નિત્યં ગૃહ્ણાતિ વિપ્રેંદ્ર યો ધાત્રીફલકર્દ્દમમ્ । દિને દિને લભેત્પુણ્યં સંપ્રાપ્નોતિ ન સંશયઃ
જે બ્રાહ્મણપ્રભુ, રોજ ધાત્રી ફળનો રસ ગ્રહણ કરે છે, તે દરરોજ પુણ્ય પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ધાત્રીતરું ચ યો હંતિ સર્વદેવગણાશ્રયમ્ । સ દદાતિ હરેરંગે ઘાતં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ
જે ધાત્રી વૃક્ષને, જે સર્વ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે, નષ્ટ કરે છે, તે હરિ પર ઘાત કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સર્વદેવમયી ધાત્રી વિશેષાત્કેશવપ્રિયા । સમ્યગ્વક્તું ગુણં તસ્યા બ્રહ્મણાપિ ન શક્યતે
ધાત્રી સર્વ દેવમય છે અને વિશેષ કરીને કેશવને પ્રિય છે; તેના ગુણને યોગ્ય રીતે બ્રહ્મા પણ વર્ણવી શકતા નથી.
ધાત્ર્યાસ્તુલસ્યા વિદધાતિ ભક્તિં યો માનવો જ્ઞાતસમસ્તતત્વઃ । ભુક્ત્વા ચ ભોગાન્સકલાં સ્તતોંઽતે સ મુક્તિમાપ્નોતિ હરેઃ પ્રસાદાત્
જે મનુષ્ય સર્વ તત્વોને જાણીને ધાત્રી અને તુલસીમાં ભક્તિ કરે છે અને સર્વ ભોગ ભોગવીને અંતે હરિના પ્રસાદથી મુક્તિ પામે છે.
જૈમિનિરુવાચ- ભૂય એવ મહાભાગ તુલસ્યાઃ પાપનાશનમ્ । અતિથેઃ પૂજનસ્યાપિ માહાત્મ્યં બ્રૂહિ વિસ્તરાત્
જૈમિનિએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, ફરીથી તુલસીના પાપનાશક મહિમા અને અતિથિપૂજનના મહાત્મ્યને વિગતે કહો.
સૂત ઉવાચ- તતો વ્યાસો મહાતેજાસ્તુલસ્યા દ્વિજસત્તમ । માહાત્મ્યં વક્તુમારેભે શૃણ્વતાં પાપનાશનમ્
સૂતાએ કહ્યું: ત્યારબાદ મહાતેજસ્વી વ્યાસજી એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તુલસીના પાપનાશક મહિમા કહેવાનું શરૂ કર્યું.
વ્યાસ ઉવાચ- ઇયં સાક્ષાન્મહાલક્ષ્મીસ્તુલસી ભગવત્પ્રિયા । તસ્માદિમાં ન પશ્યંતિ વૃક્ષજ્ઞાનેન જૈમિને
વ્યાસજીએ કહ્યું: આ તુલસી સીધી મહાલક્ષ્મી છે, ભગવાનને પ્રિય છે; તેથી, જૈમિનિ, તેને માત્ર વૃક્ષના જ્ઞાનથી વૃક્ષ સમજો નહીં.
સદૈવ તુલસીં મર્ત્યો યથૈવ ભુવિ સેવતે । તથૈવ સેન્દ્રા વિબુધાઃ સેવંતે તં સુરાલયે
મૃત્યુલોકમાં જે રીતે મનુષ્ય તુલસીની સેવા કરે છે, એ જ રીતે દેવલોકમાં ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ પણ તેની સેવા કરે છે.
પરબ્રહ્મસ્વરૂપેયં તુલસી યત્ર તિષ્ઠતિ । તત્રૈવ કુશલં સર્વં સુદૃઢં પ્રોચ્યતે મયા
જ્યાં તુલસી ઊભી છે, ત્યાં પરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે; ત્યાં સર્વ કલ્યાણ નિશ્ચિતપણે રહે છે—આ હું કહું છું.
પ્રાપ્નોતિ મૃત્યુકાલે યસ્તોયં પાતકવાનપિ । તુલસીપત્રગલિતં સ યાતિ હરિસન્નિધિમ્
મૃત્યુ સમયે પણ, જો કોઈ પાપી તુલસીના પાનથી ગળેલું પાણી પામે છે, તો તે હરિના સાન્નિધ્યને પામે છે.
