વિદ્યાવંતં યશસ્વંતં કરોતિ ચ નરં હરિઃ । શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપહરાં પરામ્
હરિ પુરુષને વિદ્યા અને યશ આપે છે. રાજા, સાંભળો, હું તમને પાપ દૂર કરતી શ્રેષ્ઠ કથા કહું છું.
ભદ્રાવત્યાં પુરા હ્યાસીત્પુર્યાં રાજા સુકેતુમાન્ । તસ્ય રાજ્ઞસ્તથારાજ્ઞી ચંપકા નામ વર્ત્તતે
ભદ્રાવતી શહેરમાં એક સમયે સુકેતુમાન નામે રાજા રહેતો હતો. તેની રાણીનું નામ ચંપકા હતું.
પુત્રહીનેન રાજ્ઞા ચ કાલે નીતો મનોરથૈઃ । નૈવાત્મજં નૃપો લેભે વંશકર્ત્તારમેવ ચ
રાજાને દીકરો નહોતો, તેથી સમય જતા તેની ઈચ્છાઓમાં તે વહેતો રહ્યો; છતાં તેને દીકરો કે વંશ ચાલાવનાર મળ્યો નહિ.
તેનૈવ રાજ્ઞા ધર્મેણ ચિંતિતં બહુકાલતઃ । કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ સુતપ્રાપ્તિઃ કથં ભવેત્
એ રાજાએ ધર્મપૂર્વક લાંબા સમય સુધી વિચાર્યું: 'હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? મને દીકરો કેવી રીતે મળે?'
ન રાષ્ટ્રે ન પુરે સૌખ્યં લેભે રાજા સુકેતુમાન્ । સાધ્વ્ય સ્વકાંતયા સાર્દ્ધં પ્રત્યહં દુઃખિતોઽભવત્
સુકેતુમાન રાજાને પોતાના રાજ્ય કે શહેરમાં ક્યાંય આનંદ મળતો નહોતો; તે દરરોજ પોતાની સારા સ્વભાવની પત્ની સાથે દુઃખી રહેતો.
તાવુભૌ દંપતી નિત્યં ચિંતાશોકપરાયણૌ । પિતરોઽસ્ય જલં દત્તં કવોષ્ણમુપભુંજતે
બન્ને પતિ-પત્ની હંમેશા ચિંતામાં અને દુઃખમાં ડૂબેલા રહેતા; તેના માતા-પિતા પાણી આપી તેને ગરમ જમવાનું ખાતા.
રાજ્ઞઃ પશ્ચાન્ન પશ્યામો યોઽસ્માન્સંતર્પયિષ્યતિ । ઇત્યેવં સંસ્મરંતોઽસ્ય દુઃખિતાઃ પિતરોઽભવન્
'આ રાજા પછી અમને કોણ તૃપ્ત કરશે?' એમ યાદ કરીને તેના માતા-પિતા દુઃખી રહેતા.
ન બાંધવા ન મિત્રાણિ નામાત્યાઃ સુહૃદસ્તથા । રોચયંત્યસ્ય ભૂપસ્ય ન ગજાશ્વાઃ પદાતયઃ
ન બાંધવો, ન મિત્ર, ન મંત્રી, ન સહયોગી, અને ન તો હાથી-ઘોડા કે પદાતી પણ એ રાજાને ગમતા નહોતા.
નૈરાશ્યં ભૂપતેસ્તસ્ય નિત્યં મનસિ વર્ત્તતે । નરસ્ય પુત્રહીનસ્ય નાસ્તિ વૈ જન્મનઃ ફલમ્
એ રાજાના મનમાં હંમેશા નિરાશા જ રહેતી; દીકરા વગર પુરુષના જન્મનું કોઈ ફળ નથી.
અપુત્રસ્ય ગૃહં શૂન્યં હૃદયં દુઃખિતં સદા । પિતૃદેવમનુષ્યાણાં નાનૃણત્વં સુતં વિના
જેનાં ઘરમાં દીકરો નથી, તેનું ઘર ખાલી અને હૃદય હંમેશા દુઃખી રહે છે; દીકરા વિના પિતૃ, દેવ અને માનવનું ઋણ કદી ઉતરતું નથી.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સુતમુત્પાદયેન્નરઃ । ઇહ લોકે યશસ્તેષાં પરલોકે શુભા ગતિઃ
એથી પુરુષે સર્વ પ્રયત્નથી દીકરો પેદા કરવો જોઈએ; આ લોકમાં તેમને યશ મળે છે અને પરલોકમાં શુભ માર્ગ મળે છે.
