એકાદશી પુણ્યતમા પાપેંધનદવાનલઃ । શૃણુ રાજન્કથામેતાં પાપઘ્નીં પુણ્યદાયિનીમ્
આ એકાદશી સર્વથી શ્રેષ્ઠ પુણ્યદાયી છે, પાપને ભસ્મ કરી નાખે છે. રાજા, હવે આ પાપનો નાશ કરતી અને પુણ્ય આપતી કથા ધ્યાનથી સાંભળો.
પુરા નાગપુરે રમ્યે હેમરત્નવિભૂષિતે । પુંડરીકમુખા નાગા નિવસંતિ મહોત્કટાઃ
પહેલાં, સુવર્ણ અને રત્નોથી શોભતા સુંદર નાગપુર નામના શહેરમાં કમળ જેવા મુખવાળા મહાશક્તિશાળી નાગો વસતા હતા.
તસ્મિન્પુરે પુંડરીકો રાજા રાજ્યં ચકાર સઃ । ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈશ્ચૈવ અપ્સરોભિશ્ચ સેવ્યતે
તે શહેરમાં પુંડરીક નામનો રાજા રાજ કરતો હતો અને તેની સેવા માટે ગંધર્વો, કિન્નરો અને અપ્સરાઓ હાજર રહેતા.
વરાપ્સરાસ્તુ લલિતા ગંધર્વો લલિતસ્તથા । ઉભૌ રાગેણ સંરક્તૌ દંપતી કામપીડિતૌ
અપ્સરાઓમાં લલિતા શ્રેષ્ઠ હતી અને ગંધર્વોમાં પણ લલિત નામનો હતો; બંને પ્રેમમાં બંધાયેલા, કામથી પીડિત dampati હતા.
રેમાતે સ્વગૃહે રમ્યે ધનધાન્યયુતે તદા । લલિતાયાશ્ચ હૃદયે પતિર્વસતિ સર્વદા
તેઓ પોતાના સુખી અને ધન-ધાન્યથી ભરપૂર ઘરમાં આનંદથી રહેતા; લલિતાના હૃદયમાં તેનો પતિ હંમેશા વસતો.
હૃદયે તસ્ય લલિતા નિત્યં વસતિ ભામિની । એકદા પુંડરીકોઽથ ક્રીડતે સદસિ સ્થિતઃ
અને લલિતા પણ પતિના હૃદયમાં સતત વસતી. એક દિવસ પુંડરીક સભામાં રમતો હતો.
ગીતં ગાનં પ્રકુરુતે લલિતો દયિતાં વિના । પદબંધસ્ખલજ્જિહ્વો બભૂવ લલિતાં સ્મરન્
લલિતાએ ગાન કર્યું, પણ પોતાના પ્રિય વિના; શબ્દો ગોઠવવામાં તેની જીભ અડખેલાઈ, કારણ કે તે લલિતાને યાદ કરી રહ્યો હતો.
મનોભાવં વિદિત્વાસ્ય કર્કટો નાગસત્તમઃ । પદબંધચ્યુતિં તસ્ય પુંડરીકે ન્યવેદયત્
તેની મનની સ્થિતિ જાણી, શ્રેષ્ઠ નાગ કર્કટએ પુંડરીકને તેની ગાનની ભૂલ વિશે જાણકારી આપી.
શ્રુત્વા કર્કોટકવચઃ પુંડરીકો ભુજંગરાટ્ । ક્રોધસંરક્તનયનો બભૂવાતિભયંકરઃ
કર્કોટકના શબ્દો સાંભળીને, પુંડરીક નાગરાજ ગુસ્સાથી આંખ લાલ કરી ભયાનક બની ગયો.
શશાપ લલિતં તત્ર ગાયંતં મદનાતુરમ્ । રાક્ષસો ભવ દુર્બુદ્ધે ક્રવ્યાદઃ પુરુષાદકઃ
ત્યાં પ્રેમમાં પીડિત લલિતાને તેણે શાપ આપ્યો: 'અરે મૂર્ખ, તું રાક્ષસ બની જા, માનવમાંસ ખાવાવાળો ભયાનક દાનવ.'
