બૃહસ્પતિમતં પુણ્યં યે પઠંતિ દ્વિજોત્તમાઃ । તેષાં ચત્વારિ વર્દ્ધંતે આયુર્વિદ્યાયશોબલમ્
જે દ્વિજ શ્રેષ્ઠ બ્રહસ્પતિનું પુણ્યમય ઉપદેશ વાંચે છે, એમના આયુષ્ય, વિદ્યા, યશ અને બળ ચારેય વધે છે.
નારદ ઉવાચ- ઇતીંદ્રાય બૃહસ્પતિપ્રણીતં ધર્મશાસ્ત્રકમ્ । મહ્યં ભક્તાય સંપ્રોક્તં મહેશેનાખિલં નૃપ
નારદે કહ્યું: હે રાજા, આ બ્રહસ્પતિએ ઇન્દ્ર માટે રચેલું ધર્મશાસ્ત્ર મહાદેવે મને, પોતાના ભક્તને, સંપૂર્ણ રીતે કહેલું.
નારદ ઉવાચ- શનિપીડા કથં યાતિ તન્મે વદ સુરોત્તમ । ત્વન્મુખાચ્છ્રૂયતે યદ્વૈ તેન જંતુઃ પ્રમુચ્યતે
નારદએ પૂછ્યું: દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મને કહો કે શનિદેવની પીડા કેવી રીતે દૂર થાય છે? તમારી વાણીમાંથી સાંભળ્યું છે કે આ રીતે જીવ મુક્ત થાય છે.
મહાદેવ ઉવાચ- દેવર્ષે શૃણુ વૃત્તાંતં તેન મુચ્યેત બંધનાત્ । ગ્રહાણાં ગ્રહરાજોઽયં સૌરિઃ સર્વમહેશ્વરઃ
મહાદેવએ કહ્યું: દેવૃષિ, આ ઘટના ધ્યાનથી સાંભળો; તેના દ્વારા બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે. ગ્રહોમાં શનિ ગ્રહરાજા છે અને બધા મહાદેવો પર સ્વામી છે.
અયં તુ દેવો વિખ્યાતઃ કાલરૂપી મહાગ્રહઃ । જટિલો વજ્રરોમા ચ દાનવાનાં ભયંકરઃ
આ દેવ કાળરૂપે પ્રસિદ્ધ છે, મહાગ્રહ છે, જટાવાળા છે, વજ્ર જેવાં વાળ ધરાવે છે અને દાનવો માટે ભયંકર છે.
તસ્યાખ્યાનં ચ લોકેઽસ્મિન્પ્રથિતં નાસ્તિ વૈ પ્રભો । મયા ગુપ્તં વિશેષેણ નોક્તં હિ કસ્યચિત્કદા
આ જગતમાં તેની કથા પ્રસિદ્ધ નથી, પ્રભુ. મેં ખાસ કરીને તેને ગુપ્ત રાખી છે અને ક્યારેય કોઈને કહી નથી.
રઘુવંશેઽતિ વિખ્યાતો રાજા દશરથઃ પુરા । ચક્રવર્તી મહાવીરઃ સપ્તદ્વીપાધિપોઽભવત્
રઘુવંશમાં એક પ્રસિદ્ધ રાજા દશરથ હતા, જે ચક્રવર્તી, મહાવીર અને સાત દ્વીપના સ્વામી હતા.
કૃત્તિકાંતે શનિં જ્ઞાત્વા દૈવજ્ઞૈર્જ્ઞાપિતો હિ સઃ । રોહિણીં ભેદયિત્વા ચ શનિર્યાસ્યતિ સાંપ્રતમ્
જ્યારે દૈવજ્ઞોએ દશરથને જણાવ્યું કે શનિ કૃત્તિકા અંતે છે અને હવે રોહિણી તોડી આગળ વધશે, ત્યારે રાજાને ખબર પડી.
શાકટં ભેદમત્યુગ્રં સુરાસુરભયંકરમ્ । દ્વાદશાબ્દં તુ દુર્ભિક્ષં ભવિષ્યતિ સુદારુણમ્
શાકટ યોગનું વિઘટન અત્યંત ભયંકર અને દેવ-દાનવોને ડરાવનારું હશે; બાર વર્ષ સુધી ભયાનક દુર્ભિક્ષ આવશે.
