તત્ફલં સમવાપ્નોતિ યત્કૃત્વા જાગરં હરેઃ । જાતઃ સ એવ સુકૃતી કુલં તેનૈવ પાવિતમ્
હરિ માટે જાગરણ કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે બધા તીર્થોમાં સ્નાન અને મહાન દાનથી મળતાં ફળ જેટલું જ છે; એવો માણસ પુણ્યશાળી બને છે અને તેના વડે આખું કુળ પવિત્ર થાય છે.
કાર્તિકે મુનિશાર્દૂલ કૃતા યેન પ્રબોધિની । યથા ધ્રુવં નૃણાં મૃત્યુર્ધનં ગાત્રં તથાધ્રુવમ્
મુનિશ્રેષ્ઠ, કાર્તિક માસમાં જે કોઈ પ્રબોધિની કરે છે, તેના માટે જેમ મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, તેમ ધન અને શરીરનું અસ્થિરપણું પણ નિશ્ચિત છે.
ઇતિ જ્ઞાત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ કર્તવ્યં વૈષ્ણવં દિનમ્ । યાનિ કાનિ ચ તીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે સંભવંતિ ચ
આ જાણીને, મુનિશ્રેષ્ઠ, વૈષ્ણવ દિવસનું પાલન કરવું જોઈએ; ત્રણેય લોકમાં જેટલા તીર્થો છે—
તાનિ તસ્ય ગૃહે સમ્યગ્યઃ કરોતિ પ્રબોધિનીમ્ । કિં તસ્ય બહુભિઃ પુણ્યૈઃ કૃતા યેન પ્રબોધિની
જે યોગ્ય રીતે પ્રબોધિની કરે છે, તેના ઘરમાં એ બધા તીર્થો હાજર હોય છે; જેમણે પ્રબોધિની કરી છે, તેમને બીજા અનેક પુણ્યકર્મોની જરૂર નથી.
પુત્રપૌત્રપ્રદા હ્યેષા કાર્તિકે હરિબોધિની । સ જ્ઞાની ચ સ યોગી ચ સ તપસ્વી જિતેંદ્રિયઃ
કાર્તિકમાં હરિબોધિની પુત્ર અને પૌત્ર આપે છે; એવો માણસ જ્ઞાની છે, યોગી છે, તપસ્વી છે અને ઇન્દ્રિયજિત છે.
ભોગો મોક્ષશ્ચ તસ્યાસ્તિ ઉપાસ્તે હરિબોધિનીમ્ । વિષ્ણોઃ પ્રિયતરા હ્યેષા ધર્મસારસહાયિની
જે હરિબોધિનીનું ઉપાસન કરે છે, તેને ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે; એ વિષ્ણુને ખૂબ જ પ્રિય છે અને ધર્મના સારની સાથી છે.
યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા ભુક્તિભાક્સ ભવેન્નરઃ । પ્રબોધિનીમુપોષિત્વા ગર્ભે ન વિશતે નરઃ
જે માણસ ભક્તિથી પ્રબોધિનીનું પાલન કરે છે, તે ભોગ અને મોક્ષ બંને પામે છે; પ્રબોધિનીનું ઉપવાસ કર્યા પછી, તે ફરી ગર્ભમાં પ્રવેશતો નથી.
સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય તસ્માત્કુર્વીત નારદ । કર્મણા મનસા વાચા પાપં યત્સમુપાર્જિતમ્
નારદ, તેથી બધા ધર્મો છોડી, આ કરવું જોઈએ; કર્મ, મન કે વાણીથી જે પાપ એકઠું થયું છે—
તત્ક્ષાલયતિ ગોવિંદઃ પ્રબોધિન્યાં તુ જાગરે । સ્નાનં દાનં જપઃ પૂજાં સમુદ્દિશ્ય જનાર્દનમ્
પ્રબોધિનીના જાગરણમાં ગોવિંદ એ પાપ ધોઈ નાખે છે; સ્નાન, દાન, જપ અને પૂજા—આ બધું જનાર્દન માટે કરવું જોઈએ.
