સંસારાર્ણવમગ્નાનાં પોતભૂતા સનાતની । જગત્ત્રયે સારભૂતા યોગિની વ્રતકારિણામ્
જે લોકો સંસારના મહાસાગરમાં ડૂબેલા છે, તેમના માટે આ વ્રત સદા માટે નૌકા સમાન છે; ત્રણેય લોકમાં સર્વોત્તમ અને વ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
કથયામિ તવાગ્રેઽહં કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ । અલકાયાં રાજરાજઃ શિવભક્તિપરાયણઃ
હવે હું તારી સામે એક શુભ પૌરાણિક વાર્તા કહું છું: અલકાનગરીમાં એક રાજાઓનો રાજા હતો, જે શિવભક્તિમાં તલ્લીન હતો.
તસ્યાસીત્પુષ્પબટુકો હેમમાલીતિ નામતઃ । તસ્ય પત્ની સુરૂપા ચ વિશાલાક્ષીતિ નામતઃ
તેને પુષ્પબટુક નામનો એક દાસ હતો, જેને હેમમાલી કહેતા; તેની પત્ની સુંદર અને વિશાળ આંખોવાળી, વિશાલાક્ષી નામે ઓળખાતી.
સ તસ્યાં ચાસક્તમના કામપાશવશં ગતઃ । માનસાત્પુષ્પનિચયમાનીય સ્વગૃહે સ્થિતઃ
હેમમાલી પોતાની પત્ની પર મોહિત થઈ ગયો, કામના બાંધથી બંધાયો અને મનમાં ફૂલ એકઠાં કરીને ઘરમાં જ રહી ગયો.
પત્નીપ્રેમરસાસક્તો ન કુબેરાલયં ગતઃ । કુબેરો દેવસદને કરોતિ શિવપૂજનમ્
પત્નીનો પ્રેમરસમાં મગ્ન રહીને, તે કુબેરના મહેલમાં ગયો નહીં; ત્યારે કુબેર દેવસભામાં શિવની પૂજા કરી રહ્યા હતા.
મધ્યાહ્નસમયે રાજન્પુષ્પાગમસમીક્ષકઃ । હેમમાલી સ્વભવને રમતે કાંતયા સહ
મધ્યાહ્નના સમયે, રાજા, જ્યારે ફૂલો આવવાની રાહ જોઈ રહ્યો હતો, હેમમાલી પોતાના ઘરમાં પત્ની સાથે આનંદ માણતો હતો.
યક્ષરાટ્પ્રત્યુવાચાથ કાલાતિક્રમકોપિતઃ । કસ્માન્નાયાતિ ભો યક્ષા હેમમાલી દુરાત્મવાન્ । નિશ્ચયઃ ક્રિયતામસ્ય ઇત્યુવાચ પુનઃ પુનઃ
પછી યક્ષોના રાજાએ, વિલંબથી ગુસ્સે થઈને કહ્યું: 'એ દુષ્ટ યક્ષ હેમમાલી કેમ નથી આવતો? હવે એના વિશે શું કરવું એ નક્કી કરો,' એમ વારંવાર કહ્યું.
યક્ષા ઊચુઃ - વનિતાકામુકો ગેહે રમતે સ્વેચ્છયા નૃપ । તેષાં વાક્યં સમાકર્ણ્ય કુબેરઃ કોપપૂરિતઃ
યક્ષોએ કહ્યું: 'રાજા, એ પત્નીપ્રેમમાં મગ્ન થઈને પોતાના ઘરમાં મનમોજીથી આનંદ કરે છે.' એમ સાંભળીને કુબેર ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો.
આહ્વયામાસ તં તૂર્ણં બટુકં હેમમાલિનમ્ । જ્ઞાત્વા કાલાત્યયં સોઽપિ ભયવ્યાકુલલોચનઃ
કુબેરે તરત જ હેમમાલી નામના સેવકને બોલાવ્યો; પોતાનો વિલંબ જાણીને, હેમમાલી ડરથી આંખોમાં ચિંતા લઈને આવ્યો.
અસ્નાત એવ આગત્ય કુબેરસ્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ । તં દૃષ્ટ્વા ધનદઃ ક્રુદ્ધઃ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ
સ્નાન કર્યા વિના, તે આવીને કુબેર સામે ઊભો રહ્યો; તેને જોઈને ધનની દેવતા ગુસ્સે થઈ ગયા, અને તેમની આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગઈ.
