ઇતસ્તતો વિલોક્યાથ વ્યથિતશ્ચ તદાસનાત્ । સ્ખલત્પદ્ભ્યાં પ્રચલિતઃ ખંજન્નિવ મુહુર્મુહુઃ
આ તરફ-તે તરફ જોઈ, દુઃખી થઈ, એ બેઠેલી જગ્યા પરથી ઊભો થયો; પગ લથડતાં, લંગડતાં વારંવાર ચાલતો રહ્યો.
વનમધ્યે ગતસ્તત્ર ક્ષુત્ક્ષામઃ પીડિતોઽભવત્ । ન શક્તિર્જીવઘાતે તુ લુંપકસ્ય દુરાત્મનઃ
જંગલના મધ્યમાં ગયો ત્યારે ભૂખથી સુકાઈ ગયો અને પીડાતો રહ્યો; હવે લુમ્પક પાપી પાસે જીવહિંસા કરવાની તાકાત પણ રહી નહોતી.
ફલાનિ ચ તદા રાજન્નાજહાર સ લુંપકઃ । યાવત્સમાગતસ્તત્ર તાવદસ્તં ગતો રવિઃ
ત્યારે, રાજા, એ ચોરે ફળો લીધાં નહીં; જ્યાં સુધી તે ત્યાં રહ્યો, ત્યાં સુધી સૂર્ય અસ્ત થયો.
કિં ભવિષ્યતિ તાતેતિ સ વિલાપં ચકાર હ । ફલાનિ તત્ર ભૂરીણિ વૃક્ષમૂલે ન્યવેશયત્
એણે દુઃખી થઈને કહ્યું: 'હવે શું થશે, પિતા?' અને ઘણા ફળો વૃક્ષની નીચે મૂકી દીધાં.
ઇત્યુવાચ ફલૈરેભિઃ શ્રીપતિસ્તુષ્યતાં હરિઃ । ઇત્યુક્ત્વા લુંપકશ્ચૈવ નિદ્રાં લેભે ન વૈ નિશિ
એણે કહ્યું: 'આ ફળોથી શ્રીપતિ હરિ પ્રસન્ન થાય.' આવું કહીને એ ચોરે આખી રાત ઊંઘ કરી નહીં.
રાત્રૌ જાગરણં મેને વિષ્ણુસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ । ફલૈસ્તુ પૂજનં મેને સફલાયાસ્તથાનઘ
રાત્રે એ ચોરે જાગરણ કર્યું, તેને વિષ્ણુએ તપ સમાન માન્યું અને ફળો ચઢાવ્યા, તેને સાચું પૂજન ગણ્યું, હે નિર્દોષ.
અકસ્માદ્વ્રતમેવૈતત્કૃતવાન્વૈ સ લુંપકઃ । તેન પુણ્યપ્રભાવેન પ્રાપ્તં રાજ્યમકંટકમ્
આ રીતે એ ચોરે અચાનક વ્રત કર્યું; એના પુણ્યના પ્રભાવે એને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય મળ્યું.
સૂર્યસ્યોદયનં યાવત્તાવદ્વિષ્ણુર્જગામ હ । દિવિ તત્કાલમુત્પન્ના વાગુવાચાશરીરિણી
જ્યારે સૂર્ય ઉગવાનો હતો, ત્યારે વિષ્ણુ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા; એ સમયે આકાશમાં શરીર વિના અવાજ થયો.
રાજ્યં પ્રાપ્સ્યસિ પુત્રત્વં સફલાયાઃ પ્રસાદતઃ। તથેત્યુક્તે તુ વચસિ દિવ્યરૂપધરોઽભવત્
'તને રાજ્ય મળશે અને પુત્રપદ પણ મળશે, સફલા વ્રતની કૃપાથી.' આવું બોલાતા, તે દિવ્ય રૂપ ધારણ કરી બેઠો.
મતિરાસીત્તતસ્તસ્ય પરમા વૈષ્ણવી નૃપ । દિવ્યાભરણશોભાઢ્યો લેભે રાજ્યમકંટકમ્
પછી, રાજા, એની બુદ્ધિ સર્વોત્તમ વૈષ્ણવ બની ગઈ; દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત થઈને એને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય મળ્યું.
