યુધિષ્ઠિર ઉવાચ - ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્ । સર્વપાપહરં વિષ્ણોઃ ફલદં વ્રતિનાં ચ યત્
યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: હે ભગવન, હું સાંભળવા ઈચ્છું છું કે બધા વ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ કયું છે? એવું કયું વ્રત છે જે બધા પાપો દૂર કરે છે, જે વિષ્ણુને સમર્પિત છે અને જેનું પાલન કરનારને ફળ આપે છે?
પુરુષોત્તમમાસસ્ય કથાં બ્રૂહિ જનાર્દન । કો વિધિઃ કિં ફલં તસ્ય કો દેવસ્તત્ર પૂજ્યતે
હે જનાર્દન, કૃપા કરીને પુરુષોત્તમ માસની વાત કહો. એમાં કયો વિધિ છે, કયું ફળ મળે છે અને કયા દેવતાની પૂજા કરવી જોઈએ?
અધિમાસે ચ સંપ્રાપ્તે વ્રતં બ્રૂહિ જનાર્દન । કસ્ય દાનસ્ય કિં પુણ્યં કિં કર્ત્તવ્યં નૃભિઃ પ્રભો
હે જનાર્દન, જ્યારે અધિમાસ આવે ત્યારે કયું વ્રત કરવું જોઈએ, કયા દાનથી શું પુણ્ય મળે છે અને મનુષ્યોએ શું કરવું જોઈએ, એ કહો.
કથં સ્નાનં ચ કિં જાપ્યં કથં પૂજાવિધિઃ સ્મૃતઃ । કિં ભોજ્યમુત્તમં ચાન્નં માસેઽસ્મિન્પુરુષોત્તમે
આ પુરુષોત્તમ માસમાં કેવી રીતે સ્નાન કરવું, શું જપ કરવું, પૂજાનો યોગ્ય વિધિ કયો છે અને કયું અન્ન શ્રેષ્ઠ માનવું જોઈએ?
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ- કથયિષ્યામિ રાજેંદ્ર ભવતઃ સ્નેહકારણાત્ । પુરુષોત્તમમાસસ્ય માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે રાજા, તમારી પ્રીતિ માટે હું પુરુષોત્તમ માસનું મહાત્મ્ય કહું છું, જે પાપોનો નાશ કરે છે.
અધિમાસે તુ સંપ્રાપ્તે ભવેદેકાદશી તુ યા । કમલા નામ સા નામ્ના તિથીનામુત્તમા તિથિઃ
જ્યારે અધિમાસ આવે ત્યારે જે એકાદશી આવે છે, તેને કમલા નામે ઓળખવામાં આવે છે અને તે તમામ તિથિઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
તસ્યા વ્રતપ્રભાવેન કમલાભિમુખી ભવેત્ । બ્રાહ્મે મુહૂર્ત્તે ચોત્થાય સંસ્મૃત્ય પુરુષોત્તમમ્
આ વ્રતના પ્રભાવથી મનુષ્ય કમલાની ભક્તિમાં લીન થાય છે. બ્રહ્મમુહૂર્તે ઉઠીને પુરુષોત્તમનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.
સ્નાત્વા ચૈવ વિધાનેન નિયમં કારયેદ્વ્રતી । ગૃહે ત્વેકગુણં જાપ્યં નદ્યાં તુ દ્વિગુણં સ્મૃતમ્
વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને વ્રતધારીએ નિયમ પાલન કરવું જોઈએ. ઘરમાં એકવાર જપ કરવો, નદી કાંઠે બે ગણી સંખ્યા જપવી કહેવાય છે.
ગવાં ગોષ્ઠે સહસ્રોર્ધ્વમગ્ન્યાગારે શતાન્વિતમ્ । શિવક્ષેત્રેષુ તીર્થેષુ દેવતાનાં ચ સન્નિધૌ
ગૌશાળામાં હજાર વાર, અગ્નિકુંડમાં સો વાર, શિવક્ષેત્રોમાં, તીર્થોમાં અને દેવતાઓની હાજરીમાં પણ જપ કરવો જોઈએ.
લક્ષં તુલસ્યાઃ સાંનિધ્યે હ્યનંતં વિષ્ણુસન્નિધૌ । અવંત્યામભવત્કશ્ચિચ્છિવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ
તુલસીની હાજરીમાં લાખ વાર, વિષ્ણુની હાજરીમાં તો અનંત વાર જપ કરવો જોઈએ. અવંતી શહેરમાં શિવશર્મા નામના એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ રહેતા હતા.