પ્રત્યુવાચ રુષાવિષ્ટઃ કોપપ્રસ્ફુરિતાધરઃ । ધનદ ઉવાચ- આઃ પાપ દુષ્ટ દુર્વૃત્ત કૃતવાન્દેવહેલનમ્
કુબેર ગુસ્સાથી ભરાઈને, હોઠ કંપતા બોલ્યા: 'અરે પાપી, દુષ્ટ, ખરાબ વર્તન કરનાર, તું દેવતાઓનું અપમાન કર્યું છે.'
અષ્ટાદશકુષ્ઠવૃતો વિયુક્તઃ કાંતયા તયા । અસ્માત્સ્થાનાદપધ્વસ્તો ગચ્છ સ્વપ્નમથાધમ
હવે તને અઢાર પ્રકારના કુષ્ઠરોગથી પીડાવાનુ છે, પત્નીથી અલગ થવાનુ છે, અને અહીંથી કાઢી નખાય છે—હવે, દુર્ભાગી, તું બીજા ક્યાંક જઈને ઊંઘ.
ઇત્યુક્તે વચને તસ્ય તસ્માત્સ્થાનાત્પપાત સઃ । મહાદુઃખાભિભૂતશ્ચ કુષ્ઠૈઃ પીડિતવિગ્રહઃ
આવું કહેતાં જ, તે ત્યાંથી નીચે પડી ગયો; ભારે દુઃખમાં ડૂબી ગયો અને કુષ્ઠરોગથી શરીર પીડાતું હતું.
ન સુખં દિવસે તસ્ય ન નિદ્રાં લભતે નિશિ । છાયાયાં પીડિતતનુર્નિદાઘેઽત્યંતપીડિતઃ
હવે તેને દિવસે સુખ નહોતું, રાત્રે ઊંઘ પણ નહોતી આવતી; છાંયામાં પણ શરીર દુઃખતું અને ઉકળાટમાં તો બહુ પીડાતો.
શિવપૂજાપ્રભાવેન સ્મૃતિસ્તસ્ય ન લુપ્યતે । પાતકેનાભિભૂતોઽપિ પૂર્વં કર્મ સ્મરત્યસૌ
શિવપૂજાના પ્રભાવે તેની સ્મૃતિ ગુમાઈ નહોતી; પાપથી ઘેરાયેલી સ્થિતિમાં પણ, એ પોતાના ભૂતકાળના કર્મો યાદ રાખતો હતો.
ભ્રમમાણસ્તતો ગચ્છન્હિમાદ્રિં પર્વતોત્તમમ્ । તત્રાપશ્યન્મુનિવરં માર્કંડેયં તપોનિધિમ્
આ રીતે ભટકતો ભટકતો, એ હિમાલય પર્વત પર ગયો; ત્યાં તેણે મહાન ઋષિ માર્કંડેયને જોયા, જે તપસ્યાના ખજાના હતા.
યસ્યાયુર્વિદ્યતે રાજન્બ્રહ્મણો વયસા સમમ્ । વવંદે ચરણૌ તસ્ય દૂરતઃ પાપકર્મકૃત્
રાજા, જેમનું આયુષ્ય બ્રહ્માજી જેટલું લાંબું છે, એવા_MARKANDEYA_ના પગે, એ પાપી દૂરથી નમસ્કાર કરવા લાગ્યો.
માર્કંડેયો મુનિવરો દૃષ્ટ્વા તં કંપિતં તથા । પરોપકરણાર્થાય સમાહૂયેદમબ્રવીત્
મહાન ઋષિ માર્કંડેયે, તેને આ રીતે કાંપતો જોઈ, પરોપકાર માટે તેને બોલાવીને કહ્યું:
કસ્માત્કુષ્ઠાભિભૂતસ્ત્વં કુતો નિંદ્યતરો હ્યસિ । ઇત્યુક્તઃ સ પ્રત્યુવાચ માર્કંડેયં મહામુનિમ્
'તને કુષ્ઠરોગ કેમ થયો? તું આવી નીચી સ્થિતિમાં કેમ આવી ગયો?' એમMarkup_કહ્યું ત્યારે, તેણે મહાન ઋષિ માર્કંડેયને જવાબ આપ્યો.
હેમમાલ્યુવાચ- રાજરાજસ્યાનુચરો હેમમાલીતિ નામતઃ । માનસાત્પદ્મનિચયમાનીય પ્રત્યહં મુને
હેમમાલીએ કહ્યું: 'હું રાજાઓના રાજાના સેવક તરીકે ઓળખાતો હેમમાલી છું; હરે ઋષિ, દરરોજ માનસ સરોવરેથી કમળો લઈ આવતો હતો.'