કૃતં રાજ્યં તુ તેનૈવં વર્ષાણિ દશપંચ ચ । મનોદાસ્તસ્યપુત્રાસ્તુ દારાઃ કૃષ્ણપ્રસાદતઃ
એણે આ રીતે પંદર વર્ષ રાજ્ય કર્યું; કૃષ્ણની કૃપાથી એના મનગમતા પુત્રો અને પત્નીઓ મળ્યા.
આશુ રાજ્યં પરિત્યજ્ય પુત્રે ચૈવ સમર્પ્ય ચ । ગતઃ કૃષ્ણસ્ય સાંનિધ્યં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ
પછી એણે ઝડપથી રાજ્ય છોડી દીધી અને પુત્રને સોંપી, કૃષ્ણના સાન્નિધ્યમાં ગયો, જ્યાં જઈને કોઈ દુઃખ રહેતું નથી.
એવં યઃ કુરુતે રાજન્સફલાવ્રતમુત્તમમ્ । ઇહલોકે સુખં પ્રાપ્ય મૃતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્
આ રીતે, રાજા, જે કોઈ શ્રેષ્ઠ સફલા વ્રત કરે છે, તેને આ લોકમાં સુખ મળે છે અને મૃત્યુ પછી મોક્ષ મળે છે.
ધન્યાસ્તે માનવા લોકે સફલાયાં ચ યે રતાઃ । તેષાં ચ સફલં જન્મ નાત્ર કાર્યા વિચારણા
જે લોકો સફલા વ્રતમાં રત છે, તેઓ ધન્ય છે; એમનું જન્મ સાચું છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
પઠનાચ્છ્રવણાચ્ચૈવ કરણાચ્ચ વિશાંપતે । રાજસૂયસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ
પાઠ, શ્રવણ કે કરવાથી, હે રાજાઓના રાજા, મનુષ્યને રાજસૂય યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- કથિતા વૈ ત્વયા કૃષ્ણ સફલૈકાદશી શુભા । કથયસ્વ પ્રસાદેન શુક્લપક્ષસ્ય યા ભવેત્
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: કૃષ્ણ, તમે સફલા એકાદશીનું વર્ણન કર્યું; તમારી કૃપાથી હવે કહો કે શુક્લપક્ષમાં કઈ આવે છે.
કિન્નામ કો વિધિસ્તસ્યાઃ કો દેવસ્તત્ર પૂજ્યતે । કસ્મૈ તુષ્ટો હૃષીકેશસ્ત્વમેવ પુરુષોત્તમઃ
એનું નામ શું છે, વિધિ શું છે, અને કયો દેવ પૂજાય છે? હે હૃષીકેશ, તમે પ્રસન્ન થાઓ ત્યારે માત્ર તમે જ સર્વોત્તમ પુરુષ છો.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-। શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ શુક્લા પૌષસ્ય યા ભવેત્ । કથયામિ મહારાજ લોકાનાં હિતકામ્યયા
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: રાજા, સાંભળો, હું હવે પૌષ માસના શુક્લપક્ષની વાત કહું છું; હે મહારાજા, સર્વ લોકના કલ્યાણ માટે કહું છું.
પૂર્વેણ વિધિના રાજન્કર્ત્તવ્યૈષા પ્રયત્નતઃ । પુત્રદા નામ નામ્ના સા સર્વપાપહરા પરા
પહેલાની વિધિ પ્રમાણે, રાજા, આ વ્રત શ્રદ્ધાથી કરવું જોઈએ; તેનું નામ પુત્રદા છે, જે સર્વ પાપો દૂર કરે છે.
નારાયણોઽધિદેવોઽસ્યા કામદઃ સિદ્ધિદાયકઃ । નાતઃ પરતરા કાચિત્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે
આ વ્રતના અધિદેવ નારાયણ છે, જે મનની ઈચ્છા અને સિદ્ધિ આપે છે; ત્રણેય લોકમાં, ચર અને અચર વચ્ચે, આથી શ્રેષ્ઠ બીજું કંઈ નથી.
