ઇતિ સા વાંછિતં શ્રુત્વા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા । ઉવાચ વચનં ગુહ્યં ભર્ત્તારં ચારુહાસિની
પતિની મનપસંદ ઈચ્છા સાંભળી, પતિના કલ્યાણમાં આનંદ માનનારી અને સુંદર સ્મિત ધરાવતી એ સ્ત્રીએ પતિને ગુપ્ત શબ્દોમાં કહ્યું.
રૂપસુંદર્યુવાચ- મમાપિ હૃદયે કામઃ સમુત્પન્નો નરાધિપ । રૂપસૌંદર્યવાંછા ચ હૃદયે મમ વર્ત્તતે
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: હે મનુષ્યોના રાજા, મારા દિલમાં પણ એક ઈચ્છા ઊભી થઈ છે; સુંદરતા અને આકર્ષણ મેળવવાની ઈચ્છા મારા મનમાં છે.
પુષ્કરં પ્રથમં તીર્થં ગંતુમિચ્છે ત્વયા સહ । તતો રાજા તયા સાર્દ્ધમાગતઃ પુષ્કરં તદા
હું પણ તારી સાથે સૌપ્રથમ પુષ્કર તીર્થ જવા માંગું છું; તેથી રાજા એ સમયે તેના સાથે પુષ્કર ગયો.
હસ્ત્યશ્વરથવૃંદૈશ્ચ સમાગત્ય પુરોહિતૈઃ । તતઃ સ્નાત્વા તથા ધ્યાયન્તર્પયન્પિતૃદેવતાઃ
હાથી, ઘોડા, રથ અને પુરોહિતો સાથે ત્યાં પહોંચી, પછી સ્નાન કરીને ધ્યાનપૂર્વક પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપ્યું.
પૂજયામાસ દેવેશં પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । દીપમાલાકુલે તત્ર સર્વતઃ સુમનોહરે
ત્યાં સર્વત્ર સુંદર દીપમાળાથી શોભાયમાન સ્થળે, તેણે કમળને જેવી આંખો ધરાવતા અવિનાશી દેવેશની પૂજા કરી.
દદર્શ લિખિતં તત્ર માર્જારં દેવતાલયે । તં દૃષ્ટ્વા પ્રાકૃતં કર્મ જન્મ સ્મૃત્વા નૃપસ્તદા
ત્યાં દેવમંદિરમાં લખાયેલું એક બિલાડીનું ચિત્ર જોયું; તેને જોઈને રાજાએ પોતાનું ભૂતકાળનું સામાન્ય જન્મ યાદ કર્યું.
મુખપંકજમાલોક્ય પ્રિયાયાઃ પ્રજહાસ ચ । રૂપસુંદર્યુવાચ- મમ સન્મુખમાલોક્ય ભર્તઃ કિં સ્મિતકારણમ્ 6.30.
પોતાની પ્રિયાની કમળ જેવી મુખાકૃતિ જોઈને રાજા હસી પડ્યો; રૂપસુંદરીએ પૂછ્યું: પતિ, મારા ચહેરા તરફ જોઈને તું કેમ સ્મિત કરું છે?
કથયામાસ હૃષ્ટાત્મા પ્રાક્તનં કર્મણઃ ફલમ્ । રાજોવાચ- અહમાસં પુરા દેવિ માર્જારો બ્રાહ્મણાલયે
હર્ષભર્યા હૃદયથી તેણે પોતાના પૂર્વકર્મનું ફળ કહ્યુ; રાજાએ કહ્યું: હે દેવી, હું પહેલાં બ્રાહ્મણના ઘરમાં બિલાડી હતો.
ભક્ષિતા મૂષકાસ્તત્ર મયા શતસહસ્રશઃ । તતો નારાયણસ્યાગ્રે દીપઃ સંરક્ષિતો યતઃ
ત્યાં મેં લાખો ઉંદર ખાધા હતા; પણ નારાયણજીની સામે દીવો સાચવ્યો હતો એ કારણે,
વ્યાજેનાપિ મયા દેવિપ્રાપ્તં તત્કર્મણઃ ફલમ્ । વિષ્ણુલોકમનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તં મયાધુના
હે દેવી, એ કાર્યથી મને એ ફળ મળ્યું; વિષ્ણુના લોકમાં જઈને હવે મને આ રાજ્ય મળ્યું છે.
રૂપસુંદર્યુવાચ-। મમાપિ સ્મરણં જાતં પ્રાકૃતસ્ય ચ જન્મનઃ । મૂષિકા ચાહમપ્યાસં ક્ષુદ્રા બ્રાહ્મણવેશ્મનિ
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: મને પણ મારા ભૂતકાળના સામાન્ય જન્મની યાદ આવી છે; હું પણ બ્રાહ્મણના ઘરમાં નાનકડી ઉંદરી હતી.
