જાયંતે મરણાયૈવ એકાદશ્યા વ્રતં વિના । અપરાં સમુપોષ્યૈવ પૂજયિત્વા ત્રિવિક્રમમ્
એવી રીતે, એકાદશી ઉપવાસ વિના, બધા જીવ માત્ર મૃત્યુ માટે જન્મે છે. પણ જે અપરા ઉપવાસ કરે છે અને ત્રિવિક્રમની પૂજા કરે છે—
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકે મહીયતે । લોકાનાં ચ હિતાર્થાય તવાગ્રે કથિતં મયા । પઠનાચ્છ્રવણાદ્રાજન્ગોસહસ્રફલં લભેત્
એ બધા પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુના લોકમાં સન્માન પામે છે. સર્વ લોકના હિત માટે મેં તને આ કહેલું છે, હે રાજા; જે આ વાંચે કે સાંભળે, તેને હજાર ગાય દાનનું ફળ મળે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે જ્યેષ્ઠકૃષ્ણાપરૈકાદશીનામ પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં ઉમાપતિ અને નારદ વચ્ચેના સંવાદમાં, જ્યેષ્ઠ મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશીનું પચાસમું અધ્યાય પૂર્ણ થયું.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- અપરાયાશ્ચ માહાત્મ્યં શ્રુતં સર્વં જનાર્દન । જ્યેષ્ઠસ્ય શુક્લપક્ષે તુ સ્યાદ્યા તાં વદ માનદ
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: હે જનાર્દન, મેં અગાઉની એકાદશીનું મહાત્મ્ય બધું સાંભળ્યું છે. હવે, જ્યેષ્ઠ મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં આવતી પ્રથમ એકાદશી વિશે મને કહો, હે માનદાતા.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ- એનાં વક્ષ્યતિ ધર્માત્મા વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ । સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો વેદવેદાંગપારગઃ
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: આ વિષયને ધર્મપ્રેમી, સત્યવતીપુત્ર વ્યાસ, જે સર્વ શાસ્ત્રોનું તત્વ જાણે છે અને વેદો તથા તેમના અંગોમાં પારંગત છે, તે સમજાવશે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- શ્રુતા મે માનવા ધર્મા વાસિષ્ઠાશ્ચ શ્રુતા મયા । દ્વૈપાયન યથાવત્ત્વં વૈષ્ણવાન્વક્તુમર્હસિ
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: મેં માનવ ધર્મ અને વશિષ્ઠના નિયમો પણ સાંભળ્યા છે; હે દ્વૈપાયન, હવે તમે વૈષ્ણવ વ્રતોની યોગ્ય રીતે સમજાવટ કરો.
શ્રીવેદવ્યાસ ઉવાચ - શ્રુતાસ્તુ માનવા ધર્મા વૈદિકાશ્ચ શ્રુતાસ્ત્વયા । કલૌ યુગે ન શક્યંતે તે વૈ કર્તું નરાધિપ
શ્રીવેદવ્યાસે કહ્યું: તું માનવ ધર્મ અને વૈદિક નિયમો સાંભળ્યા છે, પણ હે રાજા, કલિયુગમાં એ બધું કરવું લોકો માટે શક્ય નથી.
સુખોપાયમલ્પધનમલ્પક્લેશં મહાફલમ્ । પુરાણાનાં ચ સર્વેષાં સારભૂતં મહામતે
હે મહામતિ, એક એવો સરળ ઉપાય છે, જે ઓછા ધનથી, ઓછા કષ્ટથી, અને મહાન ફળ આપતો છે; એ બધાં પુરાણોનું સાર છે.
એકાદશ્યાં ન ભુંજીત પક્ષયોરુભયોરપિ । દ્વાદશ્યાં તુ શુચિર્ભૂત્વા પુષ્પૈઃ સંપૂજ્ય કેશવમ્
એકાદશીના દિવસે, બંને પક્ષમાં, કોઈએ પણ અન્ન ન લેવું જોઈએ; અને દ્વાદશીને દિવસે, શુદ્ધ થઈને, પુષ્પોથી કેશવની પૂજા કરવી.
અન્નં ભુંજીત સત્કૃત્ય પશ્ચાદ્વિપ્રપુરઃસરમ્ । સૂતકેઽપિ ન ભોક્તવ્યં નાશૌચે ચ જનાધિપ
પછી બ્રાહ્મણોને સન્માન આપ્યા પછી જ અન્ન લેવું, હે રાજા; પણ સૂતક કે અશૌચમાં ક્યારેય ભોજન ન કરવું.
