સ્પર્શનાદ્દ્વિગુણં પુણ્યં ત્રિગુણં ધારણાત્તથા । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સેવ્યા આમલકી સદા
તેને સ્પર્શવાથી પુણ્ય બે ગણું થાય છે, અને ધારણ કરવાથી ત્રણ ગણું થાય છે. તેથી, ધાત્રીને હંમેશા સર્વશક્તિથી સેવા કરવી જોઈએ.
સર્વપાપહરા પ્રોક્તા વૈષ્ણવી પાપનાશિની । તસ્યા મૂલે સ્થિતો વિષ્ણુસ્તદૂર્ધ્વે ચ પિતામહઃ
આ સર્વ પાપોનો નાશ કરતી, વૈષ્ણવ અને પાપનાશક કહેવાય છે; તેના મૂળમાં વિષ્ણુ છે અને ઉપર પિતામહ (બ્રહ્મા) છે.
સ્કંધે ચ ભગવાન્રુદ્રઃ સંસ્થિતઃ પરમેશ્વરઃ । શાખાસુ મુનયઃ સર્વે પ્રશાખાસુ ચ દેવતાઃ
તેના તણે પર ભગવાન રુદ્ર, પરમેશ્વર, નિવાસ કરે છે; શાખાઓમાં બધા મુનિઓ અને પ્રશાખાઓમાં દેવતાઓ વસે છે.
પર્ણેષુ ચાસતે દેવાઃ પુષ્પેષુ મરુતસ્તથા । પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ફલેષ્વેવ વ્યવસ્થિતાઃ
પાંદડાંમાં દેવતાઓ, ફૂલોમાં મારુતો અને ફળોમાં સર્વ પ્રજાપતિઓ નિવાસ કરે છે.
સર્વદેવમયી હ્યેષા ધાત્રી ચ કથિતા મયા । તસ્માત્પૂજ્યતમા હ્યેષા વિષ્ણુભક્તિપરાયણૈઃ
આ ધાત્રી સર્વ દેવમય છે એવું હું કહું છું; તેથી, વિષ્ણુભક્તોએ તેને સર્વોત્તમ પૂજ્ય માનવી જોઈએ.
ઋષય ઊચુઃ - કો ભવાન્ન હિ જાનીમઃ કસ્માત્કારણતાં ગતઃ । દેવો વા યદિ વા ચાન્યઃ કથયસ્વ યથાતથમ્
ઋષિઓએ પૂછ્યું: તમે કોણ છો? અમે જાણતા નથી. તમે અહીં કયા કારણથી આવ્યા છો? તમે દેવ છો કે બીજાં કોઈ? કૃપા કરીને સાચું કહો.
વાગુવાચ - યઃ કર્તા સર્વભૂતાનાં ભુવનાનાં ચ સર્વશઃ । વિસ્મિતાન્વિદુષઃ પ્રેક્ષ્ય સોઽહં વિષ્ણુઃ સનાતનઃ
વાગે કહ્યું: હું એ વિષ્ણુ છું, જે સર્વ જીવ અને સર્વ લોકનો સર્જનહાર છે, જેને વિદ્વાન લોકો આશ્ચર્યથી નિહાળે છે, અને જે સદાય અવિનાશી છે.
તચ્છ્રુત્વા દેવદેવસ્ય ભાષિતં બ્રહ્મણઃ સુતાઃ । અનાદિનિધનં દેવં સ્તોતું તત્ર પ્રચક્રમુઃ
દેવોના દેવના આ વચન સાંભળી, બ્રહ્માના પુત્રોએ ત્યાં એ અનાદિ-અનંત દેવની સ્તુતિ કરવાનું આરંભ્યું.
નમો ભૂતાત્મભૂતાય આત્મને પરમાત્મને । અચ્યુતાય નમો નિત્યમનંતાય નમો નમઃ
સર્વ જીવોના આત્મા, સર્વના પરમાત્મા, અચ્યૂત, સદા અવિનાશી અને અનંતને વારંવાર વંદન છે.
દામોદરાય કવયે યજ્ઞેશાય નમો નમઃ । એવં સ્તુતસ્તુ ઋષિભિસ્તુતોષ ભગવાન્હરિઃ
દામોદર, જ્ઞાનવાન અને યજ્ઞના સ્વામીને વારંવાર નમન છે. ઋષિઓએ આવી રીતે સ્તુતિ કરતાં ભગવાન હરિ પ્રસન્ન થયા.
