દૃષ્ટ્વાતિથિં તુ શીતાર્તં વવંદે શિરસા તતઃ । દદૌ તૃણાસનં ભક્ત્યા તસ્મૈ પાદ્યાદિકં તતઃ
શીતથી પીડાતા અતિથિને જોઈ, એણે નમ્રતાથી વંદન કર્યું, પ્રેમથી તેને ઘાસનું આસન આપ્યું અને પગ ધોવા માટે પાણી વગેરે આપ્યું.
તતો મધુરયા વાચા તેનૈવાતિથિના સહ । તસ્થૌ સ્વસ્થેન મનસા પ્રજ્ઞાલાપં પ્રકુર્વતા
પછી, મીઠા શબ્દોમાં વાત કરતાં, એ મહાત્મા અતિથિ સાથે શાંતિથી બેઠો અને સમજદારીભરી વાતચીત કરતો રહ્યો.
ગૃહિણ્યા સહ ગોપેન સ્વામિસેવા સુદક્ષયા । તતઃ કૂષ્માણ્ડકં નવ્યં પક્વમત્યંત યત્નતઃ
પત્ની, જે પતિસેવામાં કુશળ હતી, અને ગોપ સાથે મળીને, એણે એ તાજું કૂષ્માંડ ખૂબ જ যত્નપૂર્વક રાંધ્યું.
સંપ્રાપ્ય હર્ષિતા સાધ્વી દદૌ ભાગં વિધાય સા । અથાસૌ દુર્બલો ગોપો દિનવિંશમુપોષણાત્
એ ફળ મળતાં, ધર્મપત્ની આનંદથી એનું વહેચાણ કરી, દરેકને ભાગ આપ્યો; અને એ ગોપ, જે વીસ દિવસથી ઉપવાસમાં હતો, એને પણ મળ્યું.
આતિથેયો મહાભાગં દદૌ ચાતિથયે મુદા । તતસ્તદ્ગૃહિણી સાધ્વી સ્વામિભક્તિપરાયણા
માન્ય અતિથિએ આનંદથી મોટો ભાગ યજમાનને આપ્યો; પછી એ ધર્મપત્ની, પતિસેવામાં તત્પર રહી,
દદૌ સા પતિતં ભાગં તસ્મૈ ચાતિથયે મુદા । અથાતિથેસ્તયોસ્તત્ર દંપત્યોઃ સુમહાત્મનોઃ
પોતાનો ભાગ પણ આનંદથી અતિથિને આપી દીધો; આમ, એ બંને મહાન હૃદયવાળા dampatીઓ અને અતિથિ વચ્ચે,
અભૂદ્ભાગદ્વયં ભુક્ત્વા સુપ્રીતો દ્વિજસત્તમ । વિષ્ણુવત્પૂજિતસ્તાભ્યાં સોઽતિથિર્દૃઢભક્તિતઃ
બે ભાગ ખાઈને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ અતિથિ ખૂબ પ્રસન્ન થયો; એ બંનેએ તેને ભગવાન વિષ્ણુ સમાન ભક્તિપૂર્વક પૂજ્યો.
વિશ્રામં રાત્રૌ તત્રૈવ પ્રાતઃ સ્નાત્વા ચિરં યયૌ । ગતૈવમુપવાસેન દિનાનામેકવિંશતિઃ
એ રાત્રે ત્યાં આરામ કર્યો અને સવારે સ્નાન કરીને ચાલ્યો ગયો; આમ, ઉપવાસમાં એકવીસ દિવસ વીતી ગયા.
દંપતી તૌ મહાત્માનૌ પંચતાં યયતુસ્તતઃ । તેન પુણ્યપ્રભાવેણ દંપતી તૌ મહાશયૌ
તે મહાન આત્માવાળા પતિ-પત્ની પછી આ દુનિયાને છોડીને ચાલ્યા ગયા. તેમના પુણ્યના પ્રભાવથી એ દંપતી મહાન બન્યા.
પ્રાપતુર્વિષ્ણુસાયુજ્યં દુર્લ્લભં યોગિનામપિ । તયોઃ પુણ્યપ્રભાવેણ વિહિતાતિથિપૂજયા
અને એ પુણ્યના બળે, મહાન યોગીઓને પણ દુર્લભ એવા વિષ્ણુ સાથેનું એકરૂપત્વ તેમને મળ્યું. મહેમાનોની પૂજા કરીને તેમણે આ સિદ્ધિ મેળવી.
