મહાપાપાત્પ્રમુચ્યેત કલૌ ભાગવતો નરઃ । ધ્યાયન્કૃતે યજન્યજ્ઞૈસ્ત્રેતાયાં દ્વાપરેઽર્ચયન્
કલિયુગમાં ભક્ત મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે; કૃતયુગમાં ધ્યાન કરે છે, ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞ કરે છે, દ્વાપરયુગમાં પૂજા કરે છે—
યદાપ્નોતિ તદાપ્નોતિ કલૌ સંકીર્ત્ય કેશવમ્ । એતજ્જ્ઞાત્વા નિમગ્નાશ્ચ જગદાત્મનિ કેશવે
જે ફળ એ રીતે મળે છે, તે કલિયુગમાં કેશવનું સંકીર્તન કરીને મળે છે; આ જાણીને, જે જગતના આત્મા કેશવમાં લીન થાય છે—
સર્વપાપપરિક્ષીણા યાંતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ । મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નૃસિંહો વામનસ્તથા
બધા પાપો ક્ષીણ થઈ જાય છે અને તેઓ વિષ્ણુના પરમ પદને પામે છે; મત્સ્ય, કૂર્મ, વારાહ, નૃસિંહ, તેમ જ વામન—
રામો રામશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ બુદ્ધઃ કલ્કી તતઃ સ્મૃતઃ । એતે દશાવતારાશ્ચ પૃથિવ્યાં પરિકીર્તિતાઃ
રામ, રામ, કૃષ્ણ, બુદ્ધ અને પછી કલ્કિનું સ્મરણ થાય છે; આ દશ અવતાર પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ છે.
એતેષાં નામમાત્રેણ બ્રહ્મહા શુધ્યતે સદા । પ્રાતઃ પઠન્જપન્ધ્યાયન્વિષ્ણોર્નામ યથા તથા
માત્ર તેમના નામના ઉચ્ચારથી પણ બ્રાહ્મણહંતાનો પણ હંમેશા શુદ્ધિ થાય છે; સવારે વિષ્ણુનું નામ પાઠ, જપ અને ધ્યાન કરવાથી, જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે તે પ્રમાણે—
મુચ્યતે નાત્ર સંદેહઃ સ વૈ નારાયણો ભવેત્ । સૂત ઉવાચ- શ્રુત્વા વૈ નારદો હ્યેતદ્વિસ્મયં પરમં ગતઃ
મુક્તિ મળે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; એ સાચે નારાયણ બની જાય છે. સૂતાએ કહ્યું: આ સાંભળીને નારદને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.
ઉવાચ પિતરં તત્ર કિમુક્તં દેવસત્તમ । દેવાઃ સહસ્રશઃ સંતિ રુદ્રાઃ સંતિ સહસ્રશઃ
ત્યાં તેણે પોતાના પિતાને પૂછ્યું: ‘શું કહેવામાં આવ્યું છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ? હજારો દેવો છે, હજારો રુદ્રો છે—’
પિતરઃ સંતિ શતશઃ યક્ષાશ્ચ કિન્નરાસ્તથા । ભૂતાઃ પ્રેતાઃ પિશાચાશ્ચ યે કેચિદ્દેવયોનયઃ
‘શતોથી પિતૃઓ છે, તેમ જ યક્ષો અને કિન્નરો છે; ભૂતો, પ્રેતો, પિશાચો અને જે-કોઇ દેવયોનિ ધરાવે છે, એ બધા છે.’
તેષાં નામ્ના ચ માહાત્મ્યં શ્રુતં દૃષ્ટં તથા ન ચ । શ્રીવિષ્ણોર્નામમાહાત્મ્યં યાદૃશં ચ શ્રુતં મયા
મારે અનેક દેવોના નામ અને તેમનું મહાત્મ્ય સાંભળ્યું અને જોયું છે, પણ શ્રીવિષ્ણુના નામનું જે મહાત્મ્ય મેં સાંભળ્યું છે, એવુ બીજું ક્યાંય નથી.
યસ્ય વૈ નામમાત્રેણ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ । કિં વૈ તીર્થકૃતે દેવ પૃથિવ્યામટને કૃતે
માત્ર ભગવાનનું નામ લેતાં જ મુક્તિ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; તો પછી તીર્થયાત્રા કે ધરતી પર ફરવાની જરૂર શું છે, હે દેવ?
