ચ્યવન ઉવાચ- ચૈત્રસ્ય ચાસિતે પક્ષે નામ્ના વૈ પાપમોચની । અસ્યા વ્રતે કૃતે પુત્ર પાપરાશિઃ ક્ષયં વ્રજેત્
ચ્યવને કહ્યું: 'ચૈત્ર મહિનાના અંધારા પખવાડિયે પાપમોચનિ નામનું વ્રત છે. પુત્ર, એ વ્રત કરવાથી બધું પાપ નાશ પામે છે.'
ઇતિ શ્રુત્વા પિતુર્વાક્યં કૃતં તેન વ્રતોત્તમમ્ । ગતં પાપં ક્ષયં તસ્ય તપોયુક્તો બભૂવ સઃ
પિતાના વચન સાંભળી, તેણે એ ઉત્તમ વ્રત કર્યું; તેનું પાપ નાશ પામ્યું અને તે ફરી તપમાં તત્પર થયો.
સાપ્યેવં મંજુઘોષા ચ કૃત્વૈતદ્વ્રતમુત્તમમ્ । પિશાચત્વાદ્વિનિર્મુક્તા પાપમોચનિકાવ્રતાત્ । દિવ્યરૂપધરા સા વૈ ગતા નાકે વરાપ્સરાઃ
એ જ રીતે, મંજુઘોષાએ પણ એ શ્રેષ્ઠ વ્રત કર્યું; પાપમોચનિકા વ્રતથી પિશાચીપણું દૂર થઈ ગયું અને તે દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને શ્રેષ્ઠ અપ્સરા બની સ્વર્ગમાં ગઈ.
લોમશ ઉવાચ- પાપમોચનિકાં રાજન્યે કુર્વંતિ નરોત્તમાઃ । તેષાં પાપં ચ યત્કિંચિત્તત્સર્વં ચ ક્ષયં વ્રજેત્
લોમશએ કહ્યું: 'હે રાજા, જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો પાપમોચનિકા વ્રત કરે છે, તેમના બધા પાપો, જે પણ હોય, બધાં નાશ પામે છે.'
પઠનાચ્છ્રવણાદ્રાજન્ગોસહસ્રફલં લભેત્ । બ્રહ્મહા હેમહારી ચ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ
'હે રાજન, જે આ કથા વાંચે કે સાંભળે, તેને હજાર ગાય દાનનું ફળ મળે છે; બ્રાહ્મણહંત, સોનાની ચોરી કરનાર, દારૂ પીનાર કે ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર પણ—'
વ્રતસ્ય ચાસ્ય કરણાત્પાપમુક્તા ભવંતિ તે । બહુપુણ્યપ્રદં હ્યેતત્કરણાદ્વ્રતમુત્તમમ્
'આ વ્રત કરવાથી તેઓ પાપમુક્ત થાય છે; કારણ કે આ શ્રેષ્ઠ વ્રત ઘણું પુણ્ય આપે છે.'
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- વાસુદેવ નમસ્તુભ્યં કથયસ્વ મમાગ્રતઃ । ચૈત્રસ્ય શુક્લપક્ષે તુ કિં નામૈકાદશી ભવેત્
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: વાસુદેવ, તમને વંદન. કૃપા કરીને મને કહો કે ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં આવનારી એકાદશીનું નામ શું છે?
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ- શૃણુષ્વૈકમના રાજન્કથાં પુણ્યાં પુરાતનીમ્ । વસિષ્ઠો યામકથયત્પ્રાગ્દિલીપાય પૃચ્છતે
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: રાજા, એકાગ્ર ચિત્તે આ પ્રાચીન અને પુણ્યદાયી કથા સાંભળો, જે વસિષ્ઠજીએ પહેલા દિલીપને પૂછતાં સંભળાવી હતી.
દિલીપ ઉવાચ- ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ । ચૈત્રમાસિ સિતે પક્ષે કિંનામૈકાદશી ભવેત્
દિલીપે કહ્યું: ભગવાન, હું સાંભળવા ઇચ્છું છું—કૃપા કરીને કહો કે ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં આવતી એકાદશીનું નામ શું છે?
