સિંહાસનસમારૂઢઃ સુશ્વેતચ્છત્રચામરઃ । કિરીટકુંડલયુતો હારકેયૂરભૂષિતઃ । સ્તૂયમાનશ્ચ ગંધર્વૈરપ્સરોગણસેવિતઃ
શોભના સિંહાસન પર બેસેલા, શુદ્ધ સફેદ છત્ર અને ચામરાથી છાયામાં, મુગટ અને કુંડળ પહેરેલા, હાર અને કાંડા વાળા, ગંધર્વો દ્વારા સ્તુતિ પામતા અને અપ્સરાઓની સેવા મેળવનારા હતા.
શોભનઃ શોભતે યત્ર રાજરાજોપરો યથા । સોમશર્મેતિ વિખ્યાતો મુચુકુંદપુરેઽભવત્
ત્યાં શોભના એવી રીતે તેજસ્વી દેખાતા કે રાજાઓના રાજા પણ ફિકા પડે; મુચુકુંદપુરમાં તે સોમશર્મા નામે પ્રસિદ્ધ થયા.
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન ભ્રમન્વિપ્રો દદર્શ તમ્ । નૃપજામાતરં જ્ઞાત્વા તત્સમીપં જગામ સઃ
તીર્થયાત્રા દરમ્યાન એક બ્રાહ્મણે તેમને જોયા; રાજાના જમાઈ છે એ ઓળખીને, તે તેમની પાસે ગયો.
શોભનોઽપિ તદા જ્ઞાત્વા સોમશર્માણમાગતમ્ । આસનાદુત્થિતઃ શીઘ્રં નમશ્ચક્રે દ્વિજોત્તમમ્
શોભનાએ પણ સમજી લીધું કે સોમશર્મા આવ્યા છે, તો તરત જ બેઠકોમાંથી ઊભા રહીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને વંદન કર્યું.
ચકાર કુશલપ્રશ્નં શ્વશુરસ્ય નૃપસ્ય ચ । કાંતાયાશ્ચંદ્રભાગાયાસ્તથૈવ નગરસ્ય ચ
પછી તેણે પોતાના સસરા રાજા, પ્રિય ચંદ્રભાગા અને શહેરના સુખ-સમાચાર પૂછ્યા.
સોમશર્મોવાચ- કુશલં વર્ત્તતે રાજન્શ્વશુરસ્ય ગૃહે તવ । ચંદ્રભાગા કુશલિની સર્વતઃ કુશલં પુરે
સોમશર્માએ કહ્યું: 'રાજા, તમારા સસરાના ઘરે બધું સુખી છે; ચંદ્રભાગા પણ સુખી છે અને શહેરમાં બધે સુખ-શાંતિ છે.'
સ્વવૃત્તં કથ્યતાં રાજન્નાશ્ચર્યં વિદ્યતેઽદ્ભુતમ્ । પુરં વિચિત્રં રુચિરં ન દૃષ્ટં કેનચિત્ક્વચિત્
'રાજા, તમારો વિષય કહો—અહીં કંઈક અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક છે. આ શહેર તો એવું સુંદર અને અનોખું છે, જેવું કોઈએ ક્યારેય જોયું નથી.'
એતદાચક્ષ્વ નૃપતે કુતઃ પ્રાપ્તમિદં ત્વયા । શોભન ઉવાચ- કાર્તિકસ્યાસિતે પક્ષે યા નામૈકાદશી રમા
'રાજા, કહો તો આ બધું તમને કેવી રીતે મળ્યું?' શોભનાએ કહ્યું: 'કાર્તિક મહિનાના કૃષ્ણપક્ષની એકાદશી, જેને રમા એકાદશી કહે છે—'
તામુપોષ્ય મયા પ્રાપ્તં દ્વિજેંદ્ર પુરમધ્રુવમ્ । ધ્રુવં ભવતિ યેનૈવ તત્કુરુષ્વ દ્વિજોત્તમઃ
'એનું ઉપવાસ રાખવાથી મેં આ અસ્થિર શહેર મેળવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ. જે રીતે એ સ્થિર થાય, એ કરો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.'
દ્વિજ ઉવાચ- કથમધ્રુવમેતદ્ધિ કથં હિ ભવતિ ધ્રુવમ્ । તત્ત્વં કથય રાજેંદ્ર તત્કરિષ્યામિ નાન્યથા
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'આ શહેર અસ્થિર કેમ છે અને કઈ રીતે એ સ્થિર બની શકે? રાજેન્દ્ર, સાચું કહો; હું એ જ કરીશ, બીજું કશું નહીં.'
