મહાદેવ ઉવાચ- સ્વદારનિરતશ્ચૈવ બ્રહ્મચારી સ્મૃતો બુધૈઃ । ચાંડાલાદધિકો વિદ્વન્યઃ સ્વભાર્યાં પરિત્યજેત્
મહાદેવ બોલ્યા: જે પુરુષ પોતાની પત્ની પ્રત્યે જ વફાદાર રહે છે, તેને વિદ્વાનો સાચો બ્રહ્મચારી માને છે; પણ, હે વિદ્વાન, જે પોતાની પત્નીને છોડી દે છે, તે તો ચાંડાળ કરતાં પણ નીચો ગણાય છે.
ઋતાવભિગમં કૃત્વા બ્રહ્મચર્યં વિધીયતે । પરિત્યજતિ યો ભાર્યાં ભક્તાં દોષવિવર્જિતામ્
યોગ્ય સમયે પોતાની પત્ની પાસે જવું એ બ્રહ્મચર્ય માનવામાં આવે છે; પણ જે પોતાની ભક્ત અને નિર્દોષ પત્નીને ત્યાગે છે—
પાપકર્મા નરો લોકે ભ્રૂણહત્યામવાપ્નુયાત્ । અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ
એવો પુરુષ પાપી ગણાય છે અને તેને ભ્રૂણહત્યાનો પાપ લાગે છે; હજારો અશ્વમેધ યજ્ઞો અને સૈંકડો વાજપેય યજ્ઞો પણ—
એકાદશ્યુપવાસસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્ । સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયં દેવતાર્ચનમ્
એકાદશીના ઉપવાસથી મળતા પુણ્યના સોળમા ભાગ જેટલું પણ ફળ આપી શકતા નથી; સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવતાની પૂજા—
ચાતુર્માસ્યકૃતં યચ્ચ સર્વં હિ ચાક્ષયં ભવેત્ । એકકાલં દ્વિકાલં વા પુરાણં શૃણુતે તુ યઃ
અને ચાતુર્માસમાં જે કંઈ કરાય છે, તે બધું અક્ષય ફળ આપે છે; જે કોઈ પુરાણને એક કે બે વખત સાંભળે છે—
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ । હરૌ સુપ્તે વિશેષેણ હરેર્નામપઠન્જપન્
તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુના લોકને પામે છે; ખાસ કરીને જ્યારે હરિ સુતા હોય ત્યારે હરિના નામનું પઠન અને જાપ—
તત્ફલં કોટિગુણિતં લભતે દ્વિજસત્તમ । વૈષ્ણવો બ્રાહ્મણો યસ્તુ પૂજનં યઃ કરોતિ હિ
એનું ફળ કરોડો ગણી વધારે મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; અને જે વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણ પૂજા કરે છે—
સ એવ સર્વધર્માત્મા પૂજ્ય એવ ન સંશયઃ । ચાતુર્માસ્યમિદં પુણ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ । શ્રુત્વા તુ લભતે પુણ્યં ગંગાસ્નાનફલં લભેત્
એ જ સર્વ ધર્મનો આધાર છે અને સાચે જ પૂજ્ય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; આ ચાતુર્માસ પવિત્ર, પાપનાશક અને પુણ્યદાયક છે; તેને સાંભળવાથી ગંગાસ્નાન જેટલું પુણ્ય મળે છે.
નારદ ઉવાચ- ચાતુર્માસ્યવ્રતાનાં ચ પ્રબ્રૂહ્યુદ્યાપનં વિભો । ઉદ્યાપને કૃતે સર્વં સંપૂર્ણં ભવતિ ધ્રુવમ્
નારદે પુછ્યું: હે પ્રભુ, ચાતુર્માસના વ્રતોનું ઉદ્યાપન કેવી રીતે કરવું તે કહો; ઉદ્યાપન થયા પછી બધું નિશ્ચિત રીતે પૂર્ણ થાય છે.
મહાદેવ ઉવાચ- વ્રતં કૃત્વા મહાભાગ યદિ નોદ્યાપનં ચરેત્ । યસ્તુ કર્ત્તા કર્મણાં સ ન સમ્યક્ફલભાક્ભવેત્
મહાદેવ બોલ્યા: હે મહાભાગ્યશાળી, જો વ્રત લીધા પછી ઉદ્યાપન ન કરે, તો કર્મ કરનારને સંપૂર્ણ ફળ મળતું નથી.
