તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સુતમુત્પાદયેન્નરઃ । ઇહ લોકે યશસ્તેષાં પરલોકે શુભા ગતિઃ
એથી પુરુષે સર્વ પ્રયત્નથી દીકરો પેદા કરવો જોઈએ; આ લોકમાં તેમને યશ મળે છે અને પરલોકમાં શુભ માર્ગ મળે છે.
યેષાં તુ પુણ્યકર્તૄણાં પુત્રજન્મગૃહે ભવેત્ । આયુરારોગ્યસંપત્તિસ્તેષાં ગેહે પ્રવર્તતે
જેઓ પુણ્ય કરનારા છે અને જેમના ઘરમાં દીકરો જન્મે છે, તેમના ઘરમાં આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિ રહે છે.
પુત્રજન્મ ગૃહે યેષાં લોકાનાં પુણ્યકારિણામ્ । પુણ્યં વિના ન ચ પ્રાપ્તિર્વિષ્ણુભક્તિં વિના નૃપ
જેમના ઘરમાં પુણ્યશાળી લોકોમાં દીકરો જન્મે છે, તેમને વિના પુણ્ય કે વિના વિષ્ણુભક્તિ કોઈ સિદ્ધિ મળતી નથી, રાજા.
પુત્રાશ્ચ સંપદો વાપિ નિશ્ચયાદિતિ મે મતિઃ । એવં વિચિંત્યમાનોઽસૌ ન શર્મ લભતે નૃપઃ
'દીકરા કે સંપત્તિ ચોક્કસ મળે છે' – એમ મારી સમજ છે; પણ આવું વિચારીને પણ એ રાજાને સુખ મળતું નહોતું.
પ્રત્યૂષે ચિંતયદ્રાજા નિશીથે ચિંતયત્તતઃ । સ્વયમાત્મવિનાશં ચ ચિંતયામાસ કેતુમાન્
સવાર પડે ત્યારે રાજા વિચારતો અને મધ્યરાત્રે પણ વિચારતો; પછી કેતુમાને પોતે પોતાનો અંત લાવવાનો વિચાર કર્યો.
આત્મઘાતે દુર્ગતિં ચ ચિંતયિત્વા તદા નૃપઃ । દૃષ્ટ્વાત્મદેહં પતિતમપુત્રત્વં તથૈવ ચ
આત્મહત્યા અને દુર્ગતિનો વિચાર કરીને રાજાએ પોતાનું શરીર પડી ગયું છે અને પોતે દીકરાવિહોણો છે એ જોયું.
પુનર્વિચાર્યાત્મબુદ્ધ્યા આત્મનો હિતકારણમ્ । અશ્વારૂઢસ્તતો રાજા જગામ ગહનં વનમ્
પછી ફરી પોતાના કલ્યાણ માટે વિચાર કરીને રાજાએ ઘોડા પર ચડીને ઘન જંગલમાં ગયો.
પુરોહિતાદયઃ સર્વે ન જાનંતિ ગતં નૃપમ્ । ગંભીરે વિપિને રાજા મૃગપક્ષિનિષેવિતે
પુરોહિત અને બીજા કોઈને ખબર પડી નહિ કે રાજા ક્યાં ગયો છે; ગાઢ જંગલમાં, જ્યાં પશુ-પંખીઓ રહેતા, રાજા ફરતો રહ્યો.
વિચચાર તદા રાજા વનવૃક્ષાન્વિલોકયન્ । વટાનશ્વત્થબિલ્વાંશ્ચ ખર્જૂરાન્પનસાંસ્તથા
પછી રાજા વનમાં ફરતો ફરતો વૃક્ષોને નિહાળતો ગયો—વટવૃક્ષ, પિપળ, બિલ્વ, ખજુર અને પાનસના ઝાડો જોઈને.
બકુલાન્સપ્તપર્ણાંશ્ચ તિંદુકાંસ્તિલકાનપિ । શાલાંસ્તાલાંસ્તમાલાંશ્ચ દદર્શ સરલાન્નૃપઃ
બકુલ, સપ્તપર્ણ, તિંડોળ, તિલક, સાલ, તાડ, તમાલ અને સરળના ઝાડો પણ રાજાએ જોયા.