તસ્મિન્રાજ્યે તુ દુર્ભિક્ષં વિનષ્ટમભવત્તતઃ । અત્યંતસુખિનોલોકાઃ શોકવ્યાધિવિવર્જિતાઃ
એ રાજ્યમાંથી દુર્ભિક્ષ દૂર થયું; લોકો ખૂબ આનંદિત અને દુઃખ તથા રોગોથી મુક્ત થયા.
ધનધાન્યાદિસમ્પન્ના બભૂવુર્ધર્મતત્પરાઃ । વિનષ્ટા દસ્યવસ્તત્ર નૃપોઽભૂલ્લોકપાલકઃ
લોકો ધન, અનાજ અને અન્ય સંપત્તિથી સમૃદ્ધ બન્યા, ધર્મમાં લાગેલા રહ્યા; ત્યાં દુષ્કર્મીઓ નાશ પામ્યા અને રાજા લોકરક્ષક બન્યા.
નિજાચારરતાલોકા જલદાઃ કામવર્ષિણઃ । પૂર્વજાઃ કોટિપુરુષાસ્તથૈવાપરજાસ્તયોઃ
લોકો પોતપોતાના કર્તવ્યમાં આનંદ પામતા; વાદળો મનગમતું વરસાદ વરસાવતા. તેમના પૂર્વજ અને પછીતરનાં વંશજો બંને—
તેનૈવ કર્મણા મુક્તિં જગ્મુઃ પાપવિવર્જિતાઃ । નિર્દોષા ધનસંપન્નાઃ સર્વલોકૈકપૂજિતાઃ
—એzelfde કર્મથી મુક્તિ પામ્યા, પાપથી મુક્ત થયા; નિર્દોષ, ધનવાન અને સર્વ લોકોએ પૂજ્ય બન્યા.
શોકવ્યાધિવિહીના ચ વવૃધે સંતતિસ્તયોઃ । લોમશ ઉવાચ- આગંતુપૂજામાહાત્મ્યં સેતિહાસં મયોદિતમ્
દુઃખ અને રોગથી રહિત રહી, તેમનો વંશ ફૂલી ફાલ્યો. લોમશ કહે છે: મહેમાનોની પૂજાનું મહાત્મ્ય અને આ વાર્તા મેં કહી છે.
યુવયોઃ પ્રીતયોર્વિપ્રૌ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ । વ્યાસ ઉવાચ- ઇતિ બ્રુવતિ વૈ તસ્મિઁલ્લોમશે તપસાં ધને
હે આનંદિત બ્રાહ્મણો, હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઈચ્છો છો? વ્યાસ કહે છે: ત્યારે, તપસ્વી લોમશ આવું બોલી રહ્યા હતા—
કાલગ્રસ્તઃ કૃષ્ણઆખુસ્તત્રોત્તસ્થૌ બિલાન્નિજાત્ । તમુત્થિતં બિલાત્કૃષ્ણમૂષકં ક્રોધવિહ્વલઃ
ત્યારે, સમયના પ્રભાવથી એક કાળો ઉંદર પોતાના બિલ્લમાંથી બહાર આવ્યો; એ કાળો ઉંદર ગુસ્સાથી વ્યાકુળ હતો—
પવિત્રસ્તત્ર ચોત્તસ્થૌ વદન્નિતિ મુહુર્મુહુઃ । અયં પાપાશયો દુષ્ટો મૂષકો નિશિ ચાશ્રમમ્
અને વારંવાર બોલતો હતો: 'આ ઉંદર દુષ્ટ મનવાળો છે; રાત્રે આશ્રમમાં ખોદકામ કરે છે—'
ખનતે તીક્ષ્ણદંતૌઘૈર્ગૃહદ્રવ્યં ચ કૃંતતિ । સર્વેષામેવ વર્ણાનાં કૃપા શ્રેષ્ઠા પ્રકીર્તિતા
'એ તીખા દાંતથી ખોદે છે અને ઘરનાં સામાનને કાપે છે.' સર્વ જાતિમાં દયા શ્રેષ્ઠ ગણાય છે—
સા ચ સર્વેષુ કર્તવ્યા ન ચ દુષ્ટેષુ જંતુષુ । ઇત્યુક્ત્વાસૌ મૂષિકં તં દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૃતૈનસમ્
અને એ બધામાં રાખવી જોઈએ, પણ દુષ્ટ પ્રાણીઓમાં નહીં. આવું કહીને, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે તીક્ષ્ણ ભાલાથી એ ઉંદરને માર્યું—
નારાચેનાતિતીક્ષ્ણેન પ્રાપ્તકાલં જઘાન હ । સ્રવચ્છોણિતધારાભિઃ પ્લાવિતાઙ્ગઃ સ મૂષકઃ