શોભન ઉવાચ- મયૈતદ્વિહિતં વિપ્ર શ્રદ્ધાહીનં વ્રતોત્તમમ્ । તેનાહમધ્રુવં મન્યે ધ્રુવં ભવતિ તચ્છૃણુ
શોભનાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, આ શ્રેષ્ઠ વ્રત મેં શ્રદ્ધા વિના કર્યું છે. તેથી હું તેને અસ્થિર માનું છું. પણ એ કઈ રીતે સ્થિર બની શકે છે, એ સાંભળો.
મુચુકુંદસ્ય દુહિતા ચંદ્રભાગા સુશોભના । તસ્યૈ કથય વૃત્તાંતં ધ્રુવમેતદ્ભવિષ્યતિ
મુચુકુંદની પુત્રી ચંદ્રભાગા, જે સુંદર છે—તેણે આ વાતને કહો, તો આ નિશ્ચિતપણે સ્થિર બની જશે.
કૃષ્ણ ઉવાચ- સ શ્રુત્વા વચનં તસ્ય મુચુકુંદપુરં ગતઃ । ઉવાચ સર્વં વૃત્તાંત્તં ચંદ્રભાગાગ્રતો દ્વિજઃ
કૃષ્ણએ કહ્યું: એના વચન સાંભળીને, બ્રાહ્મણે મુચુકુંદના શહેરમાં ગયો અને ચંદ્રભાગા સામે આખી ઘટના કહી સંભળાવી.
સોમશર્મોવાચ - પ્રત્યક્ષં દયિતઃ કાંતસ્તવ દૃષ્ટો મયા શુભે । ઇંદ્રતુલ્યમનાધૃષ્યં દૃષ્ટં તસ્ય પુરં મયા । અધ્રુવં તેન તત્પ્રોક્તં ધ્રુવં ભવતિ તત્કુરુ
સોમશર્માએ કહ્યું: હે શુભે, તારો પ્રિય પતિ મેં પોતાની આંખે જોયો છે. એનું શહેર પણ મેં જોયું, જે ઇન્દ્રના સમાન અને અપરાજિત છે. એણે એને અસ્થિર કહ્યું છે; હવે તું તેને સ્થિર બનાવ.
ચંદ્રભાગોવાચ- તત્ર માં નય વિપ્રર્ષે પતિદર્શનલાલસામ્ । આત્મનો વ્રતપુણ્યેન કરિષ્યામિ પુરં ધ્રુવમ્
ચંદ્રભાગાએ કહ્યું: હે વિદ્વાન, મને ત્યાં લઈ જાવ, હું પતિના દર્શન માટે આતુર છું. મારા વ્રતના પુણ્યથી હું એ શહેરને સ્થિર કરીશ.
આવયોર્દ્વિજસંયોગો યથા ભવતિ તત્કુરુ । પ્રાપ્યતે હિ મહત્પુણ્યં કૃત્વા યોગં વિયુક્તયોઃ
હે બ્રાહ્મણ, આપણું મિલન જેમ યોગ્ય છે તેમ કરાવો. જુદા પડેલા લોકોને ફરી એક કરવાથી મહાન પુણ્ય મળે છે.
ઇતિ શ્રુત્વા સહ તયા સોમશર્મા જગામ હ । આશ્રમં વામદેવસ્ય મંદરાચલસંનિધૌ
આ સાંભળીને સોમશર્મા ચંદ્રભાગા સાથે માંદરસ પર્વત પાસે આવેલા વામદેવના આશ્રમમાં ગયો.
વામદેવોઽશૃણોત્સર્વં વૃત્તાંતં કથિતં તયોઃ । અભ્યષિઞ્ચચ્ચન્દ્રભાગાં વેદમંત્રૈરથોજ્જ્વલામ્
વામદેવએ બંનેએ કહેલી આખી વાત સાંભળી અને પછી ચંદ્રભાગાને વૈદિક મંત્રોથી અભિષેક કરીને તેજસ્વી બનાવી.
ઋષિમંત્રપ્રભાવેન વિષ્ણુવાસરસેવનાત્ । દિવ્યદેહા બભૂવાસૌ દિવ્યાં ગતિમવાપ હ
ઋષિના મંત્રના પ્રભાવથી અને વિશ્નુના પવિત્ર દિવસે સેવા કરવાથી, તેને દિવ્ય દેહ મળ્યો અને દિવ્ય સ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ.