યાવજ્જીવં વ્રતમિદં કર્ત્તવ્યં પુરુષર્ષભ । સ્વર્ગતિં પ્રાપ્તુમિચ્છદ્ભિરત્ર નૈવાસ્તિ સંશયઃ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જે સ્વર્ગમાં જવું ઈચ્છે છે, તેણે આ વ્રત જીવનભર પાલન કરવું જોઈએ; એમાં કોઈ શંકા નથી.
આપપાપા દુરાચારાઃ પાપિષ્ઠા ધર્મવર્જિતાઃ । એકાદશ્યાં ન ભુંજાના ન તે યાંતિ યમાંતિકમ્
જે લોકો પાપી, દુશ્ચરિત્ર અને ધર્મથી વિમુખ છે, પણ એકાદશીને અન્ન લેતા નથી, તેઓ યમલોકમાં જતા નથી.
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા કંપિતોઽશ્વત્થપત્રવત્ । ભીમસેનો મહાબાહુર્નત્વોવાચ ગુરું પ્રતિ
આ વચન સાંભળીને, મહાબળશાળી ભીમસેન અશ્વત્થ વૃક્ષના પાનની જેમ કાંપ્યો અને ગુરુને વંદન કરીને બોલ્યો.
ભીમસેન ઉવાચ- પિતામહ મહાબુદ્ધે શૃણુ મે પરમં વચઃ । યુધિષ્ઠિરશ્ચ કુંતી ચ તથા દ્રુપદનંદિની
ભીમસેન બોલ્યા: હે પિતામહ, મહાબુદ્ધિશાળી, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો. યુધિષ્ઠિર, કુંતી અને દ્રુપદપુત્રી—
અર્જુનો નકુલશ્ચૈવ સહદેવસ્તથૈવ ચ । એકાદશ્યાં ન ભુંજંતિ કદાચિદપિ સુવ્રતાઃ
અર્જુન, નકુલ અને સહદેવ—all આ સર્વે સુવ્રતી, ક્યારેય એકાદશીને અન્ન લેતા નથી.
તે માં બ્રુવંતિ વૈ નિત્યં મા ભુંક્ષ્વ ત્વં વૃકોદર । અહં તાનબ્રુવં તાત બુભુક્ષા દુઃસહા મમ
તેઓ મને હંમેશાં કહે છે: 'વૃકોદર, તું ભોજન ન કર.' પણ હું તેમને કહું છું: 'પિતા, મને ભૂખ બહુ જ અસહ્ય લાગે છે.'
દાનં દાસ્યામિ વિધિવત્પૂજયિષ્યામિ કેશવમ્ । ભીમસેનવચઃ શ્રુત્વા વ્યાસો વચનમબ્રવીત્
હું નિયમથી દાન આપીશ અને કેશવની પૂજા કરીશ; ભીમસેનની વાત સાંભળીને વ્યાસે કહ્યું.
વ્યાસ ઉવાચ- યદિ સ્વર્ગમભીષ્ટં તે નરકં દુષ્ટમેવ ચ । એકાદશ્યાં ન ભોક્તવ્યં પક્ષયોરુભયોરપિ
વ્યાસે કહ્યું: જો તને સ્વર્ગની ઈચ્છા હોય અને ભયાનક નરકથી બચવું હોય, તો બંને પક્ષની એકાદશીનું ઉપવાસ કરવું જ જોઈએ.
ભીમસેન ઉવાચ- પિતામહ મહાબુદ્ધે કથયામિ તવાગ્રતઃ । એકભક્તે ન શક્નોમિ ઉપવાસે કુતઃ પ્રભો
ભીમસેન બોલ્યા: હે પિતામહ, મહાબુદ્ધિશાળી, તમારી સામે હું કહું છું—હું એક સમયે જ ભોજન કરવું પણ સહન કરી શકતો નથી, તો ઉપવાસ કેમ કરી શકું, હે પ્રભુ?
વૃકોઽપિનામ યો વહ્નિઃ સ સદા જઠરે મમ । અતિવેલં યદાશ્નામિ તદા સમુપશામ્યતિ
મારા પેટમાં 'વૃક' નામની અગ્નિ સતત બળે છે; હું બહુ જમું ત્યારે જ એ શાંત થાય છે.