ઇંગુદી કકુભાંશ્ચૈવ શ્લેષ્માતકનગાંસ્તથા । શલ્લકાન્કરમર્દાંશ્ચ પાટલાન્બદરાનપિ
ઇંગુદી, કકુભ, શ્લેષ્માતક, શલ્લકી, કરમર્દ, પાટલ અને બોરના ઝાડો પણ રાજાની નજરે પડ્યા.
અશોકાંશ્ચ પલાશાંશ્ચ શૃગાલાઞ્શશકાનપિ । વનમાર્જારમહિષાન્શલ્લકાંશ્ચમરાનપિ
અશોક અને પલાશના ઝાડો, શિયાળ, સસલા, જંગલી બિલાડી, મહીષ, શલ્લકી અને ચામરી પણ રાજાએ જોયા.
દદર્શ ભુજગાન્રાજા વલ્મીકાદર્દ્ધનિઃસૃતાન્ । તથા વનગજાન્ મત્તાન્ કલભૈઃ સહ સંગતાન્
રાજાએ તડાવમાંથી અડધા નીકળેલા સાપો જોયા, અને જંગલમાં મસ્ત હાથીઓ પોતાના બાળ હાથીઓ સાથે ભેગા થયેલા જોયા.
યૂથપાંશ્ચ ચતુર્દંતાન્કરિણીયૂથમધ્યગાન્ । તાન્દૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ આત્મનઃ સ ગજાન્નૃપઃ
તેમજ, હાથીઓના ટોળાના વડા, ચાર દાંતવાળા હાથી અને પોતાની ટોળીમાં ઘેરાયેલા હાથીઓ જોઈને રાજાને પોતાના હાથીઓની યાદ આવી.
તેષાં સ વિચરન્મધ્યે રાજા શોભામવાપ હ । મહદાશ્ચર્યસંયુક્તં દદૃશે વિપિનં નૃપઃ
આ બધાની વચ્ચે ફરતો રાજા વધુ તેજસ્વી લાગવા લાગ્યો; આખું જંગલ તેને અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક દ્રશ્યોથી ભરેલું દેખાયું.
માર્ગે શિવારુતાન્શૃણ્વન્નુલૂકવિરુતં તથા । તાંસ્તાનૃક્ષમૃગાન્પશ્યન્બભ્રામ વનમધ્યતઃ
માર્ગમાં શિયાળના ટહુકા અને ઘુવડના અવાજો સાંભળતો, વિવિધ રીંછ અને હરણોને જોઈને, રાજા જંગલના મધ્યમાં ભટકતો રહ્યો.
એવં દદર્શ ગહનં નૃપો મધ્યગતે રવૌ । ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પીડિતો રાજા ઇતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ
આ રીતે રાજાએ ઘન જંગલ જોયું, ત્યારે સૂર્ય મધ્યમાં પહોંચ્યો હતો; ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને રાજા અહીંથી ત્યાં દોડતો રહ્યો.
નૃપતિશ્ચિંતયામાસ સંશુષ્કગલકંધરઃ । મયા તુ કિં કૃતં કર્મ પ્રાપ્તં દુઃખં યદીદૃશમ્
રાજા, સુકાઈ ગયેલા ગળા અને કંઠ સાથે, વિચારી રહ્યો: 'મારે એવું કયું કર્મ કર્યું કે આવું દુઃખ ભોગવવું પડ્યું?'
મયા વૈ તોષિતા દેવા યજ્ઞૈઃ પૂજાભિરેવ ચ । તથૈવ બ્રાહ્મણા દાનૈસ્તોષિતા મિષ્ટભોજનૈઃ
'મેં દેવતાઓને યજ્ઞ અને પૂજાથી પ્રસન્ન કર્યા છે, અને બ્રાહ્મણોને દાન તથા સ્વાદિષ્ટ ભોજનથી તૃપ્ત કર્યા છે.'
પ્રજાશ્ચૈવ સદા કાલં પુત્રવત્પાલિતા ભૃશમ્ । કસ્માદ્દુઃખં મયા પ્રાપ્તમીદૃશં દારુણં મહત્
'હંમેશા પ્રજાને પુત્ર સમાન સાચવી છે; તો પછી આવું મોટું અને ભયાનક દુઃખ મને કેમ મળ્યું?'
ઇતિ ચિંતાપરો રાજા જગામૈવાગ્રતો વનમ્ । સુકૃતસ્ય પ્રભાવેન સરો દૃષ્ટમનુત્તમમ્
આવી ચિંતામાં ગરકાવ રાજા આગળ જંગલમાં ગયો; પોતાના સારા કર્મના પ્રભાવથી એક અતિ સુંદર સરોવર જોયું.
