એકાદશ્યાં ન ભુંજીત પક્ષયોરુભયોરપિ । એકાદશ્યાં સિતે પક્ષે જ્યેષ્ઠેમાસ્યુદકં વિના
એકાદશીના દિવસે, બંને પક્ષમાં, ભોજન ન કરવું. ખાસ કરીને જેઠ મહિનાની શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ પાણી વિના ઉપવાસ રાખવો.
પુણ્યં ફલમવાપ્નોતિ તચ્છૃણુષ્વ વૃકોદર । સંવત્સરે તુ યા પ્રોક્તાઃ શુક્લઃ કૃષ્ણા વૃકોદર
એથી મળતું પુણ્યનું ફળ સાંભળ, વૃકોદર. વર્ષમાં જે શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશીઓ કહેવાય છે, એ બધાનું ફળ મળે છે.
ઉપોષિતા હિ સર્વાઃ સ્યુરેકાદશ્યો ન સંશયઃ । ધનધાન્યપ્રદા પુણ્યા પુત્રારોગ્યશુભપ્રદા
જેટલી એકાદશીઓ ઉપવાસથી પાળવામાં આવે છે, એ બધું નિશ્ચયે પુણ્ય આપે છે; એથી ધન, અનાજ, પુત્ર, આરોગ્ય અને શુભતા મળે છે.
ઉપોષિતા નરવ્યાઘ્ર ઇતિ સત્યં બ્રવીમિ તે । યમદૂતા મહાકાયાઃ કરાલાઃ કૃષ્ણરૂપિણઃ
હે મનુષ્યમાં શ્રેષ્ઠ, હું તને સાચું કહું છું: જે એકાદશીનું ઉપવાસ કરે છે, તેને યમદૂત જેવા ભયાનક, કાળાં, મોટા દૂત નજીક આવતાં નથી.
દંડપાશધરા રૌદ્રા નોપસર્પંતિ તં નરમ્ । પીતાંબરધરા સૌમ્યાશ્ચક્રહસ્તા મનોજવાઃ
દંડ અને ફાંસો ધરાવનારા ભયાનક દૂત નહિ આવે; તેના બદલે પીળાં વસ્ત્રો પહેરેલા, ચક્રધારી, મનોહર અને તેજસ્વી વૈષ્ણવ દૂત આવે છે.
અંતકાલેન યંત્યેતે વૈષ્ણવાન્વૈષ્ણવીપુરીમ્ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ઉપોષ્યોદકવર્જિતા
મૃત્યુ સમયે એ વૈષ્ણવ દૂત તેને વૈષ્ણવપુરિ લઈ જાય છે. તેથી, સર્વશક્તિથી પાણી છોડીને એકાદશીનું ઉપવાસ કરવું જોઈએ.
જલધેનું તદા દત્ત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । તતસ્ત્વમસ્યાં કૌંતેય સોપવાસોઽર્ચનં હરેઃ
એ સમયે જળધેનુ દાન આપવાથી બધાં પાપો દૂર થાય છે; તેથી, હે કુંતીપુત્ર, આ દિવસે ઉપવાસ કરીને હરિનું પૂજન કર.
કુરુ સર્વપ્રયત્નેન સર્વપાપપ્રશાંતયે । સ્વપ્નેન મેઽપરાધોસ્તિ દંતરાગતયાપિ વા
બધાં પાપ શાંત થાય એ માટે સર્વશક્તિથી આ ઉપવાસ કર; જો સપનામાં કે અજાણતાં પણ કોઈ ભૂલ થઈ હોય, તો એ પણ દૂર થાય.
ભોક્ષ્યેપરેઽહ્નિ દેવેશ હ્યશનં વાસરાદ્ધરેઃ । ઇત્યુચ્ચાર્ય તતો મંત્ર ઉપવાસપરો ભવેત્
દેવોના સ્વામી, બીજા દિવસે એવું કહેવું જોઈએ કે, 'હું આવતીકાલે જમીશ, કેમ કે આજે હરિનું ઉપવાસ છે.' આ મંત્ર બોલીને ઉપવાસનું વ્રત પાળવું જોઈએ.