તુલસીમૃત્તિકાપુણ્ડ્રં યો મૃત્યુસમયે વહેત્ । સ મુક્તઃ સકલૈઃ પાપૈઃ પુરં ગચ્છતિ ચક્રિણઃ
જે મૃત્યુ સમયે તુલસીની માટીનું તિલક ધારણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને ચક્રધારીના ધામે જાય છે.
યસ્ય સ્યાત્તુલસીપત્રં મુખે શિરસિ કર્ણયોઃ । મૃત્યુકાલે દ્વિજશ્રેષ્ઠ તસ્ય સ્વામી ન ભાસ્કરિઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મૃત્યુ સમયે જેના મુખમાં, માથા પર કે કાનમાં તુલસીના પાન હોય, તેનું સ્વામી સૂર્યદેવ નથી.
પવિત્રનામા સુમતિર્બભૂવ પરમાર્થવિત્ । બભૂવ બ્રાહ્મણી તસ્ય બહુલા નામ ધારિણી
પવિત્ર નામનો એક પરમાર્થ જાણનાર વિદ્વાન જન્મ્યો હતો; તેની પત્ની બહુલા નામની બ્રાહ્મણી હતી.
સદ્વંશપ્રભવા સાધ્વી પતિસેવાપરાયણા । અનપત્યપતિર્નામ તત્રૈકોસ્તિ દ્વિજોત્તમઃ
તે સદ્ગોત્રમાં જન્મેલી, પતિસેવામાં તત્પર અને સતી સ્ત્રી હતી; ત્યાં અનપત્યપતિ નામનો એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ પણ હતો.
સખ્યં તેન પવિત્રોઽસૌ ચકાર દ્વિજસેવિના । તતોઽનપત્યપતિના કથાલોભેન સત્તમઃ
પવિત્ર અને બ્રાહ્મણસેવી સાથે તેની મિત્રતા થઈ. પછી, સંતાન અને પત્ની વિના, એ ઉત્તમ પુરુષને વાર્તાઓ સાંભળવાની ઇચ્છા જાગી.
ઉપવિષ્ટઃ પવિત્રોઽસૌ સ્નેહાદેકવરાસને । તત્રાંતરે મહાતેજા લોમશો નામ સ દ્વિજઃ
પવિત્ર એ પ્રેમથી એક જ આસન પર બેઠો. એ સમયે ત્યાં તેજસ્વી અને મહાન બ્રાહ્મણ લોમશ હાજર હતા.
કથયંતૌ કથાશ્ચિત્રાઃ સમાગત્ય દદર્શ તૌ । અથ તં લોમશં વિપ્રં વિપ્રાવુત્થાય પીઠતઃ
બન્ને મળીને રસપ્રદ વાર્તાઓ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે લોમશને આવતાં જોયા. પછી, બન્ને બ્રાહ્મણો બેઠા બેઠા ઊભા થઈને લોમશનું આવકાર કર્યું.
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાદ્યૈઃ પૂજયામાસતુશ્ચ તૌ । સુપ્રીતો લોમશસ્તાભ્યાં નારાયણપરાયણઃ
બન્નેએ પગ ધોવા માટેનું પાણી, અર્ઘ્ય અને આચમનાદિથી લોમશનું સન્માન કર્યું. નારાયણને સમર્પિત એવા લોમશ એ બંને પર ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
ઉવાસ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ આસને કીર્તયન્હરિમ્ । આસનસ્થં મહાત્માનં લોમશં તં કૃતાઞ્જલિમ્
બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોમશ આસન પર બેસી હરીનું ગાન કરતા રહ્યા. બન્ને મિત્રોએ હાથ જોડીને એ મહાન આત્મા લોમશની પાસે ગયા.
પવિત્રાનાપત્યમુની ભક્ત્યા પ્રાહતુર્લોમશમ્ । ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ ત્વત્પાદયુગલૈર્નૃભિઃ
સંતાન વિના રહેલા પવિત્ર ઋષિએ ભક્તિપૂર્વક લોમશને કહ્યું: 'હે ભગવાન, સર્વ ધર્મ જાણનારા, આપના ચરણોના દર્શનથી—'
સદ્ભિર્ગ્રાહ્યૈરાશ્રમોઽયં પૂતોઽભૂન્નૂનમાવયોઃ । કૃતાનિ યાનિ પાપાનિ આવાભ્યાં મોહતઃ પુરા
'આ આશ્રમ અમારે માટે સજ્જન અને પાત્ર લોકોના આવવાથી નિશ્ચિતપણે પવિત્ર થયો છે. અમે અગાઉ અજ્ઞાનથી જે પાપો કર્યા—'
તાનિ સર્વાણિ નષ્ટાનિ ત્વત્પાદયુગદર્શનાત્ । ભવાન્નારાયણઃ સાક્ષાત્પૂજનીયોઽમરૈરપિ
'એ બધાં પાપો આપના ચરણ દર્શનથી નાશ પામ્યા છે. આપご તો નારાયણ સ્વરૂપ છો, અમર દેવતાઓ પણ આપની પૂજા કરે છે.'
