જીવોપદેશાચ્છક્રસ્ય હત્યા નમુચિસંભવા । વિનષ્ટા મુનિમુખ્યેન્દ્ર ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્
મુનિશ્રેષ્ઠ, શક્રના ઉપદેશથી, નમુચિથી થયેલી હત્યા પણ ત્રિસ્પૃશાના પાલનથી નાશ પામી ગઈ.
બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનિ ત્રિસ્પૃશાસમુપોષણાત્ । વિલયં યાંતિ વિપ્રેંદ્ર પાપેષ્વન્યેષુ કા કથા
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ત્રિસ્પૃશાના પાલનથી બ્રહ્મહત્યાદિ પાપો પણ નાશ પામે છે; તો બીજાં પાપોની તો વાત જ શું!
ન પ્રયાગે ન કાશ્યાં તુ ગોમત્યાં કૃષ્ણસંનિધૌ । મોક્ષો ભવતિ વિપ્રેંદ્ર ત્રિસ્પૃશા યદિ નો કૃતા
પ્રયાગ, કાશી કે ગોમતી પર—even કૃષ્ણજીની હાજરીમાં—જો ત્રિસ્પૃશા ન કરવામાં આવે તો મોક્ષ મળતો નથી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
મરણાચ્ચ પ્રયાગે તુ ગોમત્યાં કૃષ્ણસન્નિધૌ । સ્નાનમાત્રેણ ગોમત્યાં મુક્તિર્ભવતિ શાશ્વતી
પ્રયાગમાં મૃત્યુ પામવાથી, ગોમતી પર કૃષ્ણજીની હાજરીમાં કે માત્ર ગોમતીમાં સ્નાન કરવાથી પણ શાશ્વત મોક્ષ મળે છે.
ગૃહેપિ જાયતે મુક્તિસ્ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્ । વિષયે વર્ત્તમાનસ્ય કામભોગાન્વિતસ્ય ચ
ઘરે રહેતાં પણ, જો ત્રિસ્પૃશાનું પાલન થાય તો, ભોગવિષયોમાં મગ્ન અને ઇન્દ્રિયસુખમાં રત મનુષ્યને પણ મુક્તિ મળી શકે છે.
નિવૃત્તવિષયસ્યાપિ મુક્તિઃ સાંખ્યેન દુર્લ્લભા । તસ્માત્કુરુષ્વ વિપ્રેંદ્ર ત્રિસ્પૃશાં મોક્ષદાયિનીમ્
વિષયોથી સંપૂર્ણ વિમુખ થયેલા માટે પણ, સંખ્યાદ્વારા મુક્તિ મેળવવી અતિ દુર્લભ છે. એટલે, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, ત્રિસ્પૃશા જે મુક્તિ આપનારી છે, તેનું પાલન કર.
નારદ ઉવાચ- કીદૃશં તત્સુરશ્રેષ્ઠ ત્રિસ્પૃશાખ્યં મહાવ્રતમ્ । મુક્તિદં યદ્ દ્વિજાતીનાં ત્વયા પ્રોક્તં મમાધુના
નારદે પૂછ્યું: દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે જે ત્રિસ્પૃશા નામનું મહાવ્રત મુક્તિદાયક છે એમ કહ્યું, એ શું છે? કૃપા કરીને મને વિગતવાર કહો.
મહાદેવ ઉવાચ- જાહ્નવ્યૈ સા પુરા વિપ્ર ત્રિસ્પૃશા માધવેન તુ । પ્રાચી સરસ્વતી તીરે કથિતા ત્વનુકંપયા
મહાદેવ બોલ્યા: બ્રાહ્મણ, પહેલાં માધવે ત્રિસ્પૃશાનું મહાવ્રત જાહ્નવીને દયાથી, પૂર્વ દિશાની સરસ્વતીના કાંઠે કહ્યું હતું.
જાહ્નવ્યુવાચ- કલિકલ્મષ કોટ્યૌઘૈર્બ્રહ્મહત્યાદિકૈર્યુતાઃ । કલિકાલે હૃષીકેશ સ્નાનં કુર્વંતિ મજ્જલે
જાહ્નવીએ પૂછ્યું: કલિયુગમાં, અનગણિત પાપો અને બ્રાહ્મણહત્યાદિ દોષોથી ભરાયેલા લોકો મારા જળમાં સ્નાન કરે છે.
તેષાં પાપશતૈર્દોષૈર્દેહો મે કલુષી કૃતઃ । કથં યાસ્યતિ મે દેવ પાતકં ગરુડધ્વજ
એ લોકોના અનેક પાપો અને દોષોથી, હે ગરુડધારી ભગવાન, મારું શરીર અશુદ્ધ થઈ ગયું છે. હવે મારું પાપ કેવી રીતે દૂર થશે?
