તદ્વ્રતં તં તપોયોગં યેનૈવ મમ પૂર્વજાઃ । મોક્ષં પ્રયાંતિ સદ્યો વૈ કથ્યતાં ચ દ્વિજોત્તમાઃ
તેથી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, એ વ્રત કે તપસ્યા કહો, જેના દ્વારા મારા પૂર્વજ તરત જ મુક્તિ પામે.
પુત્રે તુ જીવિતપ્રાયે બલીયસિ મહાત્મનિ । પિતાસ્તિ નરકે ઘોરે તસ્ય પુત્રસ્ય કિં ફલમ્
પુત્ર મહાન અને જીવતો હોવા છતાં, પિતા ભયાનક નરકમાં હોય, તો એવા પુત્રનો શું ફાયદો?
બ્રાહ્મણા ઊચુઃ - પર્વતસ્ય મુને રાજન્નિકટે ચાશ્રમો મહાન્ । ગમ્યતાં રાજશાર્દૂલ ભૂતં ભવ્યં વિજાનતઃ
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: 'હે રાજા, પર્વત પાસે એક વિશાળ આશ્રમ છે; ત્યાં જાઓ, હે રાજશાર્દૂલ, જે ભૂત અને ભવિષ્ય જાણે છે.'
તેષાં શ્રુત્વા તતો વાક્યં રાજા વૈખાનસો મહાન્ । જગામ ચાશુ તત્રૈવ ચાશ્રમં પર્વતસ્ય ચ
બ્રાહ્મણોની વાત સાંભળીને, મહાન રાજા વૈખાનસ તરત જ પર્વત પાસેના એ આશ્રમમાં ગયો.
બ્રાહ્મણૈર્વેષ્ટિતો રાજા રાજભિશ્ચ સમન્વિતઃ । આશ્રમં વિપુલં તસ્ય સંપ્રાપ્તો રાજસત્તમઃ
બ્રાહ્મણો અને અન્ય રાજાઓ સાથે ઘેરાયેલા, શ્રેષ્ઠ રાજા એ વિશાળ આશ્રમમાં પહોંચ્યો.
તત્રર્ગ્વેદ યજુર્વેદ સામાધ્યયનકોવિદૈઃ । વેષ્ટિતં મુનિભિશ્ચૈવ દ્વિતીયં બ્રહ્મણો યથા
ત્યાં ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના અભ્યાસમાં નિપુણ મુનિઓથી ઘેરાયેલો, એ આશ્રમ બીજું બ્રહ્મલોક જેવું લાગતું હતું.
દૃષ્ટ્વા તં મુનિશાર્દૂલં રાજા વૈખાનસસ્તથા । દંડવત્પ્રણતિં કૃત્વા પસ્પર્શ ચરણૌ મુનેઃ
એ શ્રેષ્ઠ મુનિ ને જોઈ, રાજા વૈખાનસે દંડવત પ્રણામ કર્યો અને મુનિના પગ સ્પર્શ્યા.
પપ્રચ્છ કુશલં તસ્ય સપ્તસ્વંગેષ્વસૌ મુનિઃ । રાજ્યે નિષ્કંટકત્વં ચ રાજ્ઞઃ સૌખ્યસમન્વિતમ્
મુનિએ રાજાને સાત અંગોમાં કૂશળતા પૂછવી, અને રાજ્યમાં અવરોધ ન હોવો તથા રાજાનું સુખ પણ જાણ્યું.
રાજોવાચ - તવ પ્રસાદાદ્ભો સ્વામિન્કુશલં મેઽઙ્ગસપ્તસુ । ભક્તા યે વિષ્ણુવિપ્રેષુ કથં તેષાં ચ વિઘ્નતા
રાજાએ પૂછ્યું: આપની કૃપાથી, હે સ્વામી, મારા સાતે અંગો બધાં સુખી છે. જે લોકો विष्णુ અને બ્રાહ્મણો માટે ભક્તિ ધરાવે છે, તેમને કઈ રીતે કોઈ અવરોધ આવી શકે?
મયા સ્વપિતરો દૃષ્ટાઃ સ્વપ્ને ચ નરકે સ્થિતાઃ । કસ્ય પુણ્યસ્ય સામર્થ્યાન્મોક્ષં યાંતિ દ્વિજોત્તમ
હું સ્વપ્નમાં મારા પૂર્વજોને નરકમાં રહેતા જોયા છે. કયા પુણ્યના બળે તેઓ મુક્તિ પામે છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ?