વિદ્યાવંતં યશસ્વંતં કરોતિ ચ નરં હરિઃ । શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપહરાં પરામ્
હરિ પુરુષને વિદ્યા અને યશ આપે છે. રાજા, સાંભળો, હું તમને પાપ દૂર કરતી શ્રેષ્ઠ કથા કહું છું.
ભદ્રાવત્યાં પુરા હ્યાસીત્પુર્યાં રાજા સુકેતુમાન્ । તસ્ય રાજ્ઞસ્તથારાજ્ઞી ચંપકા નામ વર્ત્તતે
ભદ્રાવતી શહેરમાં એક સમયે સુકેતુમાન નામે રાજા રહેતો હતો. તેની રાણીનું નામ ચંપકા હતું.
પુત્રહીનેન રાજ્ઞા ચ કાલે નીતો મનોરથૈઃ । નૈવાત્મજં નૃપો લેભે વંશકર્ત્તારમેવ ચ
રાજાને દીકરો નહોતો, તેથી સમય જતા તેની ઈચ્છાઓમાં તે વહેતો રહ્યો; છતાં તેને દીકરો કે વંશ ચાલાવનાર મળ્યો નહિ.
તેનૈવ રાજ્ઞા ધર્મેણ ચિંતિતં બહુકાલતઃ । કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ સુતપ્રાપ્તિઃ કથં ભવેત્
એ રાજાએ ધર્મપૂર્વક લાંબા સમય સુધી વિચાર્યું: 'હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? મને દીકરો કેવી રીતે મળે?'
ન રાષ્ટ્રે ન પુરે સૌખ્યં લેભે રાજા સુકેતુમાન્ । સાધ્વ્ય સ્વકાંતયા સાર્દ્ધં પ્રત્યહં દુઃખિતોઽભવત્
સુકેતુમાન રાજાને પોતાના રાજ્ય કે શહેરમાં ક્યાંય આનંદ મળતો નહોતો; તે દરરોજ પોતાની સારા સ્વભાવની પત્ની સાથે દુઃખી રહેતો.
તાવુભૌ દંપતી નિત્યં ચિંતાશોકપરાયણૌ । પિતરોઽસ્ય જલં દત્તં કવોષ્ણમુપભુંજતે
બન્ને પતિ-પત્ની હંમેશા ચિંતામાં અને દુઃખમાં ડૂબેલા રહેતા; તેના માતા-પિતા પાણી આપી તેને ગરમ જમવાનું ખાતા.
રાજ્ઞઃ પશ્ચાન્ન પશ્યામો યોઽસ્માન્સંતર્પયિષ્યતિ । ઇત્યેવં સંસ્મરંતોઽસ્ય દુઃખિતાઃ પિતરોઽભવન્
'આ રાજા પછી અમને કોણ તૃપ્ત કરશે?' એમ યાદ કરીને તેના માતા-પિતા દુઃખી રહેતા.
ન બાંધવા ન મિત્રાણિ નામાત્યાઃ સુહૃદસ્તથા । રોચયંત્યસ્ય ભૂપસ્ય ન ગજાશ્વાઃ પદાતયઃ
ન બાંધવો, ન મિત્ર, ન મંત્રી, ન સહયોગી, અને ન તો હાથી-ઘોડા કે પદાતી પણ એ રાજાને ગમતા નહોતા.
નૈરાશ્યં ભૂપતેસ્તસ્ય નિત્યં મનસિ વર્ત્તતે । નરસ્ય પુત્રહીનસ્ય નાસ્તિ વૈ જન્મનઃ ફલમ્
એ રાજાના મનમાં હંમેશા નિરાશા જ રહેતી; દીકરા વગર પુરુષના જન્મનું કોઈ ફળ નથી.
અપુત્રસ્ય ગૃહં શૂન્યં હૃદયં દુઃખિતં સદા । પિતૃદેવમનુષ્યાણાં નાનૃણત્વં સુતં વિના
જેનાં ઘરમાં દીકરો નથી, તેનું ઘર ખાલી અને હૃદય હંમેશા દુઃખી રહે છે; દીકરા વિના પિતૃ, દેવ અને માનવનું ઋણ કદી ઉતરતું નથી.