યેષાં તુ પુણ્યકર્તૄણાં પુત્રજન્મગૃહે ભવેત્ । આયુરારોગ્યસંપત્તિસ્તેષાં ગેહે પ્રવર્તતે
જેઓ પુણ્ય કરનારા છે અને જેમના ઘરમાં દીકરો જન્મે છે, તેમના ઘરમાં આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિ રહે છે.
પુત્રજન્મ ગૃહે યેષાં લોકાનાં પુણ્યકારિણામ્ । પુણ્યં વિના ન ચ પ્રાપ્તિર્વિષ્ણુભક્તિં વિના નૃપ
જેમના ઘરમાં પુણ્યશાળી લોકોમાં દીકરો જન્મે છે, તેમને વિના પુણ્ય કે વિના વિષ્ણુભક્તિ કોઈ સિદ્ધિ મળતી નથી, રાજા.
પુત્રાશ્ચ સંપદો વાપિ નિશ્ચયાદિતિ મે મતિઃ । એવં વિચિંત્યમાનોઽસૌ ન શર્મ લભતે નૃપઃ
'દીકરા કે સંપત્તિ ચોક્કસ મળે છે' – એમ મારી સમજ છે; પણ આવું વિચારીને પણ એ રાજાને સુખ મળતું નહોતું.
પ્રત્યૂષે ચિંતયદ્રાજા નિશીથે ચિંતયત્તતઃ । સ્વયમાત્મવિનાશં ચ ચિંતયામાસ કેતુમાન્
સવાર પડે ત્યારે રાજા વિચારતો અને મધ્યરાત્રે પણ વિચારતો; પછી કેતુમાને પોતે પોતાનો અંત લાવવાનો વિચાર કર્યો.
આત્મઘાતે દુર્ગતિં ચ ચિંતયિત્વા તદા નૃપઃ । દૃષ્ટ્વાત્મદેહં પતિતમપુત્રત્વં તથૈવ ચ
આત્મહત્યા અને દુર્ગતિનો વિચાર કરીને રાજાએ પોતાનું શરીર પડી ગયું છે અને પોતે દીકરાવિહોણો છે એ જોયું.
પુનર્વિચાર્યાત્મબુદ્ધ્યા આત્મનો હિતકારણમ્ । અશ્વારૂઢસ્તતો રાજા જગામ ગહનં વનમ્
પછી ફરી પોતાના કલ્યાણ માટે વિચાર કરીને રાજાએ ઘોડા પર ચડીને ઘન જંગલમાં ગયો.
પુરોહિતાદયઃ સર્વે ન જાનંતિ ગતં નૃપમ્ । ગંભીરે વિપિને રાજા મૃગપક્ષિનિષેવિતે
પુરોહિત અને બીજા કોઈને ખબર પડી નહિ કે રાજા ક્યાં ગયો છે; ગાઢ જંગલમાં, જ્યાં પશુ-પંખીઓ રહેતા, રાજા ફરતો રહ્યો.
વિચચાર તદા રાજા વનવૃક્ષાન્વિલોકયન્ । વટાનશ્વત્થબિલ્વાંશ્ચ ખર્જૂરાન્પનસાંસ્તથા
પછી રાજા વનમાં ફરતો ફરતો વૃક્ષોને નિહાળતો ગયો—વટવૃક્ષ, પિપળ, બિલ્વ, ખજુર અને પાનસના ઝાડો જોઈને.
બકુલાન્સપ્તપર્ણાંશ્ચ તિંદુકાંસ્તિલકાનપિ । શાલાંસ્તાલાંસ્તમાલાંશ્ચ દદર્શ સરલાન્નૃપઃ
બકુલ, સપ્તપર્ણ, તિંડોળ, તિલક, સાલ, તાડ, તમાલ અને સરળના ઝાડો પણ રાજાએ જોયા.