પ્રાચીમાધવ ઉવાચ-। કથયામિ ન સંદેહો મા પુત્રિ રોદનંકુરુ । શ્યામોવટસ્તુ મે સ્થાનં પ્રાચીદેવી મમાગ્રતઃ
પૂર્વમાધવે કહ્યું: પુત્રી, હું તને કહું છું, શંકા ન કર અને દુઃખ પણ ન કર. શ્યામવટમાં મારું નિવાસ છે અને પૂર્વદિશાની દેવી મારી સામે ઊભી છે.
વહતે બ્રહ્મતનયા દૃષ્ટ્વાગ્રે ચ સુરેશ્વરીમ્ । સ્નાનં કુરુષ્વ નિત્યં ત્વં ત્વત્ર પૂતા ભવિષ્યસિ
ત્યાં બ્રહ્માની પુત્રી વહે છે અને દેવીઓની રાણી પણ આગળ દેખાય છે. તું ત્યાં રોજ સ્નાન કરજે, તો નિશ્ચયે પવિત્ર બની જશે.
યત્ર બ્રહ્મસુતા પ્રાચી તત્રાહં નાત્ર સંશયઃ । તીર્થકોટિશતૈર્યુક્તઃ સુરૈઃ સહ વસામ્યહમ્
જ્યાં પૂર્વદિશાની બ્રહ્મપુત્રી છે, ત્યાં હું પણ છું—આમાં કોઈ શંકા નથી. હું ત્યાં લાખો તીર્થો અને દેવતાઓ સાથે વસું છું.
પવિત્રં મત્પ્રિયં સ્થાનં હત્યાકોટિવિનાશનમ્ । સંતુષ્ટેન મયા દત્તં યસ્માત્પ્રાણાધિકાસિ મે
એ સ્થાન મને અત્યંત પ્રિય અને પવિત્ર છે, જે કરોડો હત્યાના પાપોનો નાશ કરે છે. તું મને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે, તેથી પ્રસન્ન થઈને મેં તને એ સ્થાન આપ્યું છે.
તીર્થકોટિસહસ્રાણિ નિત્યં તિષ્ઠંતિ જાહ્નવિ । પ્રાચીસરસ્વતી તોયે સર્વદૈવ મમાજ્ઞયા
હે જાહ્નવી, મારી આજ્ઞાથી, હજારો લાખો તીર્થો હંમેશા પૂર્વ સરસ્વતીના જળમાં વસે છે.
બ્રહ્મવધાત્સુરાપાનાત્ગોધવાદ્વૃષલીવધાત્ । બ્રહ્મસ્વહરણાદેવ માતાપિત્રોસ્ત્વપૂજનાત્
બ્રાહ્મણહત્યાથી, દારૂ પીવાથી, ગાય મારવાથી, નીચ જાતિની સ્ત્રીનું વધ કરવાથી, બ્રાહ્મણનું ધન ચોરવાથી અને માતા-પિતાનું પૂજન ન કરવાથી—
ચક્રિયાનાદ્ગુરુદ્રોહાદભક્ષ્યસ્ય ચ ભક્ષણાત્ । સર્વપાપસ્ય કરણાત્પ્રાચી બ્રહ્મસુતા સુતે
નિષિદ્ધ કર્મો કરવાથી, ગુરુનો અપમાન કરવાથી, અખાદ્ય ખાવાથી અને બધા પ્રકારના પાપો કરવાથી—હે પુત્રી, પૂર્વદિશાની બ્રહ્મપુત્રી—
વ્યપોહયતિ પાપાનિ સકૃત્સ્નાનેન મેઽગ્રતઃ । કુરુ સ્નાનં સરિચ્છ્રેષ્ઠે વિપાપા ત્વં ભવિષ્યસિ
મારા સમક્ષ એક જ વાર સ્નાન કરવાથી એ બધા પાપો દૂર થઈ જાય છે. તું સર્વ શ્રેષ્ઠ નદીમાં સ્નાન કરજે, તો નિઃપાપ બની જશે.
જાહ્નવ્યુવાચ- નાહં શક્નોમિ દેવેશ આગંતું નિત્યમેવ હિ । કથં નશ્યંતિ પાપાનિ કથયસ્વેહ માધવ
જાહ્નવીએ પૂછ્યું: હે દેવેશ, હું હંમેશા અહીં આવવા સક્ષમ નથી. હે માધવ, અહીં પાપો કેવી રીતે નાશ પામે છે, એ મને કહો.
પ્રાચીમાધવ ઉવાચ- ન શક્નોષિ યદાગંતું નિત્યમેવ હિ જાહ્નવિ । તદાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ યસ્માન્મત્પાદસંભવા
પૂર્વમાધવે કહ્યું: હે જાહ્નવી, જો તું હંમેશા અહીં આવી શકતી નથી, તો હું તને બીજું ઉપાય કહું છું, કારણ કે તું મારા ચરણોમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે.