વસિષ્ઠ ઉવાચ- સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્કથયામિ તવાગ્રતઃ । ચૈત્રસ્ય શુક્લપક્ષે તુ કામદા નામ નામતઃ
વસિષ્ઠજીએ કહ્યું: રાજા, તમે સારો પ્રશ્ન કર્યો છે, હવે હું તને સ્પષ્ટ રીતે કહું છું. ચૈત્રના શુક્લ પક્ષમાં આવતી એકાદશીનું નામ કામદા છે.
એકાદશી પુણ્યતમા પાપેંધનદવાનલઃ । શૃણુ રાજન્કથામેતાં પાપઘ્નીં પુણ્યદાયિનીમ્
આ એકાદશી સર્વથી શ્રેષ્ઠ પુણ્યદાયી છે, પાપને ભસ્મ કરી નાખે છે. રાજા, હવે આ પાપનો નાશ કરતી અને પુણ્ય આપતી કથા ધ્યાનથી સાંભળો.
પુરા નાગપુરે રમ્યે હેમરત્નવિભૂષિતે । પુંડરીકમુખા નાગા નિવસંતિ મહોત્કટાઃ
પહેલાં, સુવર્ણ અને રત્નોથી શોભતા સુંદર નાગપુર નામના શહેરમાં કમળ જેવા મુખવાળા મહાશક્તિશાળી નાગો વસતા હતા.
તસ્મિન્પુરે પુંડરીકો રાજા રાજ્યં ચકાર સઃ । ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈશ્ચૈવ અપ્સરોભિશ્ચ સેવ્યતે
તે શહેરમાં પુંડરીક નામનો રાજા રાજ કરતો હતો અને તેની સેવા માટે ગંધર્વો, કિન્નરો અને અપ્સરાઓ હાજર રહેતા.
વરાપ્સરાસ્તુ લલિતા ગંધર્વો લલિતસ્તથા । ઉભૌ રાગેણ સંરક્તૌ દંપતી કામપીડિતૌ
અપ્સરાઓમાં લલિતા શ્રેષ્ઠ હતી અને ગંધર્વોમાં પણ લલિત નામનો હતો; બંને પ્રેમમાં બંધાયેલા, કામથી પીડિત dampati હતા.
રેમાતે સ્વગૃહે રમ્યે ધનધાન્યયુતે તદા । લલિતાયાશ્ચ હૃદયે પતિર્વસતિ સર્વદા
તેઓ પોતાના સુખી અને ધન-ધાન્યથી ભરપૂર ઘરમાં આનંદથી રહેતા; લલિતાના હૃદયમાં તેનો પતિ હંમેશા વસતો.
હૃદયે તસ્ય લલિતા નિત્યં વસતિ ભામિની । એકદા પુંડરીકોઽથ ક્રીડતે સદસિ સ્થિતઃ
અને લલિતા પણ પતિના હૃદયમાં સતત વસતી. એક દિવસ પુંડરીક સભામાં રમતો હતો.
ગીતં ગાનં પ્રકુરુતે લલિતો દયિતાં વિના । પદબંધસ્ખલજ્જિહ્વો બભૂવ લલિતાં સ્મરન્
લલિતાએ ગાન કર્યું, પણ પોતાના પ્રિય વિના; શબ્દો ગોઠવવામાં તેની જીભ અડખેલાઈ, કારણ કે તે લલિતાને યાદ કરી રહ્યો હતો.
મનોભાવં વિદિત્વાસ્ય કર્કટો નાગસત્તમઃ । પદબંધચ્યુતિં તસ્ય પુંડરીકે ન્યવેદયત્
તેની મનની સ્થિતિ જાણી, શ્રેષ્ઠ નાગ કર્કટએ પુંડરીકને તેની ગાનની ભૂલ વિશે જાણકારી આપી.
શ્રુત્વા કર્કોટકવચઃ પુંડરીકો ભુજંગરાટ્ । ક્રોધસંરક્તનયનો બભૂવાતિભયંકરઃ
કર્કોટકના શબ્દો સાંભળીને, પુંડરીક નાગરાજ ગુસ્સાથી આંખ લાલ કરી ભયાનક બની ગયો.
શશાપ લલિતં તત્ર ગાયંતં મદનાતુરમ્ । રાક્ષસો ભવ દુર્બુદ્ધે ક્રવ્યાદઃ પુરુષાદકઃ
ત્યાં પ્રેમમાં પીડિત લલિતાને તેણે શાપ આપ્યો: 'અરે મૂર્ખ, તું રાક્ષસ બની જા, માનવમાંસ ખાવાવાળો ભયાનક દાનવ.'
