કેશવપ્રીણનાર્થાય અન્યદાચમનાદૃતે । દ્વાદશ્યાં દેવદેવેશઃ પૂજનીયસ્ત્રિવિક્રમઃ
કેશવને પ્રસન્ન કરવા માટે, આચમન સિવાય બીજું કશું ન લઈ, દ્વાદશી દિવસે દેવોના દેવ ત્રિવિક્રમની પૂજા કરવી જોઈએ.
ગંધૈર્ધૂપૈસ્તથા પુષ્પૈર્વાસોભિઃ પ્રિયદર્શનૈઃ । પૂજયિત્વા વિધાનેન મંત્રમેતમુદીરયેત્
સુગંધ, ધૂપ, ફૂલ અને સુંદર વસ્ત્રોથી યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, પછી આ મંત્ર બોલવો જોઈએ:
દેવદેવ હૃષીકેશ સંસારાર્ણવતારક । ઉદકુંભપ્રદાનેન નય માં પરમાં ગતિમ્
'હે દેવોના દેવ, હૃષીકેશ, સંસારના મહાસાગરમાંથી છોડાવનાર, પાણીના કુંભનું દાન કરીને મને પરમ ગતિ આપ.'
જ્યેષ્ઠે માસિ તુ વૈ ભીમ યા શુક્લૈકાદશી શુભા । નિર્જલા સમુપોષ્યાત્ર જલકુંભાન્સશર્કરાન્
જેઠ મહિનામાં, હે ભીમ, શુભ શુક્લ એકાદશી જે નિર્જલા કહેવાય છે, એ અહીં પૂરેપૂરી રીતે મનાવવી, અને તેમાં ખાંડવાળા પાણીના કુંભ આપવાના.
પ્રદાય વિપ્રમુખ્યેભ્યો મોદતે વિષ્ણુસન્નિધૌ । તતઃ કુંભાઃ પ્રદાતવ્યા બ્રાહ્મણાનાં ચ ભક્તિતઃ
આ કુંભ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આપી, ભગવાન વિષ્ણુની હાજરીમાં આનંદ થાય છે; પછી ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને કુંભ આપવું.
ભોજયિત્વા તતો વિપ્રાન્સ્વયં ભુંજીત તત્પરઃ । એવં યઃ કુરુતે પૂર્ણાં દ્વાદશીં પાપનાશિનીમ્
પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, પછી પોતે ભોજન કરવું; જે આ રીતે પાપનાશક પૂર્ણ દ્વાદશીનું પાલન કરે છે—
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો પદં ગચ્છત્યનામયમ્ । તતઃ પ્રભૃતિ ભીમેન કૃતા હ્યેકાદશી શુભા । પાંડવદ્વાદશી નામ્ના લોકે ખ્યાતા બભૂવ હ
તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ નિર્દોષ સ્થાન પામે છે. ત્યારથી, હે ભીમ, તારી કરેલી શુભ એકાદશી પાંડવ દ્વાદશી નામે લોકમાં પ્રસિદ્ધ થઈ.
યુધિષ્ઠિરઉવાચ- આષાઢકૃષ્ણપક્ષે તુ કિં વૈ એકાદશી ભવેત્ । કથયસ્વ પ્રસાદેન વાસુદેવ મમાગ્રતઃ
યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: આશાઢ માસના કૃષ્ણ પક્ષમાં કઈ એકાદશી આવે છે? હે વાસુદેવ, કૃપા કરીને મારી સામે કહો.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ- વ્રતાનામુત્તમં રાજન્કથયામિ તવાગ્રતઃ । સર્વપાપક્ષયકરં સર્વમુક્તિપ્રદાયકમ્
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: રાજા, હું તારી સામે સર્વ શ્રેષ્ઠ વ્રત કહું છું, જે બધા પાપોનો નાશ કરે છે અને સર્વેને મુક્તિ આપે છે.
આષાઢસ્યાસિતે પક્ષે યોગિની નામ નામતઃ । એકાદશી નૃપશ્રેષ્ઠ મહાપાતકનાશિની
આશાઢના કૃષ્ણ પક્ષમાં 'યોગિની' નામની એકાદશી આવે છે, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, જે મહાપાપોનો નાશ કરે છે.