સરસ્વત્યધિકા યા ચ તીર્થકોટિશતાધિકા । મખકોટ્યધિકા વાપિ વ્રતદાનાધિકા ચ યા
જે સર્વ તીર્થો કરતાં, સરસ્વતી કરતાં, લાખો યજ્ઞો કરતાં અને વ્રત-દાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે—
જપહોમાધિકા યા ચ ચતુર્વર્ગફલપ્રદા । સાંખ્યયોગાધિકા યા ચ ત્રિસ્પૃશા ક્રિયતાં શુભા
જે જપ અને હોદાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે, ચાર પુરુષાર્થ આપે છે, સંખ્ય અને યોગ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે—એ શુભ ત્રિસ્પૃશાનું પાલન કરવું જોઈએ.
યસ્મિન્માસે સમાયાતિ સિતા ચ યદિ વાસિતા । કર્તવ્યા સા સરિચ્છ્રેષ્ઠે કૃતે પાપાત્પ્રમુચ્યતે
જે મહિને શુક્લપક્ષ આવે છે, એ મહિને શ્રેષ્ઠ નદી પાસે આ ઉપવાસ કરવો જોઈએ; આવું કરવાથી બધા પાપો દૂર થાય છે.
જાહ્નવ્યુવાચ-। કીદૃશી ત્રિસ્પૃશા દેવ મમાખ્યાહિ સુમાધવ । ઈદૃશો મહિમા યસ્યાસ્ત્વયા પ્રોક્તો મમાધુના
જાહ્નવીએ પૂછ્યું: હે સુન્દર માધવ, 'ત્રિસ્પૃશા' કઈ રીતે હોય છે? જેનું મહાત્મ્ય તમે મને હમણાં કહ્યું, એ વિશે મને કહો.
દશમ્યેકાદશીભદ્રા દિનૈકસ્મિન્યદા ભવેત્ । ત્રિસ્પૃશા સા ભવેદ્દેવ વાન્યથા વદ મે પ્રભો
જ્યારે એક જ દિવસે શુભ દશમી અને એકાદશી આવે છે, ત્યારે એ 'ત્રિસ્પૃશા' કહેવાય છે, હે પ્રભુ; નહિ તો, બીજું કંઈ હોય તો પણ કહો.
કૃષ્ણ ઉવાચ-। આસુરી ત્રિસ્પૃશા દેવી યા ત્વયા પરિકીર્તિતા । વર્જનીયા પ્રયત્નેન વૃત્તિહીનો યથા પતિઃ
કૃષ્ણે કહ્યું: હે દેવી, જે 'અસુરી ત્રિસ્પૃશા' તમે ઉલ્લેખ કરી છે, એ ખૂબ જ ટાળવી જોઈએ, જેમ કે પતિમાં ગુણ ન રહે ત્યારે સ્ત્રી દૂર રહે છે.
અસુરાણાં તુ સા પ્રોક્તા આયુર્બલવિનાશિની । વર્જનીયા પ્રયત્નેન યથા નારી રજસ્વલા
એ અસુરો માટે કહેવાયેલી છે અને આયુષ્ય તથા બળ નાશ કરે છે; એ ખૂબ જ ટાળવી જોઈએ, જેમ સ્ત્રી માસિકમાં હોય ત્યારે દૂર રહેવું જોઈએ.
સ્વજાતિં ચ પરિત્યજ્ય યા ગતાધમજાતિષુ । સૈવ ત્યાજ્યં વિશેષેણ દશમીયુક્તં હિ મદ્દિનમ્
જે પોતાનો જાત છોડીને નીચ જાતમાં જાય છે, એવો દિવસ ખાસ કરીને ટાળવો જોઈએ, કેમ કે દશમી જોડાયેલી મારો દિવસ એવો જ છે.
યથા રજસ્વલાસંગાદ્દૂષ્યંતે જ્ઞાનવર્જિતાઃ । તથૈવ દશમીયુક્તં મદ્દિનં દૂષિતં નૃણામ્
જેમ સ્ત્રી માસિકમાં હોય ત્યારે જોડાયેલી વ્યક્તિ અશુદ્ધ અને જ્ઞાનથી વંચિત થાય છે, એમ જ દશમી જોડાયેલી મારો દિવસ પણ લોકોને અશુદ્ધ કરે છે.
હત્યાયુતશતં હંતિ ત્રિસ્પૃશા સમુપોષિતા । એકાદશી દ્વાદશી ચ રાત્રિશેષે ત્રયોદશી
'ત્રિસ્પૃશા' ઉપવાસ પાળવાથી લાખો હત્યાના પાપ નાશ પામે છે; જ્યારે એકાદશી, દ્વાદશી અને બાકી રાતે ત્રયોદશી આવે છે.