યતઃ પત્નીવશોપેતો ગાયમાનો મમાગ્રતઃ । વચનાત્તસ્ય રાજેંદ્ર રક્ષોરૂપો બભૂવ સઃ
પત્નીના વશમાં રહીને મારી સામે ગાવા બદલ, રાજન, મારા શબ્દોથી તે રાક્ષસ રૂપે પરિવર્તિત થયો.
રૌદ્રાનનો વિરૂપાક્ષો દૃષ્ટમાત્રો ભયંકરઃ । બાહૂયોજનવિસ્તીર્ણૌ મુખં કંદરસન્નિભમ્
તેનું મુખ ભયાનક, આંખો વિકૃત, માત્ર જોતા જ ડર લાગે એવું, હાથ એક યોજન જેટલા પહોળા અને મોઢું પહાડની ગુફા જેવું હતું.
ચંદ્રસૂર્યનિભે નેત્રે ગ્રીવાપર્વતસંનિભા । નાસારંધ્રે તુ વિવરે અધરૌ યોજનાયતૌ
તેની આંખો ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવી, ગળું પહાડ જેવું, નાકના રંધ્રો મોટા છિદ્ર જેવા અને હોઠ એક યોજન જેટલા લાંબા હતા.
શરીરં તસ્ય રાજેંદ્ર ઉત્થિતં યોજનાષ્ટકમ્ । ઈદૃશો રાક્ષસો ભૂત્વા ભુંજાનઃ કર્મણઃ ફલમ્
રાજા, તેનું શરીર આઠ યોજન જેટલું ઊંચું થઈ ગયું; આ રીતે રાક્ષસ બનીને તે પોતાના કર્મનું ફળ ભોગવતો રહ્યો.
લલિતા તુ તથાલોક્ય સ્વપતિં વિકૃતાકૃતિમ્ । ચિંતયામાસ મનસા દુઃખેન મહતાર્દિતા
લલિતા જ્યારે પોતાના પતિને એવો વિકૃત સ્વરૂપે જોઈ, ત્યારે તે ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ અને મનમાં અનેક વિચારો કરવા લાગી.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ પતિઃ શાપેન પીડિતઃ । ઇતિ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય મનસા શર્મ નાલભત્
"હું હવે શું કરું? ક્યાં જાઉં? મારો પતિ તો શાપથી પીડાય છે." એ રીતે વારંવાર મનમાં વિચારીને પણ તેને શાંતિ નહોતી મળતી.
ચચાર પતિના સાર્દ્ધં લલિતા ગહને વને । બભ્રામ વિપિને દુર્ગે કામરૂપી સ રાક્ષસઃ
લલિતા પોતાના પતિ સાથે ઘન જંગલમાં ફરતી રહી; અને એ રાક્ષસ, જે ઈચ્છા મુજબ રૂપ બદલી શકે, એ અઘરા અને જંગલી વનમાં ભટકતો રહ્યો.
નિર્ઘૃણઃ પાપનિરતો વિરૂપઃ પુરુષાદકઃ । ન સુખં લભતે રાત્રૌ ન દિવા પાપપીડિતઃ
એ ક્રૂર, પાપમાં લિપ્ત, ભયાનક અને માનવખોર રાક્ષસને પાપના કારણે દિવસ કે રાતે ક્યાંય સુખ મળતું નહોતું.
લલિતા દુઃખિતાતીવ પતિં દૃષ્ટ્વા તથાવિધમ્ । બભ્રામ તેન સાર્દ્ધં સા રુદતી ગહને વને
લલિતા, પોતાના પતિને આવી દયનીય હાલતમાં જોઈ, રડતી રડતી તેના સાથે ઘન જંગલમાં ભટકતી રહી.
દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં રમ્યં મુનિં સંશાંતવિગ્રહમ્ । શીઘ્રં જગામ લલિતા નમસ્કૃત્યાગ્રતઃ સ્થિતા
એક સુંદર આશ્રમ અને શાંત સ્વરૂપ ધરાવતા મુનિને જોઈ, લલિતા તરત જ ત્યાં પહોંચી, નમસ્કાર કરીને આગળ ઊભી રહી.