અને યોગ્ય સમયે એનું વધ કર્યું. એ ઉંદર લોહીની ધારોમાં ભીંજાઈ ગયું—
પપાત ભૂમૌ વિપ્રર્ષે વ્યથયા હતચેતનઃ । આખૌ નિપતિતે તસ્મિન્દયાલુર્દ્વિજસત્તમઃ
અને પીડાથી મૂર્છિત થઈ જમીન પર પડી ગયું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ. એ ઉંદર પડી ગયું ત્યારે, દયાળુ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ—
હાહાકારં તતઃ કૃત્વા સમુત્તસ્થૌ જવેન સઃ । નિજકર્ણાત્સમાનીય તુલસીપત્રમુત્તમમ્
પછી દુઃખથી બૂમ પાડી અને ઝડપથી ઊભો થયો; પોતાના કાનમાંથી ઉત્તમ તુલસીનું પાન કાઢ્યું—
તસ્યાખોર્વદને શીર્ષે કર્ણયોશ્ચ પ્રદત્તવાન્ । માતસ્તુ તુલસીદેવિ ગોવિન્દહ્લાદકારિણિ
અને એ ઉંદરના મોઢામાં, માથા પર અને કાન પર તુલસીનું પાન મૂકી દીધું. 'હે માતા તુલસી, ગોવિંદને આનંદ આપનારી દેવી—'
અસ્યાખોઃ કૃતપાપસ્ય કુરુ ત્વં ગતિમુત્તમામ્ । ઇત્યુક્ત્વા સદ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્વલોકોપકારકઃ
'આ પાપી ઉંદરને ઉત્તમ ગતિ આપ.' આવું કહી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, સર્વ લોકહિત માટે—
હરેનારાયણાનન્ત ઇત્યુચ્ચૈરકરોદ્ધ્વનિમ્ । તુલસીપત્રસંસ્પર્શાન્મૂષકો વીતકલ્મષઃ
'હરિ, નારાયણ, અનંત' એમ ઉંચે અવાજે બોલ્યા. તુલસીપાનના સ્પર્શથી એ ઉંદર પાપમુક્ત થયું.
શ્રવણાદ્ધરિનામ્નશ્ચ મુક્તોઽભૂદ્ભવબંધનાત્ । તતો દૂતા મહાવિષ્ણોઃ સર્વલક્ષણસંયુતાઃ
હરિનું નામ સાંભળતાં જ તે જન્મમરણના બંધનમાંથી મુક્ત થયો. પછી મહાવીષ્ણુના દૂતો, સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, ત્યાં આવ્યા.
આજગ્મુઃ સુરથૈઃ શીઘ્રં નેતું તં ગતકલ્મષમ્ । સમારુહ્ય રથં દિવ્યં વિષ્ણુદૂતગણૈર્વૃતાઃ
તેઓ દિવ્ય રથ લઈને ઝડપથી આવ્યા અને પાપરહિત થયેલા તેને લઈ જવા તૈયાર થયા. વિષ્ણુના દૂતગણોથી ઘેરાયેલા, તે દિવ્ય રથ પર બેસી ગયા.
જગામ પરમં સ્થાનં મૂષકો દ્વિજસત્તમ । યુગકોટિસહસ્રાણિ સ્થિત્વા નારાયણાશ્રમે
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, એ ઉંદર અનેક યુગોના હજારો વર્ષો સુધી નારાયણના આશ્રમમાં રહી, અંતે પરમ સ્થાનને પામ્યો.
જ્ઞાનમાસાદ્ય તત્રૈવ મોક્ષમાખુર્જગામ સઃ । વ્યાસ ઉવાચ- માહાત્મ્યં તુલસીદેવ્યાઃ કથિતં તે દ્વિજોત્તમ
ત્યાં જ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને એ ઉંદરે મોક્ષ પામ્યો. વ્યાસ કહે છે: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તુલસીદેવીનું મહાત્મ્ય તને કહ્યું છે.