અયં મે સંશયઃ સ્વામિન્પ્રષ્ટું તં ત્વામુપાગતઃ । ઉપાયઃ કશ્ચિદેવાત્ર કર્તવ્યો મુનિસત્તમ
હે સ્વામી, આ જ મારી શંકા છે; એ માટે હું આપને પૂછવા આવ્યો છું. અહીં કોઈ ઉપાય કરવો જરૂરી છે કે નહીં, હે મહાન મુનિ?
એતદ્વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા પર્વતો મુનિસત્તમઃ । ધ્યાનસ્તિમિતનેત્રોઽભૂત્તપસ્વી બ્રહ્મસંનિભઃ
આ શબ્દો સાંભળીને, પરવત મુનિ, શ્રેષ્ઠ તપસ્વી, ધ્યાનમાં લીન થઈ ગયા અને બ્રહ્મા જેવા તપમાં સ્થિર નજરે બેઠા.
મુહૂર્તમેકં ધ્યાનસ્થો ભૂપતિં પ્રત્યુવાચ હ । જ્ઞાતં હિ તવ રાજેંદ્ર પિતૄણાં પૂર્વચેષ્ટિતમ્
એક ક્ષણ સુધી ધ્યાનમાં રહી, તેમણે રાજાને કહ્યું: હે રાજેન્દ્ર, તારા પિતૃઓના પૂર્વકર્મો મને જાણ્યા છે.
પૂર્વજન્મનિ તાતસ્તે ક્ષત્રિયો રાજ્યગર્વિતઃ । સપત્ન્યા ઋતુકાલે તુ રાજધર્મપ્રવર્તિતઃ
પહેલાં જન્મમાં તારો પિતા ક્ષત્રિય હતા, રાજસ્વમાં ગર્વિત હતા અને યોગ્ય સમયે પોતાની પત્ની સાથે રાજધર્મમાં પ્રવૃત્ત થયા હતા.
ગતો ગ્રામે તુ તાં ત્યક્ત્વા કાર્યાર્થી નિજયોષિતમ્ । તવ પિત્રા તુ તસ્યાશ્ચ ન દત્તમૃતુદાનકમ્
કોઈ કામ માટે ગામમાં પત્નીને છોડી, તારા પિતાએ તેને યોગ્ય સમયે આપવાનું દાન આપ્યું નહોતું.
તેન પાપપ્રભાવેન નરકે પિતૃભિઃ સહ । પતિતો રાજશાર્દૂલ તવ તાતઃ સુદારુણે
એ પાપના પ્રભાવે, હે રાજશાર્દૂલ, તારો પિતા પોતાના પૂર્વજો સાથે ભયંકર નરકમાં પડી ગયા છે.
તતઃ પુનરુવાચેદં રાજા વૈખાનસો મુનિમ્ । કેન વ્રતપ્રભાવેન મોક્ષસ્તેષાં ભવેન્મુને
પછી રાજાએ ફરીથી વૈખાનસ મુનિને પૂછ્યું: કયા વ્રતના પ્રભાવે તેમને મુક્તિ મળે, હે મુનિ?
મુનિરુવાચ- માર્ગશીર્ષે સિતે પક્ષે મોક્ષા નામેતિ નામતઃ । સર્વૈશ્ચેતદ્વ્રતં કાર્યં પિત્રે પુણ્યં પ્રદીયતામ્
મુનિએ કહ્યું: માર્ગશીર્ષના શુક્લપક્ષમાં 'મોક્ષા એકાદશી' નામનું વ્રત છે. બધા એ વ્રત કરે, તો પિતાને પુણ્ય મળે.
તેન પુણ્યપ્રભાવેન મોક્ષસ્તેષાં ભવિષ્યતિ । સત્યમેતન્મહાભાગ બ્રહ્મણો વચનં યથા
એ પુણ્યના બળે તેમને મુક્તિ મળશે. હે મહાભાગ્યશાળી, એ સાચું છે, જેમ બ્રહ્માએ કહ્યું છે.
મુનેર્વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા સ્વગૃહં પુનરાગતઃ । માર્ગશીર્ષસ્તથા માસઃ પ્રાપ્તઃ કષ્ટેન તેન વૈ
મુનિના શબ્દો સાંભળીને, રાજા પોતાના ઘરે પાછા ગયા. માર્ગશીર્ષ માસ તેમને કઠિનાઈથી મળ્યો.