વ્રતવૈકલ્યમાસાદ્ય કુષ્ઠી ચાંધઃ પ્રજાયતે । એતસ્માત્કારણાચ્ચૈવ કુર્યાદુદ્યાપનં દ્વિજ
વ્રતમાં કોઈ ખોટ રહી જાય તો માણસ કૂષ્ટરોગી કે અંધ બની જાય છે; તેથી, હે દ્વિજ, ઉદ્યાપન જરૂર કરવું જોઈએ.
ગૃહીત્વા નિયમાનેતાન્પાલયિત્વા યથાવિધિ । સુપ્તોત્થિતે જગન્નાથે ગત્વા બ્રાહ્મણસંનિધૌ
નિયમોનું પાલન કરીને અને જગન્નાથ ભગવાન જાગ્યા પછી, બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં જવું જોઈએ—
ક્ષમાપયેદ્દેવદેવં યથાવિધિ ચ વિસ્તરાત્ । તૈલત્યાગે ઘૃતં દદ્યાદ્ઘૃતત્યાગે પયઃ સ્મૃતમ્
અને વિધિપૂર્વક અને વિગતે દેવદેવતાની ક્ષમા માંગવી; તેલનો ત્યાગ કર્યો હોય તો ઘી આપવું, અને ઘીનો ત્યાગ કર્યો હોય તો દૂધ આપવું જોઈએ.
મૌને પિંડાસ્તિલા દેયાઃ સહિરણ્યા દ્વિજાતયે । ભોજને ભોજનં દદ્યાદ્દધ્યોદનસમન્વિતમ્
મૌન રહીને તિલના પિંડ અને સોનુ બ્રાહ્મણને આપવું; ભોજન સમયે દહીં અને ભાત સાથે ભોજન કરાવવું.
અન્નં દદ્યાદ્વિશેષેણ હિરણ્યેન સમન્વિતમ્ । અન્નદાનાન્મુનિશ્રેષ્ઠ વિષ્ણુલોકે મહીયતે
ખાસ કરીને સોનાની સાથે અન્ન દાન કરવું; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, અન્નદાનથી વિષ્ણુલોકમાં માન મળે છે.
પાલાશપાત્રે યો ભુંક્તે નરો માસચતુષ્ટયમ્ । ભાજનં ઘૃતપૂર્ણં તુ દદ્યાદુદ્યાપને દ્વિજ
જે પુરુષ ચાર મહિના સુધી પાલાશના પાનમાં ભોજન કરે છે, તેણે ઉદ્યાપન સમયે ઘીથી ભરેલું વાસણ આપવું જોઈએ, હે દ્વિજ.
ષડ્રસં ભોજનં દદ્યાદ્બ્રાહ્મણે નક્તભોજને । અયાચિતે હ્યનડ્વાહં સહિરણ્યં પ્રદાપયેત્
રાત્રે ભોજન કરનાર બ્રાહ્મણને છ સ્વાદવાળું ભોજન આપવું; અને વિનંતી કર્યા વિના, સોનાની સાથે વાછરડાવાળી ગાય આપવી.
માષં ત્યજન્મુનિશ્રેષ્ઠ ગાં ચ દદ્યાત્સવત્સકામ્ । ધાત્રીસ્નાને નરો દદ્યાત્સ્વર્ણં માષિકમેવચ
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, માશના દાણા ત્યાગીને વાછરડાવાળી ગાય આપવી; અને આમળાના સ્નાન સમયે સોનુ અને માશ દાન કરવું.
ફલાનાં નિયમે ચૈવ ફલાનિ ચ પ્રદાપયેત્ । ધાન્યાનાં નિયમે ધાન્યમથવા શાલયઃ સ્મૃતાઃ
ફળો માટેના નિયમમાં ફળો અર્પણ કરવી જોઈએ; અનાજ માટેના નિયમમાં અનાજ અથવા પછી ચોખા આપવાનો નિયમ છે.
તદ્વદ્ભૂશયને શય્યાં સતૂલાં ગેંદુકાન્વિતામ્ । બ્રહ્મચર્યં કૃતં યેન ચાતુર્માસ્યે દ્વિજોત્તમ
એ જ રીતે, શયન માટે કપાસ ભરેલી અને તકિયાવાળી પાંખ આપવી જોઈએ; અને જે કોઈ ચાતુર્માસમાં બ્રહ્મચર્ય પાળે છે, એ માટે પણ આવું કરવું જોઈએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
દંપત્યોર્ભોજનં દેયમુભયોર્ભક્તિપૂર્વકમ્ । સભોગં દક્ષિણોપેતં સશાકં લવણં તથા
પતિ-પત્નીને ભક્તિપૂર્વક ભોજન કરાવવું જોઈએ, જેમાં આનંદ, દક્ષિણા, શાકભાજી અને મીઠું પણ સામેલ હોય.