પત્યુઃ સમીપમગમત્પ્રહર્ષોત્ફુલ્લલોચના । જહર્ષ શોભનોઽતીવ દૃષ્ટ્વા કાંતાં સમાગતામ્
પતિના નજીક જઈ, આનંદથી તેની આંખો ખીલી ઉઠી. પ્રિયાની સાથે મળીને શોભના પણ ખૂબ જ આનંદિત થયો.
સમાહૂય સ્વકે વામે પાર્શ્વેતાં સંન્યવેશયત્ । અથોવાચ પ્રિયં હર્ષાચ્ચંદ્રભાગા પ્રિયં વચઃ
શોભનાએ તેને પોતાના ડાબા બાજુ બેસાડીને આનંદથી ચંદ્રભાગાને પ્રેમભર્યા વચન કહ્યા.
શૃણુ કાંત હિતં વાક્યં યત્પુણ્યં વિદ્યતે મયિ । અષ્ટવર્ષાધિકા જાતા યદાહં પિતૃવેશ્મનિ
હે પ્રિયે, મારા અંદર જે પુણ્ય છે, તેના વિષે લાભદાયક વાતો સાંભળ. જ્યારે હું પિતાના ઘરમાં આઠ વર્ષની હતી—
તતઃ પ્રભૃતિ યચ્ચીર્ણં મયા ચૈકાદશીવ્રતમ્ । યથોક્તવિધિસંયુક્તં શ્રદ્ધાયુક્તેન ચેતસા । તેન પુણ્યપ્રભાવેન ભવિષ્યતિ પુરં ધ્રુવમ્
ત્યાંથી હું એકાદશીનું વ્રત નિયમ પ્રમાણે, શ્રદ્ધા સાથે રાખતી આવી છું. એ પુણ્યના પ્રભાવથી આ શહેર હવે સ્થિર રહેશે.
સર્વકામસમૃદ્ધં ચ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ । એવં સા નૃપશાર્દૂલ રમતે પતિના સહ
આ શહેર સર્વે ઇચ્છાઓથી સમૃદ્ધ છે અને સર્જનના અંત સુધી ટકી રહેશે. હે રાજવીર, એ રીતે તે પતિ સાથે આનંદથી રહે છે.
દિવ્યભોગા દિવ્યરૂપા દિવ્યાભરણભૂષિતા । શોભનોઽપિ તયા સાર્દ્ધં રમતે દિવ્યવિગ્રહઃ
દિવ્ય સુખ, દિવ્ય રૂપ અને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભના પણ દિવ્ય દેહ ધારણ કરીને તેની સાથે આનંદથી રહે છે.
રમાવ્રતપ્રભાવેન મંદરાચલસાનુનિ । ચિંતામણિસમા હ્યેષા કામધેનુસમાથ વા
રમા વ્રતના પુણ્યથી માંદરસ પર્વતની ઢાળ પર, એ ચિંતામણિ જેવી કે કામધેનુ જેવી બની ગઈ છે.
રમાભિધાના નૃપતે તવાગ્રે કથિતા મયા । તસ્યા માહાત્મ્યમનઘ શ્રુતં સર્વં ત્વયા નૃપ 6.60.
હે રાજા, મેં તારા સમક્ષ રમા નામે કહેલી છે. એનું મહાત્મ્ય તું સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યું છે, હે નિર્દોષ.
મયા તવાગ્રે કથિતં માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્ । એકાદશીવ્રતાનાં ચ પક્ષયોરુભયોરપિ
હું તારા સામે એકાદશી વ્રતોનું, બંને પક્ષના, પાપ નાશક મહાત્મ્ય વર્ણન કર્યું છે.
યથા કૃષ્ણા તથા શુક્લા વિભેદં નૈવ કારયેત્ । સેવિતૈકાદશી નૄણાં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિની
જેમ કાળો અને સફેદ રંગ સરખા છે, તેમ કોઈ ભેદભાવ ન કરવો જોઈએ; જે એકાદશી લોકો દ્વારા મનાઈ છે, તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.
ધેનુઃ શ્વેતા યથા કૃષ્ણા ઉભયોઃ સદૃશં પયઃ । તથૈવ તુલ્યફલદં સ્મૃતમેકાદશીદ્વયમ્
જેમ સફેદ અને કાળી ગાયનું દૂધ એકસરખું હોય છે, તેમ બંને પ્રકારની એકાદશી પણ સમાન ફળ આપતી કહેવાય છે.