સંસારાર્ણવમગ્નાનાં પોતભૂતા સનાતની । જગત્ત્રયે સારભૂતા યોગિની વ્રતકારિણામ્
જે લોકો સંસારના મહાસાગરમાં ડૂબેલા છે, તેમના માટે આ વ્રત સદા માટે નૌકા સમાન છે; ત્રણેય લોકમાં સર્વોત્તમ અને વ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
કથયામિ તવાગ્રેઽહં કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ । અલકાયાં રાજરાજઃ શિવભક્તિપરાયણઃ
હવે હું તારી સામે એક શુભ પૌરાણિક વાર્તા કહું છું: અલકાનગરીમાં એક રાજાઓનો રાજા હતો, જે શિવભક્તિમાં તલ્લીન હતો.
તસ્યાસીત્પુષ્પબટુકો હેમમાલીતિ નામતઃ । તસ્ય પત્ની સુરૂપા ચ વિશાલાક્ષીતિ નામતઃ
તેને પુષ્પબટુક નામનો એક દાસ હતો, જેને હેમમાલી કહેતા; તેની પત્ની સુંદર અને વિશાળ આંખોવાળી, વિશાલાક્ષી નામે ઓળખાતી.
સ તસ્યાં ચાસક્તમના કામપાશવશં ગતઃ । માનસાત્પુષ્પનિચયમાનીય સ્વગૃહે સ્થિતઃ
હેમમાલી પોતાની પત્ની પર મોહિત થઈ ગયો, કામના બાંધથી બંધાયો અને મનમાં ફૂલ એકઠાં કરીને ઘરમાં જ રહી ગયો.
પત્નીપ્રેમરસાસક્તો ન કુબેરાલયં ગતઃ । કુબેરો દેવસદને કરોતિ શિવપૂજનમ્
પત્નીનો પ્રેમરસમાં મગ્ન રહીને, તે કુબેરના મહેલમાં ગયો નહીં; ત્યારે કુબેર દેવસભામાં શિવની પૂજા કરી રહ્યા હતા.
મધ્યાહ્નસમયે રાજન્પુષ્પાગમસમીક્ષકઃ । હેમમાલી સ્વભવને રમતે કાંતયા સહ
મધ્યાહ્નના સમયે, રાજા, જ્યારે ફૂલો આવવાની રાહ જોઈ રહ્યો હતો, હેમમાલી પોતાના ઘરમાં પત્ની સાથે આનંદ માણતો હતો.
યક્ષરાટ્પ્રત્યુવાચાથ કાલાતિક્રમકોપિતઃ । કસ્માન્નાયાતિ ભો યક્ષા હેમમાલી દુરાત્મવાન્ । નિશ્ચયઃ ક્રિયતામસ્ય ઇત્યુવાચ પુનઃ પુનઃ
પછી યક્ષોના રાજાએ, વિલંબથી ગુસ્સે થઈને કહ્યું: 'એ દુષ્ટ યક્ષ હેમમાલી કેમ નથી આવતો? હવે એના વિશે શું કરવું એ નક્કી કરો,' એમ વારંવાર કહ્યું.
યક્ષા ઊચુઃ - વનિતાકામુકો ગેહે રમતે સ્વેચ્છયા નૃપ । તેષાં વાક્યં સમાકર્ણ્ય કુબેરઃ કોપપૂરિતઃ
યક્ષોએ કહ્યું: 'રાજા, એ પત્નીપ્રેમમાં મગ્ન થઈને પોતાના ઘરમાં મનમોજીથી આનંદ કરે છે.' એમ સાંભળીને કુબેર ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો.
આહ્વયામાસ તં તૂર્ણં બટુકં હેમમાલિનમ્ । જ્ઞાત્વા કાલાત્યયં સોઽપિ ભયવ્યાકુલલોચનઃ
કુબેરે તરત જ હેમમાલી નામના સેવકને બોલાવ્યો; પોતાનો વિલંબ જાણીને, હેમમાલી ડરથી આંખોમાં ચિંતા લઈને આવ્યો.
અસ્નાત એવ આગત્ય કુબેરસ્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ । તં દૃષ્ટ્વા ધનદઃ ક્રુદ્ધઃ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ
સ્નાન કર્યા વિના, તે આવીને કુબેર સામે ઊભો રહ્યો; તેને જોઈને ધનની દેવતા ગુસ્સે થઈ ગયા, અને તેમની આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગઈ.