નિત્યસ્નાને નરો દદ્યાન્નિસ્નેહે સર્પિઃ સક્તવઃ । નખકેશવ્રતે ચૈવ પ્રાદેશં પરિકલ્પયેત્
જે વ્યક્તિ રોજ સ્નાન કરે છે, તેને ઘી અને લોટના વાનગીઓ આપવી જોઈએ; અને નખ-કેશના નિયમમાં એક નિશ્ચિત માપ આપવું જોઈએ.
ઉપાનહૌ પ્રદાતવ્યૌ ઉપાનહવિવર્જનાત્ । આમિષસ્ય પરિત્યાગાત્સવત્સા કપિલા સ્મૃતા
જ્યારે પગપાલા ન પહેરવાનો નિયમ હોય ત્યારે બે પગપાલા આપવા જોઈએ; અને માંસ ન ખાવાનો નિયમ હોય ત્યારે વાછરડીવાળી પીળી ગાય આપવી જોઈએ.
નિત્યં દીપપ્રદો યસ્તુ સૌવર્ણં દીપમાવહેત્ । તં દીપં ઘૃતસંયુક્તં દદ્યાચ્ચૈવ દ્વિજન્મને
જે વ્યક્તિ રોજ દીવો આપે છે, તેણે સોનાનો દીવો આપવો જોઈએ; એ દીવો ઘીથી ભરેલો હોવો જોઈએ અને દ્વિજને અર્પણ કરવો જોઈએ.
વિષ્ણુભક્તાય વિપ્રાય પરિપૂર્ણવ્રતેપ્સયા । શાકસ્ય નિયમે શાકં માષે સૌવર્ણમાષકમ્
જે વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણ ચાતુર્માસનું વ્રત પૂર્ણ કરવા ઇચ્છે છે, તેને શાકના નિયમમાં શાક અને મગના નિયમમાં સોનાના મગ આપવા જોઈએ.
મૈથુનાનાં તુ નિયમે રૌપ્યં દદ્યાદ્દિવજાતયે । નાગવલ્લ્યાસ્તુ નિયમે કર્પૂરં સહરિણ્યકમ્
મૈથુનના નિયમમાં દ્વિજને ચાંદી આપવી જોઈએ; અને નાગવલ્લી (પાન)ના નિયમમાં કપૂર અને કસ્તૂરી આપવી જોઈએ.
કાલેકાલે દ્વિજશ્રેષ્ઠ યત્કૃતં નિયમેન તુ । તત્તદ્દેયં વિશેષેણ પરલોકગતીપ્સયા
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે પણ નિયમ પ્રમાણે યોગ્ય સમયે કરાય છે, તે બધું ખાસ કરીને પરલોકમાં સુખ માટે આપવું જોઈએ.
આદૌ સ્નાનાદિકં કૃત્વા વિષ્ણોરગ્રે પ્રકાશયેત્ । અનાદિનિધનો દેવઃ શંખચક્રગદાધરઃ । તસ્યાગ્રે કે ન કુર્વંતિ યતો વિષ્ણુસ્તુ પાપહા
પ્રથમ સ્નાન વગેરે કરીને, એ બધું વિષ્ણુ ભગવાનના સમક્ષ દર્શાવવું જોઈએ; જે અનાદિ અને અનંત છે, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર છે; એમના સમક્ષ જે કોઈ કરે છે, એ બધું પાપ નાશક છે, કેમ કે વિષ્ણુ પાપોનો નાશ કરે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે ચાતુર્માસ્યોદ્યાપનંનામ પંચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં ઉમાપતિ અને નારદના સંવાદમાં ચાતુર્માસ્ય ઉદ્યાપન નામના પંચપંસઠમા અધ્યાયનો સમાપ્તિ થાય છે.
નારદ ઉવાચ- યમસ્યારાધનં બ્રૂહિ મદ્ધિતાર્થં સુરોત્તમ । કથં ન ગમ્યતે દેવ નરેણ નરકાંતરે
નારદે પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા કલ્યાણ માટે યમરાજની પૂજા વિશે કહો; કેવી રીતે મનુષ્ય નરકમાં નથી જતો, હે ભગવાન?