સર્વપાપવિનાશાય શ્રદ્ધા દમ સમન્વિતઃ । મેરુમંદરમાત્રાઘં સ્ત્રિયા પુંસા ચ યત્કૃતમ્
સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને સંયમથી, બધા પાપો દૂર કરવા માટે, સ્ત્રી કે પુરુષે મેરુ કે મન્દર પર્વત જેટલું ભારે જે પાપ કર્યું હોય—
સર્વં તદ્ભસ્મતાં યાતિ એકાદશ્યાઃ પ્રભાવતઃ । ન શક્નુવંતિ યે દાતું જલધેનું નરાધિપ
એકાદશીના પ્રભાવથી એ બધું ભસ્મ થઈ જાય છે; રાજા, જે લોકો જળવાળી ગાયનું દાન આપી શકતા નથી—
સકાંચનઃ પ્રદાતવ્યો ઘટકો વસ્ત્રસંયુતઃ । તોયસ્ય નિયમં યોઽસ્યા કુરુતે વૈ સ પુણ્યભાક્
એમણે એક સિક્કો, પાણીથી ભરેલો ઘડો અને કપડાં સાથે દાન આપવું જોઈએ; અને જે આ વ્રતનું પાણીનું નિયમ પાળે છે, તે પુણ્ય મેળવે છે.
ફલં કોટિસુવર્ણસ્ય યામેયામે શ્રુતં ફલમ્ । સ્નાનં દાનં જપં હોમં યદસ્યાં કુરુતે નરઃ
આ દિવસે સ્નાન, દાન, જપ કે હવન જે કરે છે, તેને લાખો સોનાના દાન જેટલું ફળ મળે છે, એવું કહેવાય છે.
તત્સર્વં ચાક્ષયં પ્રાપ્તમેતત્કૃષ્ણપ્રભાષિતમ્ । કિં વાપરેણ ધર્મેણ નિર્જલૈકાદશીં વિના
આ બધું અક્ષય બની જાય છે, એમ કૃષ્ણે કહ્યું છે; નિર્જળા એકાદશી વિના બીજું કોઈ ધર્મ જરૂરી નથી.
ઉપોષ્ય સમ્યગ્વિધિવદ્વૈષ્ણવં પદમાપ્નુયાત્ । સુવર્ણમન્નં વાસો વા યદસ્યાં સંપ્રદીયતે
યોગ્ય રીતે વિધિ અનુસાર ઉપવાસ કરીને વૈષ્ણવ ધામ પ્રાપ્ત થાય છે; આ દિવસે જે સોનુ, અન્ન કે વસ્ત્ર દાન આપે—
તદસ્ય કુરુશાર્દૂલ સર્વં ચાપ્યક્ષયં ભવેત્ । એકાદશ્યાં દિને યોઽન્નં ભુંક્તે પાપં ભુનક્તિ સઃ
કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ, એ બધું અક્ષય બની જાય છે; અને જે એકાદશીના દિવસે અન્ન ખાય છે, તે પાપ ભોગવે છે.
ઇહલોકે સ ચાંડાલો મૃતઃ પ્રાપ્નોતિ દુર્ગતિમ્ । યે ચ દાસ્યંતિ દાનાનિ દ્વાદશ્યાં સમુપોષિતાઃ
આ લોકમાં તે ચંડાળ બની જાય છે અને મૃત્યુ પછી દુર્ગતિ પામે છે; પણ જે લોકો દ્વાદશીએ ઉપવાસ કરીને દાન આપે—
જ્યેષ્ઠમાસે સિતે પક્ષે પ્રાપ્સ્યંતિ પરમં પદમ્ । બ્રહ્મહા મદ્યપઃ સ્તેનો ગુરુદ્વેષી સદાનૃતી
જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષમાં તેઓ પરમ પદ પામે છે; બ્રાહ્મણહંત, દારૂ પીવનારો, ચોર, ગુરુદ્રોહી કે હંમેશા ખોટું બોલનાર—even—
મુચ્યંતે પાતકૈઃ સર્વૈર્નિર્જલાયૈરુપોષિતા । વિશેષં શૃણુ કૌંતેય નિર્જલૈકાદશી દિને
નિર્જળા ઉપવાસ કરવાથી બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે; હે કૌંતેય, હવે નિર્જળા એકાદશીના દિવસે શું કરવું તે ખાસ સાંભળ.