એતચ્છ્રુત્વા તતો વાક્યં મંત્રિભિઃ સહ પાર્થિવઃ । મંત્રયામાસ કિમિદં ભયંકરમુપસ્થિતમ્
આ સાંભળીને રાજાએ મંત્રીઓ સાથે વિચાર કર્યો: 'આ ભયંકર સંકટ શું છે જે આવી પડ્યું છે?'
આકુલં ચ જગદ્દૃષ્ટ્વા પૌરજાનપદાદિકમ્ । બ્રુવંતિ સર્વતો લોકાઃ ક્ષય એષ સમાગતઃ
જગતમાં, શહેર અને ગામના લોકોમાં અફરા-તફરી જોઈને, બધે લોકો કહેવા લાગ્યા: 'હવે અંત આવી ગયો છે.'
દેશાઃ સનગરા ગ્રામા ભયભીતાઃ સમંતતઃ । પપ્રચ્છ પ્રયતો રાજા વસિષ્ઠપ્રમુખાન્દ્વિજાન્
દેશ, શહેર અને ગામડાં બધે ભયથી ભરાઈ ગયા; રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક વસિષ્ઠજી અને અન્ય શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પૂછ્યું.
સંવિધાનં કિમત્રાસ્તિ બ્રૂત માં હિ દ્વિજોત્તમાઃ
'આ સ્થિતિમાં શું ઉપાય છે? મને કહો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો,' એમ રાજાએ પૂછ્યું.
વસિષ્ઠ ઉવાચ- પ્રાજાપત્યમૃક્ષમિદં તસ્મિન્ભિન્ને કુતઃ પ્રજાઃ । અયં યોગોહ્યસાધ્યસ્તુ બ્રહ્મશક્રાદિભિસ્તથા
વસિષ્ઠએ કહ્યું: 'આ પ્રજાપતિનું નક્ષત્ર છે; જો તે તૂટી જાય તો પ્રજાઓ કેવી રીતે રહેશે? આ યોગ તો બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર વગેરે પણ ટાળી શકતા નથી.'
ઇતિ સંચિંત્ય મનસા સાહસં પરમં મહત્ । સમાદાય ધનુર્દિવ્યં દિવ્યાયુધસમન્વિતમ્
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, રાજાએ મહાન સાહસ કર્યું; દિવ્ય ધનુષ અને દિવ્ય શસ્ત્રો લઈને તૈયાર થયો.
રથમારુહ્ય વેગેન ગતો નક્ષત્રમંડલમ્ । સપાદં યોજનં લક્ષં સૂર્યસ્યોપરિ સંસ્થિતમ્
રથ પર ચડીને, ઝડપથી તે નક્ષત્રમંડળમાં ગયો, જે સૂર્યથી લાખ યોજન અને પાવ ભાગ ઉપર હતું.
રોહિણીપૃષ્ઠમાસ્થાય રાજા દશરથઃ પુરા । રથે તુ કાંચને દિવ્યે મણિરત્નવિભૂષિતે
પહેલાં રાજા દશરથ રોહિણીના પીઠ પર, કાંસ્યના અને રત્નોથી શોભિત દિવ્ય રથમાં બેઠા હતા.
હંસવર્ણહયૈર્યુક્તે મહાકેતુસમુચ્છ્રયે । દીપ્યમાનો મહારત્નૈઃ કિરીટમુકુટોજ્જ્વલઃ
હંસ જેવા સફેદ ઘોડાઓ જોડાયેલા, ઊંચો ધ્વજ, મહારત્નોથી તેજસ્વી, મસ્તક પર તેજસ્વી મુકુટ અને કિરીટ પહેરેલા હતા.
બભ્રાજ સ તદાકાશે દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ । આકર્ણપૂર્ણા ચાપે તુ સંહારાસ્ત્રં ન્યયોજયત્
એ સમયે તે આકાશમાં બીજાં સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો; ધનુષને કાન સુધી ખેંચી, સંહારાસ્ત્ર ચડાવ્યું.
સંહારાસ્ત્રં શનિર્દૃષ્ટ્વા સુરાસુરભયંકરમ્ । હસિત્વા તદ્ભયાત્સૌરિરિદં વચનમબ્રવીત્
સંહારાસ્ત્ર જોઈને, જે દેવ-દાનવોને પણ ડરાવે છે, શનિ હસ્યો અને ડરેને આ રીતે બોલ્યો.
