નેત્રાભ્યાં વિસ્ફુલિંગાન્સ મુંચમાનોઽતિકોપનઃ । કાલરૂપાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા તપસઃ ક્ષયકારિણીમ્
તેના આંખોમાંથી ગુસ્સે ભરાઈને ચિંગારીઓ નીકળી રહી હતી; તેણે તેને સમયરૂપે, પોતાના તપના નાશક તરીકે જોયી.
દુઃખાર્જિતં ક્ષયં નીતં તપોદૃષ્ટ્વાતયાસહ । સકંપોષ્ઠો મુનિસ્તત્રપ્રત્યુવાચાકુલેંદ્રિયઃ
તેણે જોયું કે પોતાની મહેનતે મેળવેલું તપ તેના કારણે બરબાદ થઈ ગયું છે, તો મুনি કાંપી ઉઠ્યો, ઇન્દ્રિયો ગભરાઈ ગઈ અને ત્યાં જ જવાબ આપ્યો.
તાં શશાપાથમેધાવી ત્વં પિશાચી ભવેતિ ચ । ધિક્ત્વાં પાપે દુરાચારે કુલટે પાતકપ્રિયે
તે વિદ્વાન મુનિએ તેને શાપ આપ્યો: 'તું પિશાચી બની જા! ધિક્કાર છે તને, પાપી, દુશ્ચરિત્રા, કુટિલ અને પાપપ્રિય સ્ત્રી!'
તસ્ય શાપેન સા દગ્ધા વિનયાવનતા સ્થિતા । ઉવાચ વચનં સુભ્રૂઃ પ્રસાદં વાંછતી મુનિમ્ । પ્રસાદં કુરુ વિપ્રેંદ્ર શાપસ્યાનુગ્રહં કુરુ
મુનિના શાપથી દાઝાઈ, તે વિનમ્ર બની ઊભી રહી અને સુંદર ભ્રૂવાળી એ સ્ત્રીએ કૃપા માંગતાં કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મને દયા બતાવો, શાપમાંથી મુક્તિ આપો.'
સતાં સંગો હિ ભવતિ વચોભિઃ સપ્તભિઃ પદૈઃ । ત્વયા સહ મમ બ્રહ્મન્નીતા વૈ બહુવત્સરાઃ । એતસ્માત્કારણાત્સ્વામિન્પ્રસાદં કુરુ સુવ્રત
'સારા લોકો સાથે તો સાત પગલાં ચાલવાથી પણ સાથ બાંધાય છે; હું તો ઘણા વર્ષોથી તમારી સાથે રહી છું. એ માટે, હે ધીરજવાળા, કૃપા કરો.'
મુનિરુવાચ- શૃણુ મે વચનં ભદ્રે શાપાનુગ્રહકારકમ્ । કિં કરોમિ ત્વયા પાપે ક્ષયં નીતં મહત્તપઃ
મુનિએ કહ્યું: 'હે ભદ્રા, મારા શબ્દો સાંભળ, જે તને શાપમાંથી મુક્તિ આપશે. પણ, હે પાપી, તું તો મારું મોટું તપ નષ્ટ કરી દીધું છે, હવે હું શું કરી શકું?'
ચૈત્રસ્ય કૃષ્ણપક્ષે તુ ભવેદેકાદશી શુભા । પાપમોચનિકા નામ સર્વપાપક્ષયંકરી
'ચૈત્ર મહિનાના અંધારા પખવાડિયે એકાદશી આવે છે, જેને પાપમોચનિકા કહે છે; એ સર્વ પાપોનો નાશ કરતી શુભ એકાદશી છે.'
તસ્યા વ્રતે કૃતે શુભ્રે પિશાચત્વં પ્રયાસ્યતિ । ઇત્યુક્ત્વા સોઽપિ મેધાવી જગામ પિતુરાશ્રમમ્
'હે સુંદર, જો તું એ વ્રત કરશે તો પિશાચીપણું તારી પાસેથી દૂર થઈ જશે.' એમ કહીને તે વિદ્વાન પોતાના પિતાના આશ્રમમાં ગયો.
તમાગતં સમાલોક્ય ચ્યવનઃ પ્રત્યુવાચતમ્ । કિમેતદ્વિહિતં પુત્ર ત્વયા પુણ્યં ક્ષયં કૃતમ્
જ્યારે તે ત્યાં પહોંચ્યો, ત્યારે ચ્યવને તેને પૂછ્યું: 'પુત્ર, તું એવું શું કર્યું કે તારો પુણ્ય નાશ પામ્યો?'
