહ્મન, પાર્વતીએ મને વારંવાર પૂછ્યું ત્યારે, મેં તેની સામે બધું ખાસ કરીને ખુલાસે કહી દીધું.
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ યદુક્તં પાર્વતીં પ્રતિ । યેન પ્રસન્નો ભગવાન્મુક્તિદાતા ન સંશયઃ
નારદ, સાંભળ, હું તને એ કહું છું જે પાર્વતીને કહ્યું હતું, જેના દ્વારા ભગવાન, મુક્તિ આપનાર, પ્રસન્ન થાય છે – એમાં કોઈ શંકા નથી.