શિવપૂજનવેલાયાં કુબેરાય સમર્પયે । એકસ્મિન્દિવસે ચૈવ કાલશ્ચાવિદિતો મયા
'શિવપૂજાના સમયે, હું એ કમળો કુબેરને અર્પણ કરતો; પણ એક દિવસે, મને સમયનું ધ્યાન રહ્યું નહીં.'
પત્નીસૌખ્યપ્રસક્તેન શોકવ્યાકુલચેતસા । તતઃ ક્રુદ્ધેન શપ્તોઽસ્મિ રાજરાજેન વૈ મુને
'પત્ની સાથેના સુખમાં મગ્ન રહીને, મન દુઃખથી ભરાઈ ગયું, અને પછી રાજાઓના રાજાએ ગુસ્સે થઈને મને શાપ આપ્યો, હે ઋષિ.'
કુષ્ઠાભિભૂતઃ સંજાતો વિયુક્તઃ કાંતયા તયા । અધુના તવ સાન્નિધ્યં પ્રાપ્તોઽસ્મિ શુભકર્મણા
મારે કષ્ટદાયી કુષ્ઠરોગ થયો હતો અને મારી પ્રિય પત્નીથી પણ હું વિયોગમાં હતો. હવે શુભ કર્મના ફળે, હું તમારા સાન્નિધ્યમાં આવી ગયો છું.
સતાં સ્વભાવતશ્ચિત્તં પરોપકરણે ક્ષમમ્ । ઇતિ જ્ઞાત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ માં પ્રશાધિ કૃતાગસમ્
મહાન ઋષિ, સારા માણસોનું મન હંમેશા બીજાની મદદ કરવા માટે તૈયાર રહે છે—આવું જાણીને, કૃપા કરીને મારા દોષોને માફ કરો.
માર્કંડેય ઉવાચ- ત્વયા સત્યમિહ પ્રોક્તં નાસત્યં ભાષિતં યતઃ । અતો વ્રતોપદેશં તે કથયામિ શુભપ્રદમ્
માર્કંડેયએ કહ્યું: તું અહીં સાચું બોલ્યો છે, ક્યારેય ખોટું કહ્યું નથી. તેથી, હું તને એક શુભ ફળ આપતું વ્રત સમજાવું છું.
આષાઢે કૃષ્ણપક્ષે તુ યોગિનીવ્રતમાચર । અસ્ય વ્રતસ્ય પુણ્યેન કુષ્ઠં યાસ્યતિ વૈ ધ્રુવમ્
આષાઢ મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષમાં તું યોગિની વ્રત કરજે. આ વ્રતના પુણ્યથી તારો કુષ્ઠરોગ નિશ્ચિતપણે દૂર થઈ જશે.
ઇતિ વાક્યમૃષેઃ શ્રુત્વા દંડવત્પતિતો ભુવિ । ઉત્થાપિતઃ સ મુનિના બભૂવાતીવ હર્ષિતઃ
ઋષિના વચન સાંભળીને તે જમીન પર દંડવત્ પડ્યો. પછી ઋષિએ તેને ઊભો કર્યો અને તે ખૂબ આનંદિત થયો.
માર્કંડેયોપદેશેન વ્રતં તેન કૃતં યથા । અષ્ટાદશેવ કુષ્ઠાનિ ગતાનિ તસ્ય સર્વશઃ
માર્કંડેયના ઉપદેશ પ્રમાણે તેણે એ વ્રત કર્યું, અને તેના સર્વે અઢાર પ્રકારના કુષ્ઠરોગ સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ ગયા.
મુનેર્વાચા તતઃ સમ્યગ્વ્રતે ચીર્ણેઽભવત્સુખી । ઈદૃગ્વિધં નૃપશ્રેષ્ઠ કથિતં યોગિનીવ્રતમ્
મુનિના વચન અને યોગ્ય રીતે વ્રત પાળવાથી તે સુખી થયો. હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આવું યોગિની વ્રત વર્ણવાયું છે.
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ દ્વિજાન્ભોજયતે તુ યઃ । તત્સમં ફલમાપ્નોતિ યોગિનીવ્રતકૃન્નરઃ
જે માણસ ચોર્યાસી હજાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, તેને યોગિની વ્રત કરનાર જેટલું જ ફળ મળે છે.