સમ્યક્તે પૂજનં કર્તું કિમાવાં માનુષૌ ક્ષમૌ । અતિથેર્યા કૃતા પૂજા તેઽસ્માભિર્નિજશક્તિતઃ
'અમે તો ભૂમિ પરના સામાન્ય માનવો, આપની યોગ્ય રીતે પૂજા કેવી રીતે કરી શકીએ? અમે આપનું જે આથિથ્ય કર્યું, એ અમારી શક્તિ પ્રમાણે જ કર્યું છે.'
અનયા ભવ સુપ્રીતઃ ક્ષમસ્વ દોષમાવયોઃ । ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાત્માનૌ તસ્યાગંતોઃ પદદ્વયે । નિપેતતુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ વયસ્યૌ ગૃહમેધિનૌ
'આથી આપ ખૂબ પ્રસન્ન થાઓ અને અમારાં દોષો માફ કરો.' એમ કહીને એ બંને મહાન આત્મા, ગૃહસ્થ અને મિત્રોએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણના ચરણોમાં વંદન કર્યું.
વ્યાસ ઉવાચ- તતો ભક્ત્યા સુસંતુષ્ટો લોમશો વિદુષાંવરઃ । યુવાં વિનયિનાં શ્રેષ્ઠૌ દ્વિજાગ્ર્યૌ ધર્મતત્પરૌ
વ્યાસ કહે છે: પછી, લોમશ, વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ, તેમની ભક્તિથી ખૂબ સંતોષ પામ્યા. તમે બંને વિનયશીલ અને ધર્મમાં તત્પર શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છો.
આપ્યાયિતોઽસ્મિ સુતરાં યુવયોર્વિનયોક્તિભિઃ । સાક્ષાદ્બ્રહ્મા શિવો વિષ્ણુરતિથિઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ
'તમારા વિનયભર્યા શબ્દોથી હું ખૂબ સંતૃપ્ત થયો છું. જ્ઞાનો કહે છે કે બ્રહ્મા, શિવ અને વિષ્ણુ આતિથ્ય રૂપે આવે છે.'
તસ્મિન્નેતાવતીભક્તિર્યુવયોરસ્તુ મઙ્ગલમ્ । આરાધિતોઽસ્મ્યહંસમ્યગતિથિર્ભૂરિભોજનૈઃ
'તમારી જેવી ભક્તિથી હંમેશા શુભતા મળે. મને યોગ્ય રીતે અને ભરપૂર ભોજનથી આતિથ્ય મળ્યું છે.'
વ્યાસ ઉવાચ- તત ઉત્થાય તૌ વિપ્રૌ તત્પાદકમલદ્વયે । ભૂયોઽપિ તં નમસ્કૃત્ય પ્રાહતુર્લોમશં મુનિમ્
વ્યાસ કહે છે: પછી, બન્ને બ્રાહ્મણો ઊભા થઈને ફરી એકવાર તેમના કમળ જેવા ચરણોમાં નમન કરીને લોમશ ઋષિને સંબોધ્યા.
બ્રાહ્મણાવૂચતુઃ બ્રહ્મન્નતિથિપૂજાયા માહાત્મ્યં વક્તુમર્હસિ । યાં કૃત્વા પ્રાપ્યતે મુક્તિર્દુઃખલભ્યાપિ માનવૈઃ
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: 'હે મહર્ષિ, આપ આતિથ્યની મહિમા જણાવો, જેના દ્વારા દુઃખી મનુષ્ય પણ મુક્તિ પામે છે.'
કોઽતિથિઃ પ્રોચ્યતે લોકે તસ્ય પૂજા ચ કીદૃશી । આતિથેયોઽતિથિશ્ચેમૌ લભેતે કામુભૌ ગતિમ્
'સંસારમાં આતિથ્ય કોને કહેવાય છે અને તેની કેવી રીતે પૂજા કરવી? યજમાન અને આતિથિ બંનેને ઇચ્છિત ફળ મળે છે.'