યત્કર્ત્તવ્યં નરૈઃ સ્ત્રીભિર્દાનં શ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ । જલશાયી ચ સંપૂજ્યો દેયા ધેનુસ્તથામ્મયી
પુરુષો અને સ્ત્રીઓએ શ્રદ્ધાપૂર્વક દાન કરવું જોઈએ; જળમાં શયન કરનારા ભગવાનની પૂજા કરવી અને માટીની ગાયનું દાન કરવું.
પ્રત્યક્ષા વા નૃપશ્રેષ્ઠ ઘૃતધેનુરથાપિ વા । દક્ષિણાભિઃ સુપુષ્ટાભિર્મિષ્ટાન્નૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ
અથવા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, સાચી ગાય કે ઘીથી બનેલી ગાય પણ આપી શકાય, સાથે ઘણી દક્ષિણાઓ અને વિવિધ મીઠા ખોરાક પણ આપો.
તોષણીયાઃ પ્રયત્નેન દ્વિજા ધર્મભૃતાં વર । તુષ્ટા ભવંતિ વૈ વિપ્રાસ્તૈસ્તુષ્ટૈર્મોક્ષદો હરિઃ
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પ્રયત્નપૂર્વક સંતોષવા જોઈએ; જ્યારે વિદ્વાન સંતોષાય છે ત્યારે મુક્તિ આપનારા હરિ પણ પ્રસન્ન થાય છે.
આત્મદ્રોહઃ કૃતસ્તૈર્હિ યૈરેષા ન હ્યુપોષિતા । પાપાત્માનો દુરાચારા મુષ્ટાસ્તે નાત્ર સંશયઃ 6.51.
જે લોકો આ ઉપવાસ નથી રાખતા, તેઓ પોતાને નુકસાન કરે છે; એ પાપી, દુશ્ચરિત્ર અને કંજુસ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
કુલાનાં શતમાગામિ અતીતાનાં તથા શતમ્ । આત્મના સહ તૈર્નીતં વાસુદેવસ્ય મંદિરમ્
પોતાના કુળના ભવિષ્ય અને ભૂતકાળના સો પેઢી, અને પોતે પણ, એ બધાને વાસુદેવના ધામે લઈ જાય છે.
શાંતૈર્દાંતૈર્દાનપરૈરર્ચયદ્ભિસ્તથા હરિમ્ । કુર્વદ્ભિર્જાગરં રાત્રૌ યૈરેષા સમુપોષિતા
શાંતિથી, સંયમથી, દાનમાં તત્પર રહી, હરિની પૂજા કરીને અને રાતે જાગરણ કરીને જે આ વ્રત પાળે છે—
અન્નં વસ્ત્રં તથા ગાવો જલં શય્યાસનં શુભમ્ । કમંડલું તથા છત્રં દાતવ્યં નિર્જલા દિને
નિર્જળા દિવસે અન્ન, વસ્ત્ર, ગાય, પાણી, સારી શય્યા અને આસન, કમંડળુ અને છત્રીનું દાન કરવું જોઈએ.
ઉપાનહૌ યો દદાતિ પાત્રભૂતે દ્વિજોત્તમે । સ સૌવર્ણેન યાનેન સ્વર્ગલોકે મહીયતે
જે વ્યક્તિ યોગ્ય અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ચંપલ આપે છે, તે સ્વર્ગમાં સુવર્ણ રથમાં બેસીને બહુ માન પામે છે.
યશ્ચેમાં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા યશ્ચાપિ પરિકીર્તયેત્ । ઉભૌ તૌ સ્વર્ગમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા
જે ભક્તિપૂર્વક આ સાંભળે છે અને જે આનું પઠન કરે છે, એ બંને નિશ્ચિતપણે સ્વર્ગ પામે છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.
યત્ફલં સંનિહત્યાયાં રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે । કૃત્વા શ્રાદ્ધં લભેન્મર્ત્યસ્તદસ્યાઃ શ્રવણાદપિ
સૂર્યગ્રહણ વખતે શ્રાદ્ધ કરવાથી જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ આનું શ્રવણ કરવાથી પણ મળે છે.
નિયમં ચ પ્રકર્ત્તવ્યં દંતધાવનપૂર્વકમ્ । એકાદશ્યાં નિરાહારો વર્જયિષ્યામિ વૈ જલમ્
દાંત સાફ કરીને નિયમ રાખવો જોઈએ; એકાદશી દિવસે હું ઉપવાસ કરીશ અને પાણી પણ છોડી દઈશ.