ઇંગુદી કકુભાંશ્ચૈવ શ્લેષ્માતકનગાંસ્તથા । શલ્લકાન્કરમર્દાંશ્ચ પાટલાન્બદરાનપિ
ઇંગુદી, કકુભ, શ્લેષ્માતક, શલ્લકી, કરમર્દ, પાટલ અને બોરના ઝાડો પણ રાજાની નજરે પડ્યા.
અશોકાંશ્ચ પલાશાંશ્ચ શૃગાલાઞ્શશકાનપિ । વનમાર્જારમહિષાન્શલ્લકાંશ્ચમરાનપિ
અશોક અને પલાશના ઝાડો, શિયાળ, સસલા, જંગલી બિલાડી, મહીષ, શલ્લકી અને ચામરી પણ રાજાએ જોયા.
દદર્શ ભુજગાન્રાજા વલ્મીકાદર્દ્ધનિઃસૃતાન્ । તથા વનગજાન્ મત્તાન્ કલભૈઃ સહ સંગતાન્
રાજાએ તડાવમાંથી અડધા નીકળેલા સાપો જોયા, અને જંગલમાં મસ્ત હાથીઓ પોતાના બાળ હાથીઓ સાથે ભેગા થયેલા જોયા.
યૂથપાંશ્ચ ચતુર્દંતાન્કરિણીયૂથમધ્યગાન્ । તાન્દૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ આત્મનઃ સ ગજાન્નૃપઃ
તેમજ, હાથીઓના ટોળાના વડા, ચાર દાંતવાળા હાથી અને પોતાની ટોળીમાં ઘેરાયેલા હાથીઓ જોઈને રાજાને પોતાના હાથીઓની યાદ આવી.
તેષાં સ વિચરન્મધ્યે રાજા શોભામવાપ હ । મહદાશ્ચર્યસંયુક્તં દદૃશે વિપિનં નૃપઃ
આ બધાની વચ્ચે ફરતો રાજા વધુ તેજસ્વી લાગવા લાગ્યો; આખું જંગલ તેને અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક દ્રશ્યોથી ભરેલું દેખાયું.
માર્ગે શિવારુતાન્શૃણ્વન્નુલૂકવિરુતં તથા । તાંસ્તાનૃક્ષમૃગાન્પશ્યન્બભ્રામ વનમધ્યતઃ
માર્ગમાં શિયાળના ટહુકા અને ઘુવડના અવાજો સાંભળતો, વિવિધ રીંછ અને હરણોને જોઈને, રાજા જંગલના મધ્યમાં ભટકતો રહ્યો.
એવં દદર્શ ગહનં નૃપો મધ્યગતે રવૌ । ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં પીડિતો રાજા ઇતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ
આ રીતે રાજાએ ઘન જંગલ જોયું, ત્યારે સૂર્ય મધ્યમાં પહોંચ્યો હતો; ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને રાજા અહીંથી ત્યાં દોડતો રહ્યો.
નૃપતિશ્ચિંતયામાસ સંશુષ્કગલકંધરઃ । મયા તુ કિં કૃતં કર્મ પ્રાપ્તં દુઃખં યદીદૃશમ્
રાજા, સુકાઈ ગયેલા ગળા અને કંઠ સાથે, વિચારી રહ્યો: 'મારે એવું કયું કર્મ કર્યું કે આવું દુઃખ ભોગવવું પડ્યું?'
મયા વૈ તોષિતા દેવા યજ્ઞૈઃ પૂજાભિરેવ ચ । તથૈવ બ્રાહ્મણા દાનૈસ્તોષિતા મિષ્ટભોજનૈઃ
'મેં દેવતાઓને યજ્ઞ અને પૂજાથી પ્રસન્ન કર્યા છે, અને બ્રાહ્મણોને દાન તથા સ્વાદિષ્ટ ભોજનથી તૃપ્ત કર્યા છે.'
પ્રજાશ્ચૈવ સદા કાલં પુત્રવત્પાલિતા ભૃશમ્ । કસ્માદ્દુઃખં મયા પ્રાપ્તમીદૃશં દારુણં મહત્
'હંમેશા પ્રજાને પુત્ર સમાન સાચવી છે; તો પછી આવું મોટું અને ભયાનક દુઃખ મને કેમ મળ્યું?'