મુચુકુંદ ઇતિ ખ્યાતો બભૂવ નૃપતિઃ પુરા । દેવેંદ્રેણ સમં તસ્ય મિત્રત્વમભવન્નૃપ
પહેલાં મુચુકુંદ નામનો એક રાજા હતો. તેની દોસ્તી દેવરાજ ઇન્દ્ર સાથે હતી.
યમેન વરુણેનૈવ કુબેરેણાપિ સર્વથા । વિભીષણેન યસ્યૈવ સખિત્વમભવન્નૃપ
હે રાજા, તેની યમ, વરુણ, કુબેર અને વિભીષણ સાથે પણ દોસ્તી હતી.
વિષ્ણુભક્તઃ સત્યસંધો બભૂવ નૃપતિઃ પરઃ । તસ્યૈવં શાસતો રાજન્રાજ્યં નિહતકંટકમ્
એ રાજા વિષ્ણુભક્ત અને સત્યવચન હતો. તેની રાજમાં કોઈ દુઃખ આપનાર નહોતો, બધું સુખી હતું.
બભૂવ દુહિતા ગેહે ચંદ્રભાગા સરિદ્વરા । શોભનાય ચ સા દત્તા ચંદ્રસેનસુતાય વૈ
એના ઘરમાં ચંદ્રભાગા નામની પુત્રી જન્મી હતી, જે સુંદર અને ગુણવંતી હતી. એનું વિવાહ ચંદ્રસેનના પુત્ર શોભન સાથે થયું.
સ કદાચિત્સમાયાતઃ શ્વશુરસ્ય ગૃહે નૃપ । એકાદશીવ્રતદિનં સમાયાતં સુપુણ્યદમ્
ક્યારેક શોભન પોતાના સસરાના ઘરે આવ્યો હતો. એ દિવસે એકાદશીનું વ્રત હતું, જે બહુ પુણ્યદાયી છે.
સમાગતે વ્રતદિને ચંદ્રભાગા ત્વચિંતયત્ । કિં ભવિષ્યતિ દેવેશ મમ ભર્ત્તાતિદુર્બલઃ
વ્રતનો દિવસ આવ્યો ત્યારે ચંદ્રભાગાએ વિચાર્યું: 'હે દેવેશ, હવે શું થશે? મારો પતિ બહુ નબળો છે.'
ક્ષુધાં ન ક્ષમતે સોઢું પિતા ચૈવોગ્રશાસનઃ । પટહસ્તાડ્યતે યસ્ય સંપ્રાપ્તે દશમીદિને
'એને ભૂખ સહન થતી નથી અને મારા પિતા બહુ કડક છે. દશમીના દિવસે ઢોલ વગાડવામાં આવે છે.'
ન ભોક્તવ્યં ન ભોક્તવ્યં ન ભોક્તવ્યં હરેર્દિને । શ્રુત્વા પટહનિર્ઘોષં શોભનસ્ત્વબ્રવીત્પ્રિયામ્
'હરિના દિવસે ખાવું નહીં, ખાવું નહીં, ખાવું નહીં'—આ ઢોલનો અવાજ સાંભળીને શોભને પોતાની પ્રિયાને કહ્યું.
કિં કર્ત્તવ્યં મયા કાંતે દેહિ શિક્ષાં વરાનને । ચંદ્રભાગોવાચ - મત્પિતુર્વેશ્મનિ પ્રભો ભોક્તવ્યં નાદ્ય કેનચિત્
'હવે હું શું કરું, પ્રિયે? મને માર્ગ બતાવ, સુંદર મુખવાળી.' ચંદ્રભાગાએ કહ્યું: 'મારા પિતાના ઘરે, પ્રભુ, આજે કોઈને પણ ખાવાની પરવાનગી નથી.'
ગજૈરશ્વૈશ્ચ કલભૈરન્યૈઃ પશુભિરેવ ચ । તૃણમન્નં તથા વારિ ન ભોક્તવ્યં હરેર્દિને
'હાથી, ઘોડા, ઉંટના બચ્ચા કે બીજા કોઈ પશુઓ પણ, ઘાસ, અનાજ કે પાણી પણ હરિના દિવસે કોઈ ખાઈ શકતું નથી.'
