યસ્ય વૈ નામમહિમા શ્રુત્વા મોક્ષમવાપ્નુયાત્ । તન્મુખં તુ મહત્તીર્થં તન્મુખં ક્ષેત્રમેવ ચ
જેના નામનું મહિમા સાંભળવાથી જ મોક્ષ મળે છે, એવું મોઢું પોતે જ મહાતીર્થ છે, એ મોઢું પવિત્ર સ્થાન છે.
યન્મુખે રામરામેતિ તન્મુખં સર્વકામિકમ્ । કાનિ વૈ તસ્ય નામાનિ કતિ વીર્યાણિ સુવ્રત
જે મોઢેથી 'રામ, રામ' ઉચ્ચારાય છે, એ મોઢું સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે; હે સુવ્રત, તેના કેટલા નામ છે અને કેટલી શક્તિઓ છે?
તત્સર્વં ચ વિશેષેણ મમ બ્રૂહિ પિતામહ । બ્રહ્મોવાચ- વ્યાપકોઽયં સદા વિષ્ણુઃ પરમાત્મા સનાતનઃ
મારે આ બધું વિગતે કહો, હે પિતામહ. બ્રહ્માએ કહ્યું: વિષ્ણુ સર્વત્ર વ્યાપક છે, પરમાત્મા છે, સદાય શાશ્વત છે.
અનાદિનિધનઃ શ્રીમાન્ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ । યસ્માદહં હિ સંજાતો સોઽયં વિષ્ણુઃ સદાવતુ
તે અનાદિ અને અનંત છે, તેજસ્વી છે, સર્વ જીવોમાં વસે છે, સર્વનું સર્જન કરે છે; જેના પરથી હું પણ જન્મ્યો છું, એ વિષ્ણુ સદા રક્ષા કરે.
સોઽયં કાલસ્ય કાલો વૈ સોઽયં મમ તુ પૂર્વજઃ । અક્ષયઃ પુંડરીકાક્ષો મતિમાનવ્યયઃ પુમાન્
તે સમયના પણ સમય છે, મારા કરતાં પણ પૂર્વજ છે; અક્ષય છે, કમળની આંખો ધરાવે છે, બુદ્ધિશાળી અને અવિનાશી છે.
શેષશાયી સદા વિષ્ણુઃ સહસ્રશીર્ષા મહત્પ્રભુઃ । સર્વભૂતમયઃ સાક્ષાદ્વિશ્વરૂપો જનાર્દનઃ
વિષ્ણુ સદા શેષના શયન પર છે, હજાર માથાવાળો મહાન પ્રભુ છે; તે સર્વ જીવોમાં વ્યાપે છે, પ્રગટ છે, વિશ્વરૂપ છે, જનાર્દન છે.
કૈટભારિરયં વિષ્ણુર્ધાતા દેવો જગત્પતિઃ । તસ્યાહં નામગોત્રં ચ ન વેદ્મિ પુરુષર્ષભ
આ વિષ્ણુ કૈટભનો સંહારક છે, સર્જનહાર છે, જગતના સ્વામી છે; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તેના બધા નામો અને વંશ વિશે હું જાણતો નથી.
વેદવાદ્યપ્યહં તાત નાહં જ્ઞાતા કદાચન । અતસ્ત્વં ગચ્છ દેવર્ષે યત્રાસ્તિ કિલ વિશ્વરાટ્
હું તો વેદોમાં પારંગત છું, હે પુત્ર, છતાં પણ એ નામો ક્યારેય જાણ્યા નથી; તેથી, હે દેવમુનિ, તું ત્યાં જા, જ્યાં વિશ્વના સ્વામી છે.
સ ચ તત્ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વં તે કથયિષ્યતિ । સ એવ પુરુષઃ શ્રીમાન્કૈલાસાધિપતિઃ સદા
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એ ભગવાન તને બધું સાચું કહી દેશે; એ મહાન પુરુષ, કૈલાસના અધિપતિ, સદા તેજસ્વી છે.
સર્વેષાં વિષ્ણુભક્તાનામયં શ્રેષ્ઠઃ પરાત્પરઃ । પંચવક્ત્રો હ્યુમાકાંતઃ સર્વદુઃખનિબર્હણઃ
તે બધા વિષ્ણુભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સર્વોપરી છે; પાંચ મુખ ધરાવે છે, ઉમાના પ્રિય છે, સર્વ દુઃખો દૂર કરનાર છે.