શનિરુવાચ - પૌરુષં તવ રાજેંદ્ર પરં રિપુભયંકરમ્ । દેવાસુરમનુષ્યાશ્ચ સિદ્ધવિદ્યાધરોરગાઃ
શનિએ કહ્યું: રાજા, તારો પરાક્રમ અત્યંત છે અને દુશ્મનો માટે ભયજનક છે; દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, સિદ્ધો, વિદ્યા ધરાવનારા અને સાપો —
મયા વિલોકિતા રાજન્ભસ્મસાચ્ચ ભવંતિતે । તુષ્ટોઽહં તવ રાજેંદ્ર તપસા પૌરુષેણ ચ । વરં બ્રૂહિ પ્રદાસ્યામિ મનસા યત્કિમિચ્છસિ
હું એ બધાને જોઈ ચૂક્યો છું, રાજા, અને તેમને રાખ બની જતાં પણ જોયા છે. રાજા, તારી તપસ્યા અને પરાક્રમથી હું પ્રસન્ન છું. તું મનમાં જે ઇચ્છે છે તે વર માગ, હું તને આપશ.
દશરથ ઉવાચ- રોહિણીં ભેદયિત્વા તુ ન ગંતવ્યં કદાચન । સરિતઃ સાગરા યાવત્યાવચ્ચંદ્રાર્કમેદિની
દશરથએ કહ્યું: તું ક્યારેય રોહિણીને પાર ન કરવી; જ્યાં સુધી નદીઓ, દરિયાઓ, ચાંદ્ર, સૂર્ય અને ધરતી છે —
યાચિતં તુ મયા સૌરે નાન્યમિચ્છામિ તે વરમ્ । એવમસ્તુ શનિઃ પ્રાહ વરં દત્ત્વા તુ શાશ્વતમ્
હે સૌરી, હું તારા પાસેથી આ જ વર માગું છું, બીજું કશું નથી જોઈએ. શનિએ કહ્યું: 'એવી જ થાઓ', અને એ શાશ્વત વર આપ્યું.
પુનરેવાબ્રવીત્તુષ્ટો વરં વરય સુવ્રત । પ્રાર્થયામાસ હૃષ્ટાત્મા વરમન્યં શનેસ્તદા
પછી ફરી પ્રસન્ન થઈને શનિએ કહ્યું: 'હે ધીરજવાન, બીજું પણ વર માગ.' ત્યારે દશરથ આનંદભેર મનથી બીજું વર માગવા લાગ્યા.
ન ભેત્તવ્યં હિ શકટં ત્વયા ભાસ્કરનંદન । દ્વાદશાબ્દં તુ દુર્ભિક્ષં ન કર્તવ્યં કદાચન
હે ભાસ્કરપુત્ર, તું ક્યારેય શકટ નક્ષત્રને તોડી નાંખીશ નહીં; અને ક્યારેય બાર વર્ષનું દુર્ભિક્ષ ન આવે.
શનિરુવાચ- દ્વાદશાબ્દં તુ દુર્ભિક્ષં ન કદાચિદ્ભવિષ્યતિ । કીર્તિરેષા ત્વદીયા ચ ત્રૈલોક્યે વિચરિષ્યતિ
શનિએ કહ્યું: ક્યારેય બાર વર્ષનું દુર્ભિક્ષ નહીં આવે; અને તારી કીર્તિ ત્રણે લોકમાં પ્રસરે.
વરદ્વયં તુ સંપ્રાપ્ય હૃષ્ટરોમા ચ પાર્થિવઃ । રથોપરિ ધનુર્મુક્ત્વા ભૂત્વા ચૈવ કૃતાઞ્જલિ
બંને વર મળ્યા પછી રાજા આનંદથી રોમાંચિત થઈ ગયા, રથ પર ધનુષ્ય મૂકી, હાથ જોડીને —
ધ્યાત્વા સરસ્વતીં દેવીં ગણનાથં વિનાયકમ્ । રાજા દશરથઃ સ્તોત્રં સૌરેરિદમથાબ્રવીત્
સરસ્વતી દેવી અને ગણનાથ વિનાયકનું ધ્યાન કરીને, રાજા દશરથએ શનિ માટે આ સ્તોત્ર કહ્યું.
દશરથ ઉવાચ- નમઃ કૃષ્ણાય નીલાય શિતિકંઠનિભાય ચ । નમઃ કાલાગ્નિરૂપાય કૃતાંતાય ચ વૈ નમઃ
દશરથએ કહ્યું: કૃષ્ણ, નીલ અને શિતિકંઠ જેવા વરણે વાળા તને વંદન. કાળાગ્નિ સ્વરૂપ અને યમરાજ તને પણ નમન.