તસ્યાત્મજાસ્તુ પંચાસન્કનિષ્ઠો દોષવાનભૂત્ । તદા પિત્રા પરિત્યક્તસ્ત્યક્તઃ સ્વજનબાંધવૈઃ
શિવશર્માને પચાસ પુત્રો હતા, તેમા સૌથી નાનો પુત્ર દુર્ગુણોવાળો હતો. તેના પાપકાર્યને કારણે પિતાએ અને પરિવારજનોએ તેને ત્યજી દીધો.
કુકર્મણઃ પ્રભાવેન ગતો દૂરતરં વનમ્ । એકદા દૈવયોગેન તીર્થરાજં સમાગતઃ
ખોટા કર્મના પરિણામે તે દૂર જંગલમાં ગયો. એક દિવસ દૈવયોગે તે તીર્થરાજ પાસે પહોંચ્યો.
ક્ષુત્ક્ષામો દીનવદનસ્ત્રિવેણ્યાં સ્નાનમાચરત્ । મુનીનામાશ્રમાંસ્તત્ર વિચિન્વન્ક્ષુધયાર્દિતઃ
ભૂખથી દુર્બળ અને દુઃખી ચહેરે તેણે ત્રિવેણી સંગમમાં સ્નાન કર્યું. પછી ભૂખથી પીડાઈને ત્યાંના ઋષિઓના આશ્રમોમાં ભટકતો રહ્યો.
હરિમિત્રમુનેસ્તત્ર દદર્શાશ્રમમુત્તમમ્ । પુરુષોત્તમમાસે વૈ જનાનાં ચ સમાગમે
ત્યાં તેણે હરિમિત્ર મુનિનું ઉત્તમ આશ્રમ જોયું, જ્યાં પુરુષોત્તમ માસમાં લોકો ભેગા થયા હતા.
તત્રાશ્રમે કથયતાં કથાં કલ્મષનાશિનીમ્ । બ્રાહ્મણાનાં મુખાત્તેન શ્રદ્ધયા કમલા શ્રુતા
એ આશ્રમમાં જ્યારે પાપનાશક કથાઓ ચાલી રહી હતી, ત્યારે તેણે શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણોના મોઢેથી કમલા એકાદશી વિશે સાંભળ્યું.
એકાદશી પુણ્યતમા ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિની । જયશર્મા વિધાનેન શ્રુત્વેમાં કમલા તિથિમ્
કમલા એકાદશી અત્યંત પવિત્ર છે, ભોગ અને મોક્ષ આપે છે. જયશર્માએ વિધિપૂર્વક આ તિથિનું મહાત્મ્ય સાંભળી અને તેનું પાલન કર્યું.
એકાદશીપુણ્યતમા ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિની । વ્રતં કૃતં ચ તૈઃ સાર્દ્ધં સ્થિત્વા શૂન્યાલયે તદા
કમલા એકાદશી પવિત્ર અને ભોગ-મોક્ષ આપનારી છે. તેણે અન્ય લોકો સાથે વ્રત કર્યું અને પછી ખાલી ઘરમા રહ્યો.
નિશીથે સમનુપ્રાપ્તે લક્ષ્મીસ્તત્ર સમાગતા । વરં દદામિ ભો વિપ્ર કમલાયાઃ પ્રભાવતઃ
મધ્યરાત્રિએ ત્યાં લક્ષ્મીજી પ્રગટ થયા. તેમણે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, કમલાના પ્રભાવથી હું તને વરદાન આપું છું.'
જયશર્મોવાચ - કા ત્વં કસ્યાસિ રંભોરુ પ્રસન્ના ચ કથં મમ । ઇંદ્રાણી સુરનાથસ્ય ભવાની શંકરસ્ય વા
જયશર્માએ પૂછ્યું: તું કોણ છે, તારા જાંઘો તો વટવૃક્ષના થડ જેવી છે. તું કોની દીકરી છે અને કેમ મારી ઉપર પ્રસન્ન થઈ છે? શું તું દેવતાઓના રાજા ઇન્દ્રની પત્ની ઇન્દ્રાણી છે કે શંકર ભગવાનની પત્ની ભવાની છે?
ગંધર્વી કિન્નરી વાથ વધૂર્વા ચંદ્રસૂર્યયોઃ । ત્વત્સદૃક્ષા ન દૃષ્ટા ચ ન શ્રુતા ચ શુભાનને
શું તું ગંધર્વી છે, કિન્નરી છે કે ચાંદ્રમાસ કે સૂર્યદેવની વહુ છે? હે સુંદર મુખવાળી, તારા જેવી સ્ત્રી મેં ક્યારેય જોઈ નથી કે સાંભળી નથી.