પ્રત્યુવાચ મહર્ષીંસ્તાનભીષ્ટં કિં દદામિ વઃ । ઋષય ઊચુઃ યદિ તુષ્ટોઽસિ ભગવન્નસ્માકં હિતકામ્યયા
ત્યારે તેમણે મહર્ષિઓને પૂછ્યું: 'તમને કયું વરદાન આપું?' ઋષિઓએ કહ્યું: 'હે ભગવાન, જો તમે અમાથી પ્રસન્ન હો અને અમારું કલ્યાણ ઇચ્છતા હો—'
વ્રતં કિંચિત્સમાખ્યાહિ સ્વર્ગમોક્ષફલપ્રદમ્ । ધનધાન્યપ્રદં પુણ્યમાત્મનસ્તુષ્ટિકારકમ્
'કૃપા કરીને એવું કોઈ વ્રત જણાવો, જે સ્વર્ગ અને મોક્ષ ફળ આપે, ધન-ધાન્ય આપે, પુણ્યદાયક હોય અને આત્માને સંતોષ આપે.'
અલ્પાયાસં બહુફલં વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્ । કૃતેન યેન દેવેશ વિષ્ણુલોકે મહીયતે
'એવું વ્રત કહો, જે સરળ હોય, ઘણું ફળ આપે, સર્વ શ્રેષ્ઠ હોય અને જેના દ્વારા, હે દેવોના સ્વામી, વિષ્ણુના લોકમાં માન મળે.'
વિષ્ણુરુવાચ- ફાલ્ગુને શુક્લપક્ષે તુ પુષ્યેણ દ્વાદશી યદિ । ભવેત્સા ચ મહાપુણ્યા મહાપાતકનાશિની
વિષ્ણુએ કહ્યું: 'ફાગણ માસના શુક્લ પક્ષમાં, જયારે પુષ્ય નક્ષત્ર સાથે દ્વાદશી આવે, એ દિવસ મહાપુણ્યદાયક અને મહાપાપનો નાશક છે.'
વિશેષસ્તત્ર કર્ત્તવ્યઃ શૃણુધ્વં દ્વિજસત્તમાઃ । આમલકીં ચ સંપ્રાપ્ય જાગરં તત્ર કારયેત્
'એ દિવસે વિશેષ ઉપાસના કરવી જોઈએ—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સાંભળો. આમળા વૃક્ષ પાસે જઈને રાત્રિ જાગરણ કરવું.'
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો ગોસહસ્રફલં લભેત્ । એતદ્વઃ કથિતં વિપ્રા વ્રતાનાં વ્રતમુત્તમમ્ । અર્ચયિત્વાચ્યુતં તસ્યાં વિષ્ણુલોકાન્ન મુચ્યતે
'એ રીતે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, હજાર ગાય દાનનું ફળ મળે છે. હે બ્રાહ્મણો, તમને શ્રેષ્ઠ વ્રત કહ્યું છે. ત્યાં અચ્યૂતની પૂજા કરવાથી વિષ્ણુના લોકથી કદી વિયોગ થતો નથી.'
ઋષય ઊચુઃ - વ્રતસ્યાસ્ય વિધિં બ્રૂહિ પરિપૂર્ણં કથં ભવેત્ । કે મંત્રાઃ કે નમસ્કારાઃ દેવતા કા પ્રકીર્તિતા
ઋષિઓએ કહ્યું: 'આ વ્રતની સંપૂર્ણ વિધિ કહો—કયા મંત્રો, કયા નમસ્કાર અને કઈ દેવતાની ઉપાસના કરવી?'
કથં દાનં કથં સ્નાનં કશ્ચ પૂજાવિધિઃ સ્મૃતઃ । અર્ઘાર્ચનસ્ય મંત્રં તુ કથયસ્વ યથાતથમ્
'દાન કેવી રીતે કરવું, સ્નાન કેવી રીતે કરવું અને પૂજાની વિધિ શું છે? અર્ચન અને અર્ઘ્ય માટે યોગ્ય મંત્ર પણ સ્પષ્ટ રીતે કહો.'