વિશ્વેશ્વરો વિશ્વનાથઃ સર્વદા ભક્તવત્સલઃ । તત્ર ગચ્છ સુરશ્રેષ્ઠ તત્સર્વં કથયિષ્યતિ
તે વિશ્વના ઈશ્વર છે, સર્વના સ્વામી છે, હંમેશા ભક્તોને પ્રેમ કરે છે; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યાં જા, એ તને બધું કહેશે.
પિતુર્વચનમાકર્ણ્ય તત્ર ગંતું પ્રચક્રમે । વિજ્ઞાતું નામમાહાત્મ્યં કૈલાસભવનં પ્રતિ
પિતાના વચન સાંભળીને, તે ત્યાં જવા માટે નીકળી પડ્યો, નામના મહાત્મ્યને જાણવા કૈલાસના નિવાસ તરફ.
યત્ર વિશ્વેશ્વરો દેવો નિત્યં તિષ્ઠતિ ભૂતિદઃ । દદર્શ નારદસ્તત્ર દેવં તં સુરપૂજિતમ્
જ્યાં વિશ્વના ઈશ્વર, સર્વ જીવોને ફળ આપનાર દેવ સદા રહે છે, ત્યાં નારદે એ દેવને જોયા, જેને દેવતાઓ પૂજે છે.
કૈલાસશિખરાસીનં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ । પંચવક્ત્રં દશભુજં ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્
કૈલાસની ચોટી પર બેઠેલા, દેવોમાં દેવ, જગતના ગુરુ, પાંચ મુખ, દસ હાથ, ત્રણ આંખો અને ત્રિશૂલ ધારણ કરેલા ભગવાનને જોયા.
કપાલિનં સખટ્વાંગં તીક્ષ્ણં શૂલાસિધારિણમ્ । પિનાકધારિણં ભીમં વરદં વૃષવાહનમ્
કપાળ ધારણ કરનાર, ખટ્વાંગ સાથે, તીખો ત્રિશૂલ અને તલવાર ધારણ કરનાર, પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર, ભયાનક, વરદાન આપનાર અને વૃષભ પર સવાર એવા ભગવાનને જોયા.
ભસ્માંગં વ્યાલશોભાઢ્યં શશાંકકૃતશેખરમ્ । નીલજીમૂતસંકાશં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્
જેનું શરીર ભસ્મથી લપેટાયેલું છે, સાપોથી શોભાયમાન છે, માથે ચાંદની છે, વાદળ જેવું શ્યામ છે અને કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવે છે, એવા ભગવાનને જોયા.
ક્રીડંતં તત્ર દેવેશં સાષ્ટાંગં દંડવત્પુનઃ । તં દૃષ્ટ્વા તુ મહાદેવો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ 6.71.
ત્યાં ભગવાનને રમતાં જોઈને, હું ફરીથી અષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કર્યો; મહાદેવ એ દ્રશ્ય જોઈને આશ્ચર્યથી આંખો ફાટીને ગયા.
વૈષ્ણવાનાં પરઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રાહ વાડવસત્તમમ્ । કસ્માદિહ સમાયાતો વદ દેવર્ષિસત્તમ
વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પરમ ભગવાને વાડવમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાન ઋષિને પૂછ્યું: 'દેવમણિ, તમે અહીં કેમ આવ્યા છો, કહો તો?'
નારદ ઉવાચ- એકસ્મિન્નેવ કાલે તુ ગતોઽહં બ્રહ્મણોંતિકમ્ । શ્રુતં તત્ર મયા દેવ વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્
નારદ બોલ્યા: એક વખત હું બ્રહ્માજી પાસે ગયો હતો; ત્યાં, હે ભગવાન, મેં વિષ્ણુજીનું મહાન મહાત્મ્ય સાંભળ્યું હતું.
બ્રહ્મણા કથિતં તત્ર મમાગ્રે દેવસત્તમ । નામ્નોઽસ્ય યાવતી શક્તિઃ સા શ્રુતા બ્રહ્મણો મુખાત્
ત્યાં બ્રહ્માજીએ મારા સામે બેઠા બેઠા કહેલું; વિષ્ણુ નામની જેટલી શક્તિ છે, એ બધું મેં બ્રહ્માજીના મોઢેથી સાંભળ્યું.
તત્ર પૃષ્ટં મયા પૂર્વં વિષ્ણોર્નામસહસ્રકમ્ । તદાહં બ્રહ્મણા ચોક્તં નાહં જાનામિ નારદ
ત્યાં મેં પહેલા વિષ્ણુજીના હજાર નામ વિશે પૂછ્યું હતું; ત્યારે બ્રહ્માજીએ કહ્યું, 'નારદ, એ તો મને પણ ખબર નથી.'