મેધાવ્યુવાચ- પાતકં વૈ કૃતં તાત રમિતા ચાપ્સરા મયા । પ્રાયશ્ચિત્તં બ્રૂહિ તાત યેન પાપક્ષયો ભવેત્
મેધાવીએ કહ્યું: 'પિતા, મેં પાપ કર્યું છે; હું એક અપ્સરასთან રમી ગયો હતો. પિતા, એવું પ્રાયશ્ચિત કહો કે જેનાથી મારું પાપ નાશ પામે.'
ચ્યવન ઉવાચ- ચૈત્રસ્ય ચાસિતે પક્ષે નામ્ના વૈ પાપમોચની । અસ્યા વ્રતે કૃતે પુત્ર પાપરાશિઃ ક્ષયં વ્રજેત્
ચ્યવને કહ્યું: 'ચૈત્ર મહિનાના અંધારા પખવાડિયે પાપમોચનિ નામનું વ્રત છે. પુત્ર, એ વ્રત કરવાથી બધું પાપ નાશ પામે છે.'
ઇતિ શ્રુત્વા પિતુર્વાક્યં કૃતં તેન વ્રતોત્તમમ્ । ગતં પાપં ક્ષયં તસ્ય તપોયુક્તો બભૂવ સઃ
પિતાના વચન સાંભળી, તેણે એ ઉત્તમ વ્રત કર્યું; તેનું પાપ નાશ પામ્યું અને તે ફરી તપમાં તત્પર થયો.
સાપ્યેવં મંજુઘોષા ચ કૃત્વૈતદ્વ્રતમુત્તમમ્ । પિશાચત્વાદ્વિનિર્મુક્તા પાપમોચનિકાવ્રતાત્ । દિવ્યરૂપધરા સા વૈ ગતા નાકે વરાપ્સરાઃ
એ જ રીતે, મંજુઘોષાએ પણ એ શ્રેષ્ઠ વ્રત કર્યું; પાપમોચનિકા વ્રતથી પિશાચીપણું દૂર થઈ ગયું અને તે દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને શ્રેષ્ઠ અપ્સરા બની સ્વર્ગમાં ગઈ.
લોમશ ઉવાચ- પાપમોચનિકાં રાજન્યે કુર્વંતિ નરોત્તમાઃ । તેષાં પાપં ચ યત્કિંચિત્તત્સર્વં ચ ક્ષયં વ્રજેત્
લોમશએ કહ્યું: 'હે રાજા, જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો પાપમોચનિકા વ્રત કરે છે, તેમના બધા પાપો, જે પણ હોય, બધાં નાશ પામે છે.'
પઠનાચ્છ્રવણાદ્રાજન્ગોસહસ્રફલં લભેત્ । બ્રહ્મહા હેમહારી ચ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ
'હે રાજન, જે આ કથા વાંચે કે સાંભળે, તેને હજાર ગાય દાનનું ફળ મળે છે; બ્રાહ્મણહંત, સોનાની ચોરી કરનાર, દારૂ પીનાર કે ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર પણ—'
વ્રતસ્ય ચાસ્ય કરણાત્પાપમુક્તા ભવંતિ તે । બહુપુણ્યપ્રદં હ્યેતત્કરણાદ્વ્રતમુત્તમમ્
'આ વ્રત કરવાથી તેઓ પાપમુક્ત થાય છે; કારણ કે આ શ્રેષ્ઠ વ્રત ઘણું પુણ્ય આપે છે.'
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- વાસુદેવ નમસ્તુભ્યં કથયસ્વ મમાગ્રતઃ । ચૈત્રસ્ય શુક્લપક્ષે તુ કિં નામૈકાદશી ભવેત્
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: વાસુદેવ, તમને વંદન. કૃપા કરીને મને કહો કે ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં આવનારી એકાદશીનું નામ શું છે?
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ- શૃણુષ્વૈકમના રાજન્કથાં પુણ્યાં પુરાતનીમ્ । વસિષ્ઠો યામકથયત્પ્રાગ્દિલીપાય પૃચ્છતે
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: રાજા, એકાગ્ર ચિત્તે આ પ્રાચીન અને પુણ્યદાયી કથા સાંભળો, જે વસિષ્ઠજીએ પહેલા દિલીપને પૂછતાં સંભળાવી હતી.
દિલીપ ઉવાચ- ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ । ચૈત્રમાસિ સિતે પક્ષે કિંનામૈકાદશી ભવેત્
દિલીપે કહ્યું: ભગવાન, હું સાંભળવા ઇચ્છું છું—કૃપા કરીને કહો કે ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં આવતી એકાદશીનું નામ શું છે?