પ્રત્યુવાચ રુષાવિષ્ટઃ કોપપ્રસ્ફુરિતાધરઃ । ધનદ ઉવાચ- આઃ પાપ દુષ્ટ દુર્વૃત્ત કૃતવાન્દેવહેલનમ્
કુબેર ગુસ્સાથી ભરાઈને, હોઠ કંપતા બોલ્યા: 'અરે પાપી, દુષ્ટ, ખરાબ વર્તન કરનાર, તું દેવતાઓનું અપમાન કર્યું છે.'
અષ્ટાદશકુષ્ઠવૃતો વિયુક્તઃ કાંતયા તયા । અસ્માત્સ્થાનાદપધ્વસ્તો ગચ્છ સ્વપ્નમથાધમ
હવે તને અઢાર પ્રકારના કુષ્ઠરોગથી પીડાવાનુ છે, પત્નીથી અલગ થવાનુ છે, અને અહીંથી કાઢી નખાય છે—હવે, દુર્ભાગી, તું બીજા ક્યાંક જઈને ઊંઘ.
ઇત્યુક્તે વચને તસ્ય તસ્માત્સ્થાનાત્પપાત સઃ । મહાદુઃખાભિભૂતશ્ચ કુષ્ઠૈઃ પીડિતવિગ્રહઃ
આવું કહેતાં જ, તે ત્યાંથી નીચે પડી ગયો; ભારે દુઃખમાં ડૂબી ગયો અને કુષ્ઠરોગથી શરીર પીડાતું હતું.
ન સુખં દિવસે તસ્ય ન નિદ્રાં લભતે નિશિ । છાયાયાં પીડિતતનુર્નિદાઘેઽત્યંતપીડિતઃ
હવે તેને દિવસે સુખ નહોતું, રાત્રે ઊંઘ પણ નહોતી આવતી; છાંયામાં પણ શરીર દુઃખતું અને ઉકળાટમાં તો બહુ પીડાતો.
શિવપૂજાપ્રભાવેન સ્મૃતિસ્તસ્ય ન લુપ્યતે । પાતકેનાભિભૂતોઽપિ પૂર્વં કર્મ સ્મરત્યસૌ
શિવપૂજાના પ્રભાવે તેની સ્મૃતિ ગુમાઈ નહોતી; પાપથી ઘેરાયેલી સ્થિતિમાં પણ, એ પોતાના ભૂતકાળના કર્મો યાદ રાખતો હતો.
ભ્રમમાણસ્તતો ગચ્છન્હિમાદ્રિં પર્વતોત્તમમ્ । તત્રાપશ્યન્મુનિવરં માર્કંડેયં તપોનિધિમ્
આ રીતે ભટકતો ભટકતો, એ હિમાલય પર્વત પર ગયો; ત્યાં તેણે મહાન ઋષિ માર્કંડેયને જોયા, જે તપસ્યાના ખજાના હતા.
યસ્યાયુર્વિદ્યતે રાજન્બ્રહ્મણો વયસા સમમ્ । વવંદે ચરણૌ તસ્ય દૂરતઃ પાપકર્મકૃત્
રાજા, જેમનું આયુષ્ય બ્રહ્માજી જેટલું લાંબું છે, એવા_MARKANDEYA_ના પગે, એ પાપી દૂરથી નમસ્કાર કરવા લાગ્યો.
માર્કંડેયો મુનિવરો દૃષ્ટ્વા તં કંપિતં તથા । પરોપકરણાર્થાય સમાહૂયેદમબ્રવીત્
મહાન ઋષિ માર્કંડેયે, તેને આ રીતે કાંપતો જોઈ, પરોપકાર માટે તેને બોલાવીને કહ્યું:
કસ્માત્કુષ્ઠાભિભૂતસ્ત્વં કુતો નિંદ્યતરો હ્યસિ । ઇત્યુક્તઃ સ પ્રત્યુવાચ માર્કંડેયં મહામુનિમ્
'તને કુષ્ઠરોગ કેમ થયો? તું આવી નીચી સ્થિતિમાં કેમ આવી ગયો?' એમMarkup_કહ્યું ત્યારે, તેણે મહાન ઋષિ માર્કંડેયને જવાબ આપ્યો.
હેમમાલ્યુવાચ- રાજરાજસ્યાનુચરો હેમમાલીતિ નામતઃ । માનસાત્પદ્મનિચયમાનીય પ્રત્યહં મુને
હેમમાલીએ કહ્યું: 'હું રાજાઓના રાજાના સેવક તરીકે ઓળખાતો હેમમાલી છું; હરે ઋષિ, દરરોજ માનસ સરોવરેથી કમળો લઈ આવતો હતો.'