જાનાત્યયં મહારુદ્રસ્તત્સર્વં કથયિષ્યતિ । મહાશ્ચર્યં તુ સંપ્રાપ્ય હ્યાગતસ્તવ સન્નિધૌ
તેમણે કહ્યું, 'આ બધું મહારુદ્ર જાણે છે, એ તને બધું કહેશે.' એ અદ્ભુત વાત સાંભળી, હું તારી પાસે આવ્યો છું.
અસ્મિન્કલિયુગે ઘોરેઽલ્પાયુષશ્ચૈવ માનવાઃ । વિધર્મેષુ રતા નિત્યં નામનિષ્ઠા ન વૈ પુનઃ
આ ભયાનક કળિયુગમાં, માણસો ઓછા આયુષ્યવાળા છે અને હંમેશા અધર્મમાં રુચિ રાખે છે; હવે તેઓ ભગવાનના નામમાં સ્થિર નથી રહેતા.
પાખંડિનસ્તથા વિપ્રા ધર્મેષુ વિરતાઃ સદા । સંધ્યાહીન વ્રતભ્રષ્ટા દુષ્ટા મલિનરૂપિણઃ
બ્રાહ્મણો પણ પાખંડી બની ગયા છે, હંમેશા ધર્મથી દૂર રહે છે; સંધ્યા અને વ્રત છોડીને, દુષ્ટ અને અશુદ્ધ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
યથા વિપ્રાસ્તથા ક્ષત્રા વૈશ્યાશ્ચૈવ પુનઃ પુનઃ । એવં શૂદ્રાસ્તથાન્યે ચ ન વૈ ભાગવતા નરાઃ
જેમ બ્રાહ્મણો, એમ જ ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય પણ વારંવાર એવા જ છે; એ જ રીતે શૂદ્રો અને બીજા બધા પણ હવે ભગવાનના ભક્ત નથી રહ્યા.
શૂદ્રા દ્વિજાતિબાહ્યાશ્ચ કલૌ વિશ્વેશ્વર પ્રભો । ધર્માધર્મૌ ન જાનંતિ હિતં વાઽહિતમેવ વા
હે વિશ્વના સ્વામી, કળિયુગમાં શૂદ્રો અને દ્વિજાતિ બહારના લોકો ધર્મ કે અધર્મ જાણતા નથી, કે શું હિત છે અને શું અહિત છે એ પણ સમજતા નથી.
એવં જ્ઞાત્વા હ્યહં સ્વામિન્નાગતઃ સંનિધૌ તવ । પુનશ્ચ નામમાહાત્મ્યં શ્રુતં વૈ બ્રહ્મણો મુખાત્
આ બધું જાણીને, હે સ્વામી, હું તારી પાસે આવ્યો છું; ફરી એકવાર મેં બ્રહ્માજીના મોઢેથી નામનું મહાત્મ્ય સાંભળ્યું છે.
ત્વં દેવઃ સર્વદેવાનાં ત્વં નાથો મમ સર્વદા । ત્રિપુરારિશ્ચ વિશ્વાત્મા ધાતા ત્વં ચ પુનઃ પુનઃ
તમે બધા દેવોના દેવ છો, તમે હંમેશા મારા સ્વામી છો; તમે ત્રિપુરાના સંહારક, સમગ્ર વિશ્વના આત્મા અને વારંવાર સર્જનહાર છો.
કથયસ્વ પ્રસાદેન વિષ્ણોર્નામસહસ્રકમ્ । સૌભાગ્યજનનં પુંસાં પરં ભક્તિકરં સદા
મારી પર કૃપા કરીને, વિષ્ણુજીના હજાર નામ કહો, જે લોકો માટે હંમેશા પરમ સૌભાગ્ય લાવે છે અને શ્રેષ્ઠ ભક્તિ પેદા કરે છે.
બ્રાહ્મણાનાં બ્રહ્મદં ચ ક્ષત્રિયાણાં જયપ્રદમ્ । વૈશ્યાનાં ધનદં નિત્યં શૂદ્રાણાં સુખદાયકમ્
આ નામો બ્રાહ્મણોને બ્રહ્મજ્ઞાન આપે છે, ક્ષત્રિયોને વિજય આપે છે, વૈશ્યોને સતત ધન આપે છે અને શૂદ્રોને સુખ આપે છે.