માનવૈશ્ચ કુતઃ કાંત ભુજ્યતે હરિવાસરે । યદિ ત્વં ભોક્ષ્યસે કાંત તતો ગર્હાં પ્રયાસ્યસિ
'પછી, પ્રિયે, મનુષ્યો હરિના દિવસે કેમ ખાઈ શકે? જો તું ખાશે તો બધાની નિંદા સહન કરવી પડશે.'
એવં વિચાર્ય મનસા સુદૃઢં માનસં કુરુ । શોભન ઉવાચ- સત્યમેતત્પ્રિયે વાક્યં કરિષ્યેઽહમુપોષણમ્
'આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને દૃઢ નિશ્ચય કર.' શોભને કહ્યું: 'પ્રિયે, તું સાચું બોલી, હું ઉપવાસ જરૂર રાખીશ.'
દૈવેન વિહિતં યદ્ધિ તત્તથૈવ ભવિષ્યતિ । ઇતિ દૃઢાં મતિં કૃત્વા ચકાર નિયમં વ્રતે
જ્યાં ભગવાને જે નક્કી કર્યું છે, એ તો ચોક્કસ બનવાનું જ છે—આવી મજબૂત મનમાં ઠાન કરીને, તેણે કડક નિયમ પાળી વ્રત આરંભ્યું.
ક્ષુધયા પીડિતતનુઃ સ બભૂવાતિદુઃખિતઃ । ઇતિ ચિંતયતસ્તસ્ય આદિત્યોઽસ્તમગાદ્ગિરિમ્
ભૂખે તરસી ને શરીર દુઃખી થઈ ગયું, એ ખૂબ જ પીડામાં હતો; એ રીતે વિચારી રહ્યો હતો ત્યારે, સૂર્ય પર્વતની પાછળ અસ્ત ગયો.
વૈષ્ણવાનાં નરાણાં સા નિશા હર્ષવિવર્દ્ધની । હરિપૂજારતાનાં ચ જાગરાસક્તચેતસામ્
વૈષ્ણવ ભક્તો માટે એ રાત આનંદ વધારનારી બની; હરિની પૂજામાં તલીન અને જાગરણમાં મન લગાવનારાઓ માટે પણ એ રાત ખુશીની હતી.
બભૂવ નૃપશાર્દૂલ શોભનસ્યાતિદુઃખદા । રવેરુદયવેલાયાં શોભનઃ પંચતાં ગતઃ
પણ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, એ સુંદર રાત શોભનાને બહુ દુઃખ આપનારી બની; સૂર્યોદયના સમયે શોભનાનું મૃત્યુ થયું.
દાહયામાસ રાજા તં રાજયોગ્યૈશ્ચ દારુભિઃ । ચંદ્રભાગા નાત્મદેહં દદાહ પતિના સહ
રાજાએ રાજવી રીતે લાકડાંથી તેનું દાહ કર્યું; ચંદ્રભાગાએ પતિ સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીને પોતે પણ દેહ ત્યાગ્યો.
કૃત્વૌર્દ્ધ્વદૈહિકં તસ્ય તસ્થૌ જનકવેશ્મનિ । શોભનશ્ચ નૃપશ્રેષ્ઠ રમાવ્રતપ્રભાવતઃ
તેના અંત્યક્રિયા કર્યા પછી, ચંદ્રભાગા પિતાના ઘરે રહી; પણ, રાજાશ્રેષ્ઠ, રમા વ્રતના પ્રભાવથી શોભનાએ
પ્રાપ્તો દેવપુરં રમ્યં મંદરાચલસાનુનિ । અનુત્તમમનાધૃષ્યમસંખ્યેયગુણાન્વિતમ્
મંદર પર્વતની ઢોળાણ પર એક અતિ સુંદર દેવનગર પ્રાપ્ત કરી, જે બધી રીતે શ્રેષ્ઠ, અજેય અને અસંખ્ય ગુણોથી ભરપૂર હતી.
હેમસ્તંભમયૈસૌધૈ રત્નવૈડૂર્યમંડિતૈઃ । સ્ફાટિકૈર્વિવિધાકારૈર્વિચિત્રૈરુપશોભિતૈઃ
સોનાના થાંભલાવાળા મહેલો, રત્નો અને વૈડૂર્યથી શોભાયમાન, અને વિવિધ આકારના અજોડ સ્ફટિકથી અલંકૃત એવા મહેલો હતા.
