ત્વમીશઃ સર્વલોકાનાં ત્વં સાક્ષાચ્ચ જગત્પતિઃ । ગૃહાણાર્ઘં મયા દત્તં પદ્મનાભ નમોસ્તુ તે
તમે બધા લોકોના ઈશ્વર છો, તમે જ જગતના સ્વામી છો. મેં આપેલો અર્ઘ્ય સ્વીકારો, હે પદ્મનાભ, તમને વંદન છે.
નૈવેદ્યાનિ સુહૃદ્યાનિ ષડ્રસાનિ વિશેષતઃ । દેયાનિ તુ વિશેષેણ કેશવાય સુભક્તિતઃ
છ રસવાળાં અને મનને ભાવે એવા નૈવેદ્ય વિશેષ ભક્તિથી કેશવને અર્પણ કરવું.
નાગપત્રં સકર્પૂરં દદ્યાદ્દેવસ્ય ભક્તિતઃ । ઘૃતેન દીપકં કુર્યાત્તિલતૈલેન વા પુનઃ
ભક્તિપૂર્વક દેવને નાગપાન અને કપૂર અર્પણ કરવું, અને ઘી કે તિલના તેલથી દીવો પ્રગટાવવો.
કૃત્વા સમ્યગ્વિધાનેન ગુરોઃ પૂજાં પ્રકારયેત્ । વસ્ત્રાણિ ચૈવ ચોષ્ણીષં કંચુકં ચ પ્રદાપયેત્
યોગ્ય વિધિથી પૂજા કર્યા પછી ગુરુની પણ પૂજા કરવી, અને તેમને વસ્ત્ર, પાગ અને અંગવસ્ત્ર અર્પણ કરવું.
દક્ષિણાં ચ યથાશક્ત્યા ગુરુવે સંપ્રદાપયેત્ । ભોજનં ચૈવ તાંબૂલં દત્ત્વા ચાર્ઘં પ્રદાપયેત્
શક્તિ પ્રમાણે ગુરુને દક્ષિણાં આપવી, અને પછી ભોજન તથા પાન આપીને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.
સ્વવિત્તસ્યાનુમાનેન યથાશક્ત્યા તુ નિર્દ્ધનૈઃ । કાર્યા સમ્યક્પ્રયત્નેન દ્વાદશી પક્ષવર્દ્ધિની
પોતાના સામર્થ્ય મુજબ અને યોગ્ય પ્રયત્નથી, ગરીબ માણસે પણ, પુણ્ય વધારતી દ્વાદશીનું વ્રત સારી રીતે કરવું જોઈએ.
તતો જાગરણં કુર્યાદ્ગીતનૃત્યસમન્વિતમ્ । પુરાણપાઠસહિતં હાસ્યાહ્લાદસમન્વિતમ્
પછી રાત્રી જાગરણ કરવું, જેમાં ગીત અને નૃત્ય સાથે પુરાણોનું પઠન થાય, અને હાસ્ય તથા આનંદથી ભરપૂર વાતાવરણ રહે.
સ્તુવંતિ ચ પ્રશંસંતિ જાગરં ચક્રપાણિનઃ । નિત્યોત્સવો ભવેત્તેષાં ગૃહે વૈ દશજન્મસુ
તેઓ ચક્રધારી ભગવાનનું જાગરણ વખાણે છે અને સ્તુતિ કરે છે; આવા લોકોના ઘરમાં દસ જન્મ સુધી સતત ઉત્સવ રહે છે.
અતો ધન્યતમા ચેયં કર્ત્તવ્યા પક્ષવર્દ્ધની । કૃત્વા તુ સકલં પુણ્યં ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્
આ સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ એવા, પક્ષ વધારતા વ્રતનું પાલન કરવું જોઈએ; જે પણ પુણ્યકર્મ કરે છે, તેને નિશ્ચિતપણે તેનું ફળ મળે છે.
પક્ષવર્દ્ધની માહાત્મ્યં યે શૃણ્વંતિ મનીષિણઃ । તૈઃ કૃતં સત્કૃતં સર્વં યાવદાભૂતસંપ્લવમ્
જે વિદ્વાન લોકો પક્ષવર્ધિની વ્રતનું મહાત્મ્ય સાંભળે છે, તેઓ દ્વારા બધા સારા કર્મો પૂર્ણ થાય છે અને સન્માન પામે છે, જગતના અંત સુધી.