નરો યત્કુરુતે વત્સ પ્રબોધિન્યાં તદક્ષયમ્ । યેર્ચયંતિ નરાસ્તસ્યાં ભક્ત્યા દેવં ચ માધવમ્
પ્રબોધિનીના દિવસે માણસ જે કંઈ કરે છે—સ્નાન, દાન, જપ, પૂજા—એ બધું અક્ષય બને છે; જે લોકો એ દિવસે ભક્તિથી માધવની પૂજા કરે છે—
સમુપોષ્ય પ્રમુચ્યંતે પાપૈસ્તૈઃ શતજન્મજૈઃ । મહાવ્રતમિદં પુત્ર મહાપાપૌઘનાશનમ્
ઉપવાસ કર્યા પછી, તેઓ સો જન્મના પાપોથી મુક્ત થાય છે; પુત્ર, આ મહાવ્રત છે, જે મહાપાપોના ઢગલાને નાશ કરે છે.
પ્રબોધવાસરં વિષ્ણોર્વિધિવત્સમુપોષયેત્ । વ્રતેનાનેન દેવેશં પરિતોષ્ય જનાર્દનમ્
વિષ્ણુના પ્રબોધ દિવસનું યોગ્ય રીતે ઉપવાસ કરવું જોઈએ; આ વ્રતથી દેવેશ્વર જનાર્દન પ્રસન્ન થાય છે.
વિરાજયન્દિશઃ સર્વાઃ પ્રયાતિ હરિમંદિરમ્ । કર્તવ્યૈષા પ્રયત્નેન નરૈઃ કાંતિધનાર્થિભિઃ
એ માણસ બધાં દિશાઓને તેજથી ભરી દે છે અને હરિના ધામે જાય છે; તેજ અને ધન ઈચ્છનાર માણસોએ આ વ્રત શ્રદ્ધાથી કરવું જોઈએ.
બાલ્યે યત્સંચિતં પાપં યૌવને વાર્દ્ધકે તથા । શતજન્મકૃતં પાપં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ
બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થામાં જે પાપ એકઠાં થયા હોય—થોડાં હોય કે ઘણાં, કે પછી સો જન્મના પાપ—even તે પણ—
તત્ક્ષાલયતિ ગોવિંદશ્ચાસ્યામભ્યર્ચિતો નૃણામ્ । ધનધાન્યવહા પુણ્યા સર્વપાપહરા પરા
જે સમયે ગોવિંદનું આમાં પૂજન થાય છે, તે સમયે તે મનુષ્યોના બધા પાપો ધોઈ નાખે છે; આથી ધન અને અનાજ મળે છે, શુભ ફળ મળે છે અને બધા પાપો દૂર થાય છે.
તામુપોષ્ય હરેર્ભક્ત્યા દુર્લ્લભં ન ભવેત્ક્વચિત્ । ચંદ્રસૂર્યોપરાગે ચ યત્ફલં પરિકીર્તિતમ્
જે વ્યક્તિ હરિપ્રત્યે ભક્તિથી આ વ્રત રાખે છે, તેને ક્યારેય કંઈ અપ્રાપ્ય રહેતું નથી; ચાંદ્ર અથવા સૂર્ય ગ્રહણમાં જે ફળ કહેવાયું છે—
તત્સહસ્રગુણં પ્રોક્તં પ્રબોધિન્યાં પ્રજાગરે । સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયોઽભ્યર્ચનં હરેઃ
પ્રબોધિની રાત્રીએ સ્નાન, દાન, જપ, હોદ, સ્વાધ્યાય અને હરિનું પૂજન—આ બધું કરવાથી તે ફળ હજારગણું વધારે મળે છે.
તત્સર્વં કોટિગુણિતં પ્રબોધિન્યાં કૃતં તુ યત્ । જન્મપ્રભૃતિયત્પુણ્યં નરેણોપાર્જિતં ભવેત્
પ્રબોધિનીમાં કરેલા બધા કર્મોનું ફળ કરોડગણું વધી જાય છે; મનુષ્યે જન્મથી જે પુણ્ય મેળવ્યું હોય—
વૃથા ભવતિ તત્સર્વમકૃત્વા કાર્તિકે વ્રતમ્ । અકૃત્વા નિયમં વિષ્ણોઃ કાર્તિકં યઃ ક્ષિપેન્નરઃ
જો કાર્તિકમાં વ્રત ન રાખે તો તે બધું વ્યર્થ થઈ જાય છે; જે મનુષ્ય કાર્તિકમાં વિષ્ણુના નિયમોનું પાલન કરતો નથી—
ન જન્માર્જિતપુણ્યસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ નારદ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દેવદેવં જનાર્દનમ્
એને જન્મથી મેળવેલા પુણ્યનું ફળ મળતું નથી, હે નારદ; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી દેવદેવ જનાર્દનનું સેવન કરવું જોઈએ.