નૈકં શક્નોમ્યહં કર્તુમુપવાસં મહામુને । યેનૈવ પ્રાપ્યતે સ્વર્ગસ્તત્કર્ત્તાસ્મિ યથાતથમ્ । તદેકં વદ નિશ્ચિત્ય યેન શ્રેયોઽહમાપ્નુયામ્
હે મહાન ઋષિ, હું એક પણ ઉપવાસ રાખી શકતો નથી. જે એક કામથી સ્વર્ગ મળે છે, એ ચોક્કસપણે કહો, હું મારી શક્તિ પ્રમાણે જરૂર કરીશ, જેથી મને શ્રેષ્ઠ ફળ મળે.
વ્યાસ ઉવાચ- વૃષસ્થે મિથુનસ્થે વા યદા ચૈકાદશી ભવેત્ । જ્યેષ્ઠમાસે પ્રયત્નેન સોપોષ્યોદકવર્જિતા
વ્યાસજી બોલ્યા: જ્યારે વૃષભ કે મિથુન રાશિમાં ચંદ્ર હોય અને એકાદશી આવે, ખાસ કરીને જેઠ મહિનામાં, ત્યારે ખૂબ ધ્યાનથી, પાણી પણ ન પીધા ઉપવાસ રાખવો જોઈએ.
ગંડૂષાચમનં વારિ વર્જયિત્વોદકં બુધઃ । ઉપભુંજીત નૈવેહ વ્રતભંગોઽન્યથા ભવેત્
જાણકાર મનુષ્યએ એ દિવસે મોઢું ધોઈ કે પાણી પીધા વિના રહેવું જોઈએ; પછી જ ભોજન લેવું, નહિતર વ્રત તૂટી જાય છે.
ઉદયાદુદયં યાવદ્વર્જયિત્વોદકં નરઃ । શ્રૂયતાં સમવાપ્નોતિ દ્વાદશદ્વાદશી ફલમ્
જે મનુષ્ય સૂર્યોદયથી બીજા સૂર્યોદય સુધી પાણી છોડે છે, તેને બંને દ્વાદશીનું ફળ મળે છે એવું કહેવાય છે.
તતઃ પ્રભાતે વિમલે દ્વાદશ્યાં સ્નાનમાચરેત્ । જલં સુવર્ણં દત્ત્વા ચ દ્વિજાતિભ્યો યથાવિધિ
પછી શુદ્ધ દ્વાદશીના સવારમાં સ્નાન કરવું, અને નિયમ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને પાણી અને સોનુ દાન આપવું.
ભુંજીત કૃતકૃત્યસ્તુ બ્રાહ્મણૈઃ સહિતો વશી । એવં કૃતે ચ યત્પુણ્યં ભીમસેન શૃણુષ્વ તત્
પછી પોતાનું કર્તવ્ય પૂરું કરીને, બ્રાહ્મણો સાથે સંયમથી ભોજન કરવું. હવે, ભીમસેન, એના ફળ વિશે સાંભળ.
સંવત્સરે તુ યાશ્ચૈવ એકાદશ્યો ભવંતિ હિ । તાસાં ફલમવાપ્નોતિ હ્યત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ
વર્ષમાં જેટલી એકાદશીઓ આવે છે, એ બધાનું ફળ તેને મળે છે; આમાં મને જરા પણ શંકા નથી.
ઇતિ માં કેશવઃ પ્રાહ શંખચક્રગદાધરઃ । સર્વાન્પરિત્યજ્ય પુમાન્મામેકં શરણં વ્રજેત્
એ રીતે conch, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર કેશવે મને કહ્યું: 'બધા છોડીને માત્ર મારા શરણ આવો.'
એકાદશ્યાં નિરાહારસ્તતઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે । દ્રવ્યશુદ્ધિઃ કલૌ નાસ્તિ સંસ્કારઃ સ્માર્ત્ત એવ ચ
એકાદશીનું ઉપવાસ રાખવાથી પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે; કળિયુગમાં દ્રવ્યની શુદ્ધિ નથી, માત્ર નિયમિત સંસ્કાર જ રહે છે.
વૈદિકસ્તુ કુતશ્ચાપિ પ્રાપ્તે દુષ્ટે કલૌ યુગે । કિં નુ તે બહુનોક્તેન વાયુપુત્ર પુનઃ પુનઃ
આ કળિયુગના દુષ્ટ સમયમાં વૈદિક વિધિ ક્યાં છે? વાયુપુત્ર, વારંવાર વધારે શું કહું?