યતઃ પત્નીવશોપેતો ગાયમાનો મમાગ્રતઃ । વચનાત્તસ્ય રાજેંદ્ર રક્ષોરૂપો બભૂવ સઃ
પત્નીના વશમાં રહીને મારી સામે ગાવા બદલ, રાજન, મારા શબ્દોથી તે રાક્ષસ રૂપે પરિવર્તિત થયો.
રૌદ્રાનનો વિરૂપાક્ષો દૃષ્ટમાત્રો ભયંકરઃ । બાહૂયોજનવિસ્તીર્ણૌ મુખં કંદરસન્નિભમ્
તેનું મુખ ભયાનક, આંખો વિકૃત, માત્ર જોતા જ ડર લાગે એવું, હાથ એક યોજન જેટલા પહોળા અને મોઢું પહાડની ગુફા જેવું હતું.
ચંદ્રસૂર્યનિભે નેત્રે ગ્રીવાપર્વતસંનિભા । નાસારંધ્રે તુ વિવરે અધરૌ યોજનાયતૌ
તેની આંખો ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવી, ગળું પહાડ જેવું, નાકના રંધ્રો મોટા છિદ્ર જેવા અને હોઠ એક યોજન જેટલા લાંબા હતા.
શરીરં તસ્ય રાજેંદ્ર ઉત્થિતં યોજનાષ્ટકમ્ । ઈદૃશો રાક્ષસો ભૂત્વા ભુંજાનઃ કર્મણઃ ફલમ્
રાજા, તેનું શરીર આઠ યોજન જેટલું ઊંચું થઈ ગયું; આ રીતે રાક્ષસ બનીને તે પોતાના કર્મનું ફળ ભોગવતો રહ્યો.
લલિતા તુ તથાલોક્ય સ્વપતિં વિકૃતાકૃતિમ્ । ચિંતયામાસ મનસા દુઃખેન મહતાર્દિતા
લલિતા જ્યારે પોતાના પતિને એવો વિકૃત સ્વરૂપે જોઈ, ત્યારે તે ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ અને મનમાં અનેક વિચારો કરવા લાગી.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ પતિઃ શાપેન પીડિતઃ । ઇતિ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય મનસા શર્મ નાલભત્
"હું હવે શું કરું? ક્યાં જાઉં? મારો પતિ તો શાપથી પીડાય છે." એ રીતે વારંવાર મનમાં વિચારીને પણ તેને શાંતિ નહોતી મળતી.
ચચાર પતિના સાર્દ્ધં લલિતા ગહને વને । બભ્રામ વિપિને દુર્ગે કામરૂપી સ રાક્ષસઃ
લલિતા પોતાના પતિ સાથે ઘન જંગલમાં ફરતી રહી; અને એ રાક્ષસ, જે ઈચ્છા મુજબ રૂપ બદલી શકે, એ અઘરા અને જંગલી વનમાં ભટકતો રહ્યો.
નિર્ઘૃણઃ પાપનિરતો વિરૂપઃ પુરુષાદકઃ । ન સુખં લભતે રાત્રૌ ન દિવા પાપપીડિતઃ
એ ક્રૂર, પાપમાં લિપ્ત, ભયાનક અને માનવખોર રાક્ષસને પાપના કારણે દિવસ કે રાતે ક્યાંય સુખ મળતું નહોતું.
લલિતા દુઃખિતાતીવ પતિં દૃષ્ટ્વા તથાવિધમ્ । બભ્રામ તેન સાર્દ્ધં સા રુદતી ગહને વને
લલિતા, પોતાના પતિને આવી દયનીય હાલતમાં જોઈ, રડતી રડતી તેના સાથે ઘન જંગલમાં ભટકતી રહી.
દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં રમ્યં મુનિં સંશાંતવિગ્રહમ્ । શીઘ્રં જગામ લલિતા નમસ્કૃત્યાગ્રતઃ સ્થિતા
એક સુંદર આશ્રમ અને શાંત સ્વરૂપ ધરાવતા મુનિને જોઈ, લલિતા તરત જ ત્યાં પહોંચી, નમસ્કાર કરીને આગળ ઊભી રહી.
તાં દૃષ્ટ્વા સ મુનિઃ પ્રાહ દુઃખિતાં હિ દયાપરઃ । કા ત્વં કસ્માદિહાયાતા સત્યં વદ મમાગ્રતઃ
તે દુઃખી સ્ત્રીને જોઈને, દયાળુ મુનિએ પૂછ્યું: "તું કોણ છે? અહીં કેમ આવી છે? સાચું સાચું મારી સામે કહો."