પંચાગ્નિસાધને પુણ્યં યચ્ચ સ્યાત્તીર્થસાધને । તત્પુણ્યં સમવાપ્નોતિ વિષ્ણોર્જાગરકારણાત્
પાંચ અગ્નિ સાધના કે તીર્થયાત્રાથી જેટલું પુણ્ય મળે છે, એટલું જ પુણ્ય વિષ્ણુના જાગરણથી પ્રાપ્ત થાય છે.
પક્ષવર્દ્ધનિકા પુણ્યા પવિત્રા પાપનાશિની । ઉપવાસકૃતા વિપ્ર હત્યાકોટિવિનાશિની
પક્ષવર્ધિની વ્રત પુણ્યદાયી, પવિત્ર અને પાપનો નાશ કરતી છે; જ્યારે બ્રાહ્મણ ઉપવાસ સાથે કરે છે, ત્યારે તે દસ કરોડ હત્યા જેવા પાપો પણ નાશ કરે છે.
વસિષ્ઠેન કૃતા પૂર્વં ભારદ્વાજેન વૈ મુને । ધ્રુવેણ ચાંબરીષેણ કૃતેયં વિષ્ણુવલ્લભા
આ વિષ્ણુપ્રિય વ્રત પહેલાં વસિષ્ઠ, ભારદ્વાજ, ધ્રુવ અને અંબરીષે કર્યું હતું, હે મુનિ.
ઇયં કાશીસમા પુણ્યા ઇયં વૈ દ્વારકા સમા । ઉપોષિતા ચ ભક્તેન વાંછિતં ચ દદાત્યસૌ
આ વ્રત કાશી જેટલું પવિત્ર છે અને દ્વારકા જેટલું મહાત્મ્ય ધરાવે છે; ભક્તિપૂર્વક જે કરે છે, તેને ઈચ્છિત ફળ મળે છે.
ઇયં ધન્યા ધન્યતમા હત્યાયુતવિનાશિની । કર્ત્તવ્યા તુ વિશેષેણ વૈષ્ણવૈર્જ્ઞાનતત્પરૈઃ
આ વ્રત ધન્ય છે, સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે અને દસ હજાર હત્યા જેવા પાપોનો નાશ કરે છે; ખાસ કરીને જ્ઞાનમાં તત્પર વૈષ્ણવોએ આ વ્રત કરવું જોઈએ.
અહો સર્વેશ્વરો દેવઃ સંસેવ્યો વ્રતતત્પરૈઃ । કિમન્યદ્બહુનોક્તેન કર્તવ્યં વ્રતમુત્તમમ્
અરે, સર્વના ઈશ્વર ભગવાનનું સેવા-પૂજન વ્રતપ્રેમી લોકો દ્વારા કરવું જોઈએ; વધુ શું કહું? શ્રેષ્ઠ વ્રતનું પાલન કરવું જોઈએ.
યથા ચ વર્દ્ધતે ચંદ્રઃ સિતે પક્ષે વિશેષતઃ । તથા વૈ વર્દ્ધતે ભક્ત કારણાત્પક્ષવર્દ્ધિની
જેમ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર વધે છે, તેમ, હે ભક્ત, પક્ષવર્ધિની વ્રત પણ કરવાથી તેનું ફળ વધે છે.
સૂર્યોદયે યથા ધ્વાંતં નશ્યતે તત્ક્ષણાદપિ । તથાઘં નાશમાપ્નોતિ કરણાત્પક્ષવર્દ્ધિની
જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર તરત જ નાશ પામે છે, તેમ પક્ષવર્ધિની વ્રત કરવાથી પાપો પણ નાશ પામે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે પક્ષવર્દ્ધની એકાદશીમાહાત્મ્યંનામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં ઉમાપતિ અને નારદ સંવાદમાં 'પક્ષવર્ધિની એકાદશી મહાત્મ્ય' નામે છત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
મહાદેવ ઉવાચ- શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં જાગરસ્ય ચ । યચ્છ્રુત્વા મુક્તિમાપ્નોતિ મહાપાપી ન સંશયઃ
મહાદેવ બોલ્યા: હે નારદ, સાંભળ, હવે હું તને જાગરણનું મહાત્મ્ય કહું છું; જે સાંભળે છે, તે મહાપાપી પણ મુક્તિ પામે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
નારદ ઉવાચ- અહો વિશ્વેશ્વરો વિષ્ણુઃ પવિત્રીકરણઃ સદા । તસ્યોપવાસમાહાત્મ્યં શ્રુતં હિ ત્વન્મુખાચ્છિવ
નારદ બોલ્યા: અરે, વિશ્વેશ્વર વિષ્ણુ હંમેશા પવિત્રતા આપનાર છે; તેમનું ઉપવાસનું મહાત્મ્ય મેં તારા મુખેથી સાંભળ્યું છે, હે શિવ.