યસ્ય વૈ નામમહિમા શ્રુત્વા મોક્ષમવાપ્નુયાત્ । તન્મુખં તુ મહત્તીર્થં તન્મુખં ક્ષેત્રમેવ ચ
જેના નામનું મહિમા સાંભળવાથી જ મોક્ષ મળે છે, એવું મોઢું પોતે જ મહાતીર્થ છે, એ મોઢું પવિત્ર સ્થાન છે.
યન્મુખે રામરામેતિ તન્મુખં સર્વકામિકમ્ । કાનિ વૈ તસ્ય નામાનિ કતિ વીર્યાણિ સુવ્રત
જે મોઢેથી 'રામ, રામ' ઉચ્ચારાય છે, એ મોઢું સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે; હે સુવ્રત, તેના કેટલા નામ છે અને કેટલી શક્તિઓ છે?
તત્સર્વં ચ વિશેષેણ મમ બ્રૂહિ પિતામહ । બ્રહ્મોવાચ- વ્યાપકોઽયં સદા વિષ્ણુઃ પરમાત્મા સનાતનઃ
મારે આ બધું વિગતે કહો, હે પિતામહ. બ્રહ્માએ કહ્યું: વિષ્ણુ સર્વત્ર વ્યાપક છે, પરમાત્મા છે, સદાય શાશ્વત છે.
અનાદિનિધનઃ શ્રીમાન્ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ । યસ્માદહં હિ સંજાતો સોઽયં વિષ્ણુઃ સદાવતુ
તે અનાદિ અને અનંત છે, તેજસ્વી છે, સર્વ જીવોમાં વસે છે, સર્વનું સર્જન કરે છે; જેના પરથી હું પણ જન્મ્યો છું, એ વિષ્ણુ સદા રક્ષા કરે.
સોઽયં કાલસ્ય કાલો વૈ સોઽયં મમ તુ પૂર્વજઃ । અક્ષયઃ પુંડરીકાક્ષો મતિમાનવ્યયઃ પુમાન્
તે સમયના પણ સમય છે, મારા કરતાં પણ પૂર્વજ છે; અક્ષય છે, કમળની આંખો ધરાવે છે, બુદ્ધિશાળી અને અવિનાશી છે.
શેષશાયી સદા વિષ્ણુઃ સહસ્રશીર્ષા મહત્પ્રભુઃ । સર્વભૂતમયઃ સાક્ષાદ્વિશ્વરૂપો જનાર્દનઃ
વિષ્ણુ સદા શેષના શયન પર છે, હજાર માથાવાળો મહાન પ્રભુ છે; તે સર્વ જીવોમાં વ્યાપે છે, પ્રગટ છે, વિશ્વરૂપ છે, જનાર્દન છે.
કૈટભારિરયં વિષ્ણુર્ધાતા દેવો જગત્પતિઃ । તસ્યાહં નામગોત્રં ચ ન વેદ્મિ પુરુષર્ષભ
આ વિષ્ણુ કૈટભનો સંહારક છે, સર્જનહાર છે, જગતના સ્વામી છે; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તેના બધા નામો અને વંશ વિશે હું જાણતો નથી.
વેદવાદ્યપ્યહં તાત નાહં જ્ઞાતા કદાચન । અતસ્ત્વં ગચ્છ દેવર્ષે યત્રાસ્તિ કિલ વિશ્વરાટ્
હું તો વેદોમાં પારંગત છું, હે પુત્ર, છતાં પણ એ નામો ક્યારેય જાણ્યા નથી; તેથી, હે દેવમુનિ, તું ત્યાં જા, જ્યાં વિશ્વના સ્વામી છે.
સ ચ તત્ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વં તે કથયિષ્યતિ । સ એવ પુરુષઃ શ્રીમાન્કૈલાસાધિપતિઃ સદા
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એ ભગવાન તને બધું સાચું કહી દેશે; એ મહાન પુરુષ, કૈલાસના અધિપતિ, સદા તેજસ્વી છે.
સર્વેષાં વિષ્ણુભક્તાનામયં શ્રેષ્ઠઃ પરાત્પરઃ । પંચવક્ત્રો હ્યુમાકાંતઃ સર્વદુઃખનિબર્હણઃ
તે બધા વિષ્ણુભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સર્વોપરી છે; પાંચ મુખ ધરાવે છે, ઉમાના પ્રિય છે, સર્વ દુઃખો દૂર કરનાર છે.