લલિતોવાચ- વીરધન્વેતિ ગંધર્વઃ સુતા તસ્ય મહાત્મનઃ । લલિતાં નામ માં વિદ્ધિ પત્યર્થમિહ ચાગતામ્
લલિતાએ કહ્યું: "મારા પિતા મહાન ગંધર્વ વીરધન્વન છે. હું લલિતા છું અને મારા પતિના કલ્યાણ માટે અહીં આવી છું."
ભર્તા મે પાપદોષેણ રાક્ષસોઽભૂન્મહામુને । રૌદ્રરૂપો દુરાચારસ્તં દૃષ્ટ્વા નાસ્તિ મે સુખમ્
"મારા પતિએ પાપના કારણે રાક્ષસનું રૂપ ધારણ કર્યું છે, મહામુનિ. તેનો સ્વભાવ પણ ભયાનક અને દુષ્ટ છે. તેને જોઈને મને કોઈ સુખ નથી મળતું."
સાંપ્રતં શાધિ માં બ્રહ્મન્યત્કૃત્યં તદ્વદ પ્રભો । કુરુષ્વ તદ્ વ્રતં ભદ્રે વિધિપૂર્વં મયોદિતમ્
"હવે કૃપા કરીને મને કહો, પ્રભુ, શું કરવું જોઈએ. કયો વ્રત કરું એ નિયમ પ્રમાણે મને સમજાવો."
ઋષિરુવાચ- ચૈત્રમાસસ્ય રંભોરુ શુક્લપક્ષોઽસ્તિ સાંપ્રતમ્ । કામદૈકાદશીનામ પાપઘ્ની લલિતે પરા
મુનિએ કહ્યું: "હે રંભાસમાન નિતંબવાળી, આ ચૈત્ર માસનો શુક્લ પક્ષ ચાલી રહ્યો છે. બધા વ્રતોમાં કામદા એકાદશી સર્વોત્તમ છે, હે લલિતા, જે પાપનો નાશ કરે છે."
કુરુષ્વ તદ્વ્રતં ભદ્રે વિધિપૂર્વં મયોદિતમ્ । અસ્ય વ્રતસ્ય યત્પુણ્યં તત્સ્વભર્ત્રે પ્રદીયતામ્
"હે શુભે, હું જે રીતે સમજાવ્યું છે એ પ્રમાણે એ વ્રત કર. આ વ્રતનું પુણ્ય તું તારા પતિને અર્પણ કર."
દત્તે પુણ્યેક્ષણાત્તસ્ય શાપદોષઃ પ્રયાસ્યતિ । ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં લલિતા હર્ષિતાભવત્
"જ્યારે એ પુણ્ય પતિને અર્પણ કરાશે ત્યારે તેના શાપનું દોષ દૂર થઈ જશે." મુનિની વાત સાંભળી લલિતા આનંદથી ભરાઈ ગઈ.
ઉપોષ્યૈકાદશીં રાજન્દ્વાદશીદિવસે તથા । વિપ્રસ્યૈવ સમીપે તદ્વાસુદેવસ્ય ચાગ્રતઃ
એકાદશીનું ઉપવાસ કરીને, દ્વાદશીના દિવસે, લલિતા મુનિની પાસે અને વાસુદેવજીની સામે રહી.
વાક્યમુવાચ લલિતા સ્વપત્યુસ્તારણાય વૈ । મયા તુ તદ્વ્રતં ચીર્ણં કામદાયા ઉપોષણમ્
લલિતાએ પોતાના પતિના ઉદ્ધાર માટે કહ્યું: "હું કામદા એકાદશીનું વ્રત કરી, ઉપવાસ પાળ્યો છે."
તસ્ય પુણ્યપ્રભાવેન ગચ્છત્વસ્ય પિશાચતા । લલિતાવચનાદેવ વર્ત્તમાનોઽપિ તત્ક્ષણે
"આ પુણ્યના પ્રભાવથી મારા પતિની પિશાચાવસ્થા દૂર થવી જોઈએ." લલિતા એ વાત બોલી રહી ત્યારે જ, એ ક્ષણે જ એ ઘટના બની ગઈ.