લક્ષ્મીરુવાચ- પ્રસન્ના સાંપ્રતં જાતા વૈકુંઠાદહમાગતા । પ્રેરિતા દેવદેવેન કમલાયાઃ પ્રભાવતઃ
લક્ષ્મીએ કહ્યું: હવે હું તારા ઉપર પ્રસન્ન થઈ છું અને વૈકુંઠમાંથી આવી છું. દેવોના દેવના પ્રેરણા અને કમલા (લક્ષ્મી)ના પ્રભાવથી હું અહીં આવી છું.
પુરુષોત્તમમાસસ્ય યા પક્ષે પ્રથમે ભવેત્ । તસ્યા વ્રતં ત્વયા ચીર્ણં પ્રયાગે મુનિસંનિધૌ
પુરુષોત્તમ માસના પ્રથમ પખવાડિયામાં જે વ્રત તું પ્રયાગમાં ઋષિઓની હાજરીમાં કર્યું હતું—
વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેન વશગાહં ન સંશયઃ । તવવંશે ભવિષ્યંતિ માનવા દ્વિજસત્તમ
આ વ્રતના પ્રભાવથી હું તારા વશમાં છું, એમાં કોઈ શંકા નથી. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તારા વંશમાં મનુષ્યો જન્મ લેશે.
મત્પ્રસાદાદવાપ્સ્યંતિ સત્યં તે વ્યાહૃતં મયા । બ્રાહ્મણ ઉવાચ- પ્રસન્ના યદિ મે પદ્મે વ્રતં વિસ્તરતો વદ
મારા આશીર્વાદથી તેઓને એ ફળ મળશે; મેં તને જે કહ્યું છે એ સાચું છે. બ્રાહ્મણે કહ્યું: હે પદ્મે, જો તું મારી ઉપર પ્રસન્ન છે તો એ વ્રતને વિગતે કહીશ.
યત્કથાસુ પ્રવર્તંતે સાધવો યે જના દ્વિજાઃ । લક્ષ્મીરુવાચ- શ્રોતૄણાં પરમં શ્રાવ્યં પવિત્રાણામનુત્તમમ્
જેની વાતો સારા લોકો અને બ્રાહ્મણો કથાઓમાં કરે છે. લક્ષ્મીએ કહ્યું: એ શ્રોતાઓ માટે સર્વોચ્ચ, પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ શ્રવણ છે.
દુઃસ્વપ્નનાશનં પુણ્યં શ્રોતવ્યં યત્નતસ્તતઃ । ઉત્તમઃ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ શ્લોકં શ્લોકાર્દ્ધમેવ વા
એ દુઃસ્વપ્નો દૂર કરે છે, પુણ્યદાયી છે અને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવું જોઈએ. શ્રદ્ધાથી એક શ્લોક કે અડધો શ્લોક પણ જે બોલે—
પઠિત્વા મુચ્યતે સદ્યો મહાપાતકકોટિભિઃ । માસાનાં પરમો માસઃ પક્ષિણાં ગરુડો યથા
એ તરત જ લાખો મહાપાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે. મહીનાઓમાં એ શ્રેષ્ઠ મહિનો છે, જેમ પક્ષીઓમાં ગરુડ શ્રેષ્ઠ છે.
નદીનાં ચ યથા ગંગા તિથીનાં દ્વાદશી તિથિઃ । અદ્યાપિ નિર્જરાઃ સર્વે ભારતે જન્મલિપ્સવઃ
નદીઓમાં જેમ ગંગા શ્રેષ્ઠ છે અને તિથિઓમાં દ્વાદશી શ્રેષ્ઠ છે. આજેય ભારતભૂમિમાં બધા દેવતા જન્મ લેવા ઇચ્છે છે.
તમર્ચયંતિ વિવિધા નારાયણમનામયમ્ । યે યજંતિ સદા ભક્ત્યા દેવં નારાયણં પ્રભુમ્
તેઓ અનેક રીતે નિર્વિકાર નારાયણની પૂજા કરે છે. જે લોકો હંમેશા ભક્તિથી નારાયણ ભગવાનની ઉપાસના કરે છે—
તાનર્ચયંતિ સતતં બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ । યેઽપિ નામપરા યે ચ હરિકીર્ત્તનતત્પરાઃ
તેમને બ્રહ્મા અને અન્ય બધા દેવતાઓ સતત પૂજે છે. જે હરીના નામમાં તત્પર છે, અને જે હરિકીર્તનમાં લાગેલા છે—