મીનસંસ્પર્શમાનં ચ પદ્મૈશ્ચાપરશોભિતમ્ । કારંડૈશ્ચક્રવાકૈશ્ચ રાજહંસૈશ્ચ શોભિતમ્
એ સરોવર માછલીઓથી સ્પર્શાતું, કમળોથી શોભાયમાન અને કારંડ, ચક્રવાક તથા રાજહંસોથી શોભિત હતું.
મકરૈર્બહુભિર્મત્સ્યૈરન્યૈર્જલચરૈર્યુતમ્ । સમીપે સરસસ્તસ્ય મુનીનામાશ્રમાન્બહૂન્
એમાં ઘણા મગર, વિવિધ માછલીઓ અને બીજા જળચર જીવ હતા; એ સરોવર પાસે ઘણા ઋષિ-મુનિઓના આશ્રમ હતા.
દદર્શ રાજા લક્ષ્મીવાન્શકુનૈઃ શુભશંસિભિઃ । દક્ષિણં પ્રાસ્ફુરન્નેત્રમથ સવ્યેતરઃ કરઃ
લક્ષ્મીથી યુક્ત રાજાએ શુભ સંકેત આપતા પક્ષીઓ જોયા; તેનો જમણો આંખ ફફડ્યો અને પછી ડાબો હાથ પણ ફફડ્યો.
પ્રાસ્ફુરન્નૃપતેસ્તસ્ય કથયઞ્શોભનં ફલમ્ । તસ્ય તીરે મુનીન્દૃષ્ટ્વા કુર્વાણન્નૈગમં જપમ્
રાજાના એ ફફડાટે શુભ ફળની સૂચના આપી; સરોવર કાંઠે તેણે ઋષિ-મુનિઓને વેદમંત્રોનું જપ કરતા જોયા.
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટો બભૂવ નૃપનંદનઃ । અવતીર્ય હયાત્તસ્માન્મુનીનામગ્રતઃ સ્થિતઃ
મહાન આનંદથી ભરાઈને રાજપુત્ર ઘોડા પરથી ઊતર્યો અને ઋષિ-મુનિઓ સામે જઈને ઊભો રહ્યો.
પૃથક્પૃથગ્વવંદેઽસૌ મુનીંસ્તાન્શંસિતવ્રતાન્ । કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા દંડવચ્ચ પુનઃ પુનઃ
પછી તેણે દરેક મુનિઓને, જેમણે કઠોર વ્રત ધારણ કર્યા હતા, ખૂબ આદરપૂર્વક, હાથ જોડીને અને વારંવાર જમીન પર દંડવત્ નમન કરીને વંદન કર્યા.
પ્રત્યૂચુસ્તેઽપિ મુનયઃ પ્રસન્ના નૃપતે વયમ્ । રાજોવાચ- કે ભવંતોઽત્ર કથ્યંતાં કા ચાખ્યા ભવતામપિ । કિમર્થં સંગતા યૂયં સત્યં વદત મેઽગ્રતઃ
મુનિઓ પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા: 'રાજા, અમે ખુશ છીએ.' રાજાએ પૂછ્યું: 'મહારાજો, તમે અહીં કોણ છો? તમારું નામ જણાવો. તમે શા માટે અહીં એકત્ર થયા છો? કૃપા કરીને મારી સામે સાચું કહો.'
મુનય ઊચુઃ- વિશ્વેદેવા વયં રાજન્સ્નાનાર્થમિહ ચાગતાઃ । માઘો નિકટમાયાત એતસ્માત્પંચમેઽહનિ
મુનિઓએ કહ્યું: 'રાજા, અમે બધા વિશ્વદેવી છીએ. અમે અહીં સ્નાન કરવા આવ્યા છીએ. માઘ માસ નજીક આવી રહ્યો છે; આજેથી પાંચમા દિવસે—'
અદ્ય ચૈકાદશી રાજન્પુત્રદા નામ નામતઃ । પુત્રં દદાત્યસૌ વિષ્ણુઃ પુત્રદા કારિણાં નૃણામ્
'અને આજે એકાદશી છે, જેને પુત્રદા કહે છે, રાજા. જે મનુષ્યો પુત્રદા એકાદશીનું વ્રત કરે છે, તેમને વિષ્ણુ ભગવાન પુત્ર આપે છે.'