ઉપસેવેત વિપ્રેંદ્ર સર્વકામફલપ્રદમ્ । પરાન્નં વર્જયેદ્યસ્તુ કાર્તિકે વિષ્ણુતત્પરઃ
હે વિદ્વાન, જે સર્વ ઈચ્છિત ફળ આપે છે એવા ભગવાનનું પૂજન કરવું જોઈએ; અને જે કાર્તિકમાં વિષ્ણુભક્તિથી બીજાનું અન્ન ટાળી દે છે—
પરાન્નવર્જનાદ્વત્સ ચાંદ્રાયણફલં લભેત્ । નિત્યં શાસ્ત્રવિનોદેન કાર્તિકે મધુસૂદનઃ
બીજાનું અન્ન ટાળવાથી, હે વત્સ, તેને ચાંદ્રાયણ વ્રત જેટલું ફળ મળે છે; કાર્તિકમાં નિયમિત રીતે શાસ્ત્રસ્વાદથી મધુસૂદન પ્રસન્ન થાય છે.
સ દહેત્સર્વપાપાનિ યજ્ઞાયુતફલં લભેત્ । ન તથા તુષ્યતે યજ્ઞૈર્ન દાનૈર્વાજપાદિભિઃ
તે બધા પાપો દહન કરી દે છે અને દસ હજાર યજ્ઞ જેટલું ફળ મેળવે છે; યજ્ઞ કે દાન—even વાજપેય જેવા યજ્ઞથી પણ ભગવાન એટલા પ્રસન્ન થતા નથી.
યથા શાસ્ત્રકથાલાપૈઃ કાર્તિકે મધુસૂદનઃ । યે કુર્વંતિ કથાં વિષ્ણોર્યે શૃણ્વંતિ શુભાન્વિતાઃ
કાર્તિકમાં શાસ્ત્રકથા અને ચર્ચાથી જેમ મધુસૂદન પ્રસન્ન થાય છે; જે લોકો વિષ્ણુની કથા કરે છે, જે શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે—
શ્લોકાર્દ્ધં શ્લોકપાદં વા કાર્તિકે ગોશતં ફલમ્ । સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય કાર્તિકે કેશવાગ્રતઃ
કાર્તિકમાં અડધી શ્લોક કે ચોથાઈ શ્લોકનું પણ પઠન કરવાથી સો ગાય જેટલું ફળ મળે છે; કાર્તિકમાં કેશવની સામે બધા ધર્મો છોડીને—
શાસ્ત્રાવધારણં કાર્યં શ્રોતવ્યં ચ મહામુને । શ્રેયસા લોભબુદ્ધ્યા ચ યઃ કરોતિ હરેઃ કથામ્
શાસ્ત્રનું નિશ્ચયપૂર્વક ધ્યાન અને શ્રવણ કરવું જોઈએ, હે મહામુનિ; જે હરીની કથા શ્રેયસ માટે કે લોભથી કરે છે—
કાર્તિકે મુનિશાર્દૂલ કુલાનાં તારયેચ્છતમ્ । નિયમેન નરો યસ્તુ શૃણુતે વૈષ્ણવીં કથામ્
કાર્તિકમાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે વ્યક્તિ પોતાના સો કુળોને પાર ઉતારે છે; અને જે નિયમપૂર્વક વૈષ્ણવ કથા સાંભળે છે—
કાર્તિકે તુ વિશેષેણ ગોસહસ્રફલં લભેત્ । પ્રબોધવાસરે વિષ્ણોઃ શૃણુતે યો હરેઃ કથામ્
કાર્તિકમાં ખાસ કરીને, તેને હજારો ગાય જેટલું ફળ મળે છે; પ્રબોધા દિવસે જે વિષ્ણુની કથા સાંભળે છે—
સપ્તદ્વીપવતી દાને તત્ફલં લભતે મુને । શ્રુત્વા વિષ્ણુકથાં દિવ્યાં યેઽર્ચયંતિ કથાવિદમ્
તેને સાત દ્વીપવાળી ભૂમિ દાન કરવાના ફળ મળે છે, હે મુનિ; અને જે વિષ્ણુની દિવ્ય કથા સાંભળીને કથાકારનું પૂજન કરે છે—
સ્વશક્ત્યા મુનિશાર્દૂલ તેષાં લોકોઽક્ષયઃ સ્મૃતઃ । ગીતશાસ્ત્રવિનોદેન કાર્તિકં યો નયેન્નરઃ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, એમના લોકને અક્ષય માનવામાં આવે છે; જે કાર્તિકમાં ગીત અને શાસ્ત્રસ્વાદથી સમય વિતાવે છે—