મુનેર્વાક્યેન તત્કૃત્વા વ્રતં વૈખાનસો નૃપઃ । અદદત્પુણ્યમખિલૈઃ સાર્દ્ધં પિત્રે સ ભૂમિપઃ
મુનિના કહેવા પ્રમાણે, વૈખાનસ રાજાએ વ્રત કર્યું અને બધાં સાથે મળીને પિતાને પુણ્ય અર્પણ કર્યું.
દત્તે પુણ્યક્ષણેનૈવ પુષ્પવૃષ્ટિરભૂદ્દિવિ । વૈખાનસસ્ય તાતો વૈ પિતૃભિર્મોક્ષમાવિશત્
પુણ્ય અર્પણ થતાં જ આકાશમાંથી ફૂલોની વરસાદ થઈ. વૈખાનસના પિતા પોતાના પિતૃઓ સાથે મુક્તિમાં પ્રવેશ્યા.
રાજાનં ચાંતરિક્ષે સ ગિરં પુણ્યામુવાચ હ । સ્વસ્તિસ્વસ્તીતિ તે પુત્ર પ્રોચ્ય ચૈવં દિવં ગતઃ
પિતાએ આકાશમાં રાજાને શુભ સંદેશ આપ્યો: 'સ્વસ્તિ, સ્વસ્તિ, હે પુત્ર!' એમ કહી સ્વર્ગમાં ગયા.
એવં યઃ કુરુતે રાજન્મોક્ષામેકાદશીં શુભામ્ । તસ્ય પાપાનિ નશ્યંતિ મૃતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્
હે રાજા, જે કોઈ શુભ 'મોક્ષા એકાદશી' વ્રત કરે છે, તેના પાપ નાશ પામે છે અને મૃત્યુ પછી મુક્તિ મેળવે છે.
નાતઃ પરતરા કાચિત્મોક્ષદૈકાદશી ભવેત્ । પુણ્યસંખ્યાં ન જાનામિ રાજન્મે પ્રિયકૃદ્વ્રતમ્
આથી વધુ મુક્તિ આપતી બીજી કોઈ એકાદશી નથી. હે રાજા, એના પુણ્યની સંખ્યા મને ખબર નથી; આ વ્રત મને ખૂબ પ્રિય છે.
ચિંતામણિસમા હ્યેષા નૃણાં મોક્ષપ્રદાયિની । પઠનાચ્છ્રવણાદસ્યા વાજપેયફલં લભેત્
આ વ્રત ચિંતામણિ જેવું છે, લોકો માટે મુક્તિ આપનાર છે. એનું પઠન કે શ્રવણ કરવાથી વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- પૌષસ્ય કૃષ્ણપક્ષે તુ કિં નામૈકાદશી ભવેત્ । કિં નામ કો વિધિસ્તસ્યા એતદ્વિસ્તરતો વદ । એતદાખ્યાહિ ભો સ્વામિન્કો દેવસ્તત્ર પૂજ્યતે
યુધિષ્ઠિરએ પૂછ્યું: પૌષના કૃષ્ણપક્ષમાં આવનારી એકાદશીનું નામ શું છે? એનું નામ શું છે, એનું વ્રત કેવી રીતે કરવું અને એ દિવસે કયા દેવતાની પૂજા કરવી એ બધું મને વિગતે કહો, પ્રભુ.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ- કથયિષ્યામિ રાજેંદ્ર ભવતઃ સ્નેહબંધનાત્ । તુષ્ટિર્મે ન તથા રાજન્યજ્ઞૈર્બહુલદક્ષિણૈઃ
શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: રાજા, તારા પ્રત્યેના પ્રેમના બંધને કારણે હું તને કહીશ. રાજસૂય યજ્ઞો અને અનેક દાન કરતાં મને એટલી તૃપ્તિ થતી નથી.
યથા મે તુષ્ટિરાયાતિ હ્યેકાદશીવ્રતેન વૈ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કર્ત્તવ્યો હરિવાસરઃ
મારે જે તૃપ્તિ એકાદશીનું વ્રત રાખવાથી મળે છે, એ માટે દરેકે દરેક પ્રયત્નથી હરિનો દિવસ મનાવવો જોઈએ.
સત્યમેતન્ન વૈ મિથ્યા ધર્મિષ્ઠાનાં વિશારદ । પૌષસ્ય કૃષ્ણપક્ષે યા સફલા નામ નામતઃ
આ સાચું છે, ખોટું નથી, ધર્મમાં નિષ્ણાત રાજા. પૌષના કૃષ્ણપક્ષની જે એકાદશી આવે છે, તેને 'સફલા' નામે ઓળખવામાં આવે છે.