વિષ્ણુરુવાચ- શ્રૂયતાં યો વિધિઃ સમ્યગ્વ્રતસ્યાસ્ય દ્વિજર્ષભાઃ । એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિત્વા ચૈવ પરેઽહનિ
વિષ્ણુએ કહ્યું: 'હવે આ વ્રતની યોગ્ય વિધિ સાંભળો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો. એકાદશીએ ઉપવાસ રાખવો અને બીજા દિવસે—'
ભોક્ષ્યેઽહં પુંડરીકાક્ષ શરણં મે ભવાચ્યુત । ઇતિ કૃત્વા તુ નિયમં દંતધાવનપૂર્વકમ્
'હું ભોજન કરીશ, હે કમળને આંખવાળા, અચ્યૂત, તું મારો આશ્રય બન'—આ રીતે સંકલ્પ કરીને, દાંત સાફ કર્યા પછી—'
નાલપેત્પતિતાંશ્ચૌરાંસ્તથા પાષંડિનો નરાન્ । દુર્વૃત્તાન્ભિન્નમર્યાદાન્ગુરુદારપ્રધર્ષકાન્
'પતિત, ચોર, નાસ્તિક, દુષ્ટ, મર્યાદા તોડનારા અને ગુરુપત્નીનો અપમાન કરનારા લોકો સાથે વાત ન કરવી.'
અપરાહ્ણે તતઃ સ્નાનં વિધિના કારયેદ્બુધઃ । નદ્યાં તડાગે કૂપે વા ગૃહે વા નિયતાત્મવાન્
'પછી બપોરે નિયમ મુજબ સ્નાન કરવું—નદી, તળાવ, કૂવા કે ઘરે, મનને નિયંત્રિત રાખીને.'
મૃત્તિકાલંભનં પૂર્વં તતઃ સ્નાનં ચ કારયેત્ । અશ્વક્રાંતે રથક્રાંતે વિષ્ણુક્રાંતે વસુંધરે
'પહેલાં માટી લો અને પછી સ્નાન કરો—હે ધરતી, તારો સ્પર્શ ઘોડા, રથ અને વિષ્ણુએ કર્યો છે.'
મૃત્તિકે હર મે પાપં યન્મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્
'હે માટી, મેં જે પણ પાપ કર્યું હોય, તે દૂર કરી દે.'
ઇતિ મૃત્તિકામંત્રઃ । ત્વમંબુ સર્વભૂતાનાં જીવનં તનુરક્ષકમ્ । સ્વેદજોદ્ભિજ્જજાતીનાં રસાનાં પતયે નમઃ
આ રીતે મૃત્તિકા માટેનો મંત્ર છે: તું જ પાણી છે, બધા જીવનો જીવ છે, શરીરનું રક્ષણ કરનાર છે. તને વંદન છે, જે સ્વેદજ, અંડજ અને ઉદ્ભિજ જાતિના રસોનો સ્વામી છે.
સ્નાતોઽહં સર્વતીર્થેષુ હ્રદપ્રસ્રવણેષુ ચ । નદીષુ દેવખાતેષુ ઇદં સ્નાનં તુ મે ભવેત્
હું બધા તીર્થો, સરોવરો, ઝરણા, નદીઓ અને દેવતાપૂજિત કુંડોમાં સ્નાન કરી લીધો છે; આ સ્નાન પણ એવુ જ મારા માટે ફળદાયક થાય.
ઇતિ સ્નાનમંત્રઃ । જામદગ્ન્યં મુનિં ચૈવ કારયિત્વા હિરણ્મયમ્ । માષકસ્ય સુવર્ણસ્ય તદર્દ્ધાર્દ્ધેન વા પુનઃ
આ રીતે સ્નાનનો મંત્ર છે: એક માષક કે અડધો માષક સુવર્ણ લઈ, જામદગ્ન્ય મુનિની સોનાની પ્રતિમા બનાવવી.
ગૃહમાગત્ય પૂજાયાઃ પૂજાહોમં તુ કારયેત્ । તતશ્ચામલકીં ગચ્છેત્સર્વોપસ્કરસંયુતઃ
એ પ્રતિમા ઘરમાં લાવી પૂજા અને હોમ કરવો. પછી બધા સાધનો સાથે આમળા વૃક્ષ પાસે જવું.
આમલકીં તતો ગત્વા પરિશોધ્ય સમંતતઃ । સ્થાપયેત્સતતં કુંભમવ્રણં મંત્રપૂર્વકમ્
પછી આમળા વૃક્ષ પાસે જઈ, આસપાસની જગ્યા સારી રીતે સાફ કરવી અને મંત્રોચ્ચાર સાથે નિર્વિકાર કુંભ ત્યાં મૂકવો.
પંચરત્નસમોપેતં દિવ્યગંધાધિવાસિતમ્ । છત્રોપાનદ્યુગોપેતં સિતચંદનચર્ચિતમ્
એ કુંભને પાંચ પ્રકારના રત્નોથી શોભાવવો, દિવ્ય સુગંધોથી સુગંધિત કરવો, છત્ર અને જોડી ચંપલથી સજ્જ કરવો અને સફેદ ચંદનથી ચોપડવું.