સિંહાસનસમારૂઢઃ સુશ્વેતચ્છત્રચામરઃ । કિરીટકુંડલયુતો હારકેયૂરભૂષિતઃ । સ્તૂયમાનશ્ચ ગંધર્વૈરપ્સરોગણસેવિતઃ
શોભના સિંહાસન પર બેસેલા, શુદ્ધ સફેદ છત્ર અને ચામરાથી છાયામાં, મુગટ અને કુંડળ પહેરેલા, હાર અને કાંડા વાળા, ગંધર્વો દ્વારા સ્તુતિ પામતા અને અપ્સરાઓની સેવા મેળવનારા હતા.
શોભનઃ શોભતે યત્ર રાજરાજોપરો યથા । સોમશર્મેતિ વિખ્યાતો મુચુકુંદપુરેઽભવત્
ત્યાં શોભના એવી રીતે તેજસ્વી દેખાતા કે રાજાઓના રાજા પણ ફિકા પડે; મુચુકુંદપુરમાં તે સોમશર્મા નામે પ્રસિદ્ધ થયા.
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન ભ્રમન્વિપ્રો દદર્શ તમ્ । નૃપજામાતરં જ્ઞાત્વા તત્સમીપં જગામ સઃ
તીર્થયાત્રા દરમ્યાન એક બ્રાહ્મણે તેમને જોયા; રાજાના જમાઈ છે એ ઓળખીને, તે તેમની પાસે ગયો.
શોભનોઽપિ તદા જ્ઞાત્વા સોમશર્માણમાગતમ્ । આસનાદુત્થિતઃ શીઘ્રં નમશ્ચક્રે દ્વિજોત્તમમ્
શોભનાએ પણ સમજી લીધું કે સોમશર્મા આવ્યા છે, તો તરત જ બેઠકોમાંથી ઊભા રહીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને વંદન કર્યું.
ચકાર કુશલપ્રશ્નં શ્વશુરસ્ય નૃપસ્ય ચ । કાંતાયાશ્ચંદ્રભાગાયાસ્તથૈવ નગરસ્ય ચ
પછી તેણે પોતાના સસરા રાજા, પ્રિય ચંદ્રભાગા અને શહેરના સુખ-સમાચાર પૂછ્યા.
સોમશર્મોવાચ- કુશલં વર્ત્તતે રાજન્શ્વશુરસ્ય ગૃહે તવ । ચંદ્રભાગા કુશલિની સર્વતઃ કુશલં પુરે
સોમશર્માએ કહ્યું: 'રાજા, તમારા સસરાના ઘરે બધું સુખી છે; ચંદ્રભાગા પણ સુખી છે અને શહેરમાં બધે સુખ-શાંતિ છે.'
સ્વવૃત્તં કથ્યતાં રાજન્નાશ્ચર્યં વિદ્યતેઽદ્ભુતમ્ । પુરં વિચિત્રં રુચિરં ન દૃષ્ટં કેનચિત્ક્વચિત્
'રાજા, તમારો વિષય કહો—અહીં કંઈક અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક છે. આ શહેર તો એવું સુંદર અને અનોખું છે, જેવું કોઈએ ક્યારેય જોયું નથી.'
એતદાચક્ષ્વ નૃપતે કુતઃ પ્રાપ્તમિદં ત્વયા । શોભન ઉવાચ- કાર્તિકસ્યાસિતે પક્ષે યા નામૈકાદશી રમા
'રાજા, કહો તો આ બધું તમને કેવી રીતે મળ્યું?' શોભનાએ કહ્યું: 'કાર્તિક મહિનાના કૃષ્ણપક્ષની એકાદશી, જેને રમા એકાદશી કહે છે—'
તામુપોષ્ય મયા પ્રાપ્તં દ્વિજેંદ્ર પુરમધ્રુવમ્ । ધ્રુવં ભવતિ યેનૈવ તત્કુરુષ્વ દ્વિજોત્તમઃ
'એનું ઉપવાસ રાખવાથી મેં આ અસ્થિર શહેર મેળવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ. જે રીતે એ સ્થિર થાય, એ કરો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.'
દ્વિજ ઉવાચ- કથમધ્રુવમેતદ્ધિ કથં હિ ભવતિ ધ્રુવમ્ । તત્ત્વં કથય રાજેંદ્ર તત્કરિષ્યામિ નાન્યથા
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'આ શહેર અસ્થિર કેમ છે અને કઈ રીતે એ સ્થિર બની શકે? રાજેન્દ્ર, સાચું કહો; હું એ જ કરીશ, બીજું કશું નહીં.'