વિશ્વેશ્વરો વિશ્વનાથઃ સર્વદા ભક્તવત્સલઃ । તત્ર ગચ્છ સુરશ્રેષ્ઠ તત્સર્વં કથયિષ્યતિ
તે વિશ્વના ઈશ્વર છે, સર્વના સ્વામી છે, હંમેશા ભક્તોને પ્રેમ કરે છે; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યાં જા, એ તને બધું કહેશે.
પિતુર્વચનમાકર્ણ્ય તત્ર ગંતું પ્રચક્રમે । વિજ્ઞાતું નામમાહાત્મ્યં કૈલાસભવનં પ્રતિ
પિતાના વચન સાંભળીને, તે ત્યાં જવા માટે નીકળી પડ્યો, નામના મહાત્મ્યને જાણવા કૈલાસના નિવાસ તરફ.
યત્ર વિશ્વેશ્વરો દેવો નિત્યં તિષ્ઠતિ ભૂતિદઃ । દદર્શ નારદસ્તત્ર દેવં તં સુરપૂજિતમ્
જ્યાં વિશ્વના ઈશ્વર, સર્વ જીવોને ફળ આપનાર દેવ સદા રહે છે, ત્યાં નારદે એ દેવને જોયા, જેને દેવતાઓ પૂજે છે.
કૈલાસશિખરાસીનં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ । પંચવક્ત્રં દશભુજં ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્
કૈલાસની ચોટી પર બેઠેલા, દેવોમાં દેવ, જગતના ગુરુ, પાંચ મુખ, દસ હાથ, ત્રણ આંખો અને ત્રિશૂલ ધારણ કરેલા ભગવાનને જોયા.
કપાલિનં સખટ્વાંગં તીક્ષ્ણં શૂલાસિધારિણમ્ । પિનાકધારિણં ભીમં વરદં વૃષવાહનમ્
કપાળ ધારણ કરનાર, ખટ્વાંગ સાથે, તીખો ત્રિશૂલ અને તલવાર ધારણ કરનાર, પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર, ભયાનક, વરદાન આપનાર અને વૃષભ પર સવાર એવા ભગવાનને જોયા.
ભસ્માંગં વ્યાલશોભાઢ્યં શશાંકકૃતશેખરમ્ । નીલજીમૂતસંકાશં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્
જેનું શરીર ભસ્મથી લપેટાયેલું છે, સાપોથી શોભાયમાન છે, માથે ચાંદની છે, વાદળ જેવું શ્યામ છે અને કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવે છે, એવા ભગવાનને જોયા.
ક્રીડંતં તત્ર દેવેશં સાષ્ટાંગં દંડવત્પુનઃ । તં દૃષ્ટ્વા તુ મહાદેવો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ 6.71.
ત્યાં ભગવાનને રમતાં જોઈને, હું ફરીથી અષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કર્યો; મહાદેવ એ દ્રશ્ય જોઈને આશ્ચર્યથી આંખો ફાટીને ગયા.
વૈષ્ણવાનાં પરઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રાહ વાડવસત્તમમ્ । કસ્માદિહ સમાયાતો વદ દેવર્ષિસત્તમ
વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પરમ ભગવાને વાડવમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાન ઋષિને પૂછ્યું: 'દેવમણિ, તમે અહીં કેમ આવ્યા છો, કહો તો?'
નારદ ઉવાચ- એકસ્મિન્નેવ કાલે તુ ગતોઽહં બ્રહ્મણોંતિકમ્ । શ્રુતં તત્ર મયા દેવ વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્
નારદ બોલ્યા: એક વખત હું બ્રહ્માજી પાસે ગયો હતો; ત્યાં, હે ભગવાન, મેં વિષ્ણુજીનું મહાન મહાત્મ્ય સાંભળ્યું હતું.
બ્રહ્મણા કથિતં તત્ર મમાગ્રે દેવસત્તમ । નામ્નોઽસ્ય યાવતી શક્તિઃ સા શ્રુતા બ્રહ્મણો મુખાત્
ત્યાં બ્રહ્માજીએ મારા સામે બેઠા બેઠા કહેલું; વિષ્ણુ નામની જેટલી શક્તિ છે, એ બધું મેં બ્રહ્માજીના મોઢેથી સાંભળ્યું.