તથાપિ શ્રોતુમિચ્છામિ માહાત્મ્યં જાગરસ્ય તુ । કીદૃક્જાગરમાહાત્મ્યં રાત્રો ભક્તિસ્તુ કીદૃશી
તથાપિ, હું જાગરણનું મહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છું છું; જાગરણનું મહાત્મ્ય કેવું છે અને રાત્રે ભક્તિ કેવી હોવી જોઈએ?
પ્રહરેષુ ચ યા પૂજા વદ વિશ્વેશ્વર પ્રભો । ત્વં લોકેષુ સદા પૂજ્યસ્ત્વં હિ દેવો જનાર્દનઃ । ત્વં હિ વિશ્વેશ્વરો દેવો યતો ભક્તિર્જનાર્દને
હે વિશ્વના પ્રભુ, રાત્રિના દરેક પ્રહરમાં કઈ રીતે પૂજા કરવી તે કહો; તું હંમેશા લોકોએ પૂજ્ય છે, કારણ કે તું જ જનાર્દન દેવ છે; તું ખરેખર સર્વેશ્વર છે, કારણ કે ભક્તિ જનાર્દન તરફ જ હોય છે.
સર્વેષાં ચૈવ ભક્તાનાં ત્વં ચ શ્રેષ્ઠ ઉમાપતિઃ । લોકેસ્મિન્સર્વદા ભક્ત્યા તવાખ્યા વર્ત્તતે સદા
હે ઉમાપતિ, બધા ભક્તોમાં તું શ્રેષ્ઠ છે; આ લોકમાં તારી કીર્તિ હંમેશા ભક્તિથી જ જીવંત રહે છે.
અતો યેન પ્રકારેણ લોકાનાં મુક્તિરેવ ચ । વિશ્વેશ્વર વદ ત્વં તુ માહાત્મ્યં જાગરસ્ય તુ
હે વિશ્વના સ્વામી, કૃપા કરીને જણાવો કે કયા ઉપાયથી અને કેવી રીતે જીવાત્માઓને મુક્તિ મળે છે, અને આ જાગરણની મહિમા શું છે.
મહાદેવ ઉવાચ-। એકાદશ્યાં જનો વિષ્ણું રાત્રૌ સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ । કુર્યાજ્જાગરણં વિષ્ણોઃ પુરતો વૈષ્ણવૈઃ સહ
મહાદેવ કહે છે: એકાદશીના દિવસે, રાત્રે ભક્તિપૂર્વક કોઈ વ્યક્તિ વિષ્ણુની પૂજા કરે અને વૈષ્ણવો સાથે વિષ્ણુજીની સામે જાગરણ કરે.
ગીતં વાદ્યં તથા નૃત્યં પુરાણપઠનં તથા । ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં પુષ્પં ગંધાનુલેપનમ્
ગાન, વાદ્ય, નૃત્ય, પુરાણનું પઠન, ધૂપ, દીવો, ભોજનનો ભોગ, ફૂલ અને સુગંધિત ચંદનનો લેપ—
ફલમર્ઘં તથા શ્રદ્ધા દાનમિંદ્રિયસંયમમ્ । સત્યાન્વિતં ચ વિપ્રેંદ્ર વચોયુક્તં ક્રિયાન્વિતમ્
ફળ, અર્ઘ્ય, શ્રદ્ધા, દાન, ઇન્દ્રિયનો સંયમ, સત્ય, બોલ અને કર્મ—આ બધું સાથે કરવામાં આવે.
વિનિદ્રં ચ મુદાયુક્તો યઃ કરોતિ નરઃ સદા । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો જાયતે વિષ્ણુવલ્લભઃ
જે મનુષ્ય હંમેશા આનંદથી અને જાગૃત રહીને આ બધું કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુને પ્રિય બને છે.
રાત્રૌ જાગરણે પ્રાપ્તે નિદ્રાં કુર્વંતિ વૈષ્ણવાઃ । હારિતં ચોપવાસં તૈર્વ્રતં વૈ વિષ્ણુસંજ્ઞકમ્
જ્યારે રાત્રે જાગરણનો સમય આવે છે અને વૈષ્ણવો ઊંઘી જાય છે, ત્યારે તેમના ઉપવાસ અને વિષ્ણુના નામે લીધેલું વ્રત વ્યર્થ થઈ જાય છે.