વસિષ્ઠ ઉવાચ- સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્કથયામિ તવાગ્રતઃ । ચૈત્રસ્ય શુક્લપક્ષે તુ કામદા નામ નામતઃ
વસિષ્ઠજીએ કહ્યું: રાજા, તમે સારો પ્રશ્ન કર્યો છે, હવે હું તને સ્પષ્ટ રીતે કહું છું. ચૈત્રના શુક્લ પક્ષમાં આવતી એકાદશીનું નામ કામદા છે.
એકાદશી પુણ્યતમા પાપેંધનદવાનલઃ । શૃણુ રાજન્કથામેતાં પાપઘ્નીં પુણ્યદાયિનીમ્
આ એકાદશી સર્વથી શ્રેષ્ઠ પુણ્યદાયી છે, પાપને ભસ્મ કરી નાખે છે. રાજા, હવે આ પાપનો નાશ કરતી અને પુણ્ય આપતી કથા ધ્યાનથી સાંભળો.
પુરા નાગપુરે રમ્યે હેમરત્નવિભૂષિતે । પુંડરીકમુખા નાગા નિવસંતિ મહોત્કટાઃ
પહેલાં, સુવર્ણ અને રત્નોથી શોભતા સુંદર નાગપુર નામના શહેરમાં કમળ જેવા મુખવાળા મહાશક્તિશાળી નાગો વસતા હતા.
તસ્મિન્પુરે પુંડરીકો રાજા રાજ્યં ચકાર સઃ । ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈશ્ચૈવ અપ્સરોભિશ્ચ સેવ્યતે
તે શહેરમાં પુંડરીક નામનો રાજા રાજ કરતો હતો અને તેની સેવા માટે ગંધર્વો, કિન્નરો અને અપ્સરાઓ હાજર રહેતા.
વરાપ્સરાસ્તુ લલિતા ગંધર્વો લલિતસ્તથા । ઉભૌ રાગેણ સંરક્તૌ દંપતી કામપીડિતૌ
અપ્સરાઓમાં લલિતા શ્રેષ્ઠ હતી અને ગંધર્વોમાં પણ લલિત નામનો હતો; બંને પ્રેમમાં બંધાયેલા, કામથી પીડિત dampati હતા.
રેમાતે સ્વગૃહે રમ્યે ધનધાન્યયુતે તદા । લલિતાયાશ્ચ હૃદયે પતિર્વસતિ સર્વદા
તેઓ પોતાના સુખી અને ધન-ધાન્યથી ભરપૂર ઘરમાં આનંદથી રહેતા; લલિતાના હૃદયમાં તેનો પતિ હંમેશા વસતો.
હૃદયે તસ્ય લલિતા નિત્યં વસતિ ભામિની । એકદા પુંડરીકોઽથ ક્રીડતે સદસિ સ્થિતઃ
અને લલિતા પણ પતિના હૃદયમાં સતત વસતી. એક દિવસ પુંડરીક સભામાં રમતો હતો.
ગીતં ગાનં પ્રકુરુતે લલિતો દયિતાં વિના । પદબંધસ્ખલજ્જિહ્વો બભૂવ લલિતાં સ્મરન્
લલિતાએ ગાન કર્યું, પણ પોતાના પ્રિય વિના; શબ્દો ગોઠવવામાં તેની જીભ અડખેલાઈ, કારણ કે તે લલિતાને યાદ કરી રહ્યો હતો.
મનોભાવં વિદિત્વાસ્ય કર્કટો નાગસત્તમઃ । પદબંધચ્યુતિં તસ્ય પુંડરીકે ન્યવેદયત્
તેની મનની સ્થિતિ જાણી, શ્રેષ્ઠ નાગ કર્કટએ પુંડરીકને તેની ગાનની ભૂલ વિશે જાણકારી આપી.
શ્રુત્વા કર્કોટકવચઃ પુંડરીકો ભુજંગરાટ્ । ક્રોધસંરક્તનયનો બભૂવાતિભયંકરઃ
કર્કોટકના શબ્દો સાંભળીને, પુંડરીક નાગરાજ ગુસ્સાથી આંખ લાલ કરી ભયાનક બની ગયો.
શશાપ લલિતં તત્ર ગાયંતં મદનાતુરમ્ । રાક્ષસો ભવ દુર્બુદ્ધે ક્રવ્યાદઃ પુરુષાદકઃ
ત્યાં પ્રેમમાં પીડિત લલિતાને તેણે શાપ આપ્યો: 'અરે મૂર્ખ, તું રાક્ષસ બની જા, માનવમાંસ ખાવાવાળો ભયાનક દાનવ.'