કાર્તિકે ચ પ્રબોધિન્યાં મંદીભૂતે ચ દીપકે । વર્ત્યગ્રાહરણાર્થાય નિર્ગતાહં તદા બિલાત્
કાર્તિક મહિનાની પ્રબોધિનીના દિવસે, જ્યારે દીવો ધીમી પડ્યો હતો, ત્યારે વાટની ટોચ લાવા માટે હું બિલ્લમાંથી બહાર આવી.
દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં પૂજિતં કુસુમૈસ્તથા । નિદ્રાભિભૂતં વિપ્રં ચ વર્ત્તિઃ કૃષ્ટા મયા તદા
ફૂલોથી પૂજાતા નારાયણ ભગવાનને જોઈને અને બ્રાહ્મણને ઊંઘમાં જોતાં, મેં એ સમયે વાટ ખેંચી.
ઉત્થિતસ્ત્વં યદા તત્ર માં ગૃહીતું કૃતક્ષણઃ । દૃષ્ટ્વા ત્વં ચ પ્રણષ્ટાહં પ્રવિષ્ટા બિલમધ્યતઃ
ત્યારે તું ઊભો થયો અને મને પકડવાની તૈયારી કરી; તને જોઈને હું તરત જ ભાગી અને બિલ્લના મધ્યમાં છૂપી ગઈ.
વિશંત્યા મમ પાદેન દીપવર્ત્તિર્વિજૃંભિતા । તૈલપાત્રં ચ નમિતં તેનાહં સુખભાગિની
જ્યારે હું અંદર જઈ રહી હતી, ત્યારે મારા પગથી દીપની વાટ ખેંચાઈ અને તેલનું વાસણ ઢળી ગયું; એથી હું સુખી બની.
તન્મયા રાજરાજેંદ્ર દીપં ચૈવ પ્રકાશિતમ્ । ઇદાનીં ચ મયા પ્રાપ્તં રૂપલાવણ્યમુત્તમમ્
હે રાજાઓના રાજા, એ રીતે મેં પણ દીવો પ્રકાશિત કર્યો; અને હવે મને શ્રેષ્ઠ રૂપ અને લાવણ્ય મળ્યું છે.
ત્વં ચ ભર્ત્તા તથા રાજ્યં પુત્રાશ્ચૈવંવિધં સુખમ્ । દીપપ્રબોધનાજ્જાતં જ્ઞાનમત્યંત દુર્લ્લભમ્
તમે, તમારા પતિ, રાજ્ય અને પુત્રો—આ બધું સુખ દીપના વ્રતથી પ્રાપ્ત થયેલા જ્ઞાનથી મળે છે, જે બહુ દુર્લભ છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દીપવ્રતમનુત્તમમ્ । આવાં હિ પરયા ભક્ત્યા કુર્વશ્ચૈવ વિશેષતઃ
એથી, સર્વ પ્રયત્નથી શ્રેષ્ઠ દીપવ્રત કરવું જોઈએ; અમે પણ વિશેષ ભક્તિથી આ વ્રત કર્યું છે.
તદેતત્કર્મણઃ પ્રાપ્તં ફલં રાજ્યાદિસંપદઃ । પૂર્વજન્મસ્મૃતં ચાપિ સર્વપાપક્ષયસ્તથા
આ કર્મથી રાજ્ય અને સંપત્તિ જેવા ફળ મળ્યા છે, પૂર્વ જન્મોની સ્મૃતિ અને બધા પાપોનો નાશ પણ થયો છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વિધિમંત્રાદિપૂર્વકમ્ । દીપવ્રતં કૃતં પુંભિઃ પુણ્યં ચંદ્રાર્કતારકમ્
એથી, સર્વ પ્રયત્ન અને યોગ્ય વિધિ-મંત્રથી દીપવ્રત કરવું જોઈએ; જે પુણ્ય ચાંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ જેટલું છે.
ઇતિ શ્રુત્વા વચો રાજા ચક્રે દીપવ્રતં તદા । પ્રિયયા સહ દેવર્ષે સમ્યક્શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ
આ શબ્દો સાંભળી રાજાએ પોતાના પ્રિય સાથે અને દેવર્ષિ સાથે, પૂરી શ્રદ્ધાથી, દીપવ્રત કર્યું.
તસ્મિંસ્તુ પુષ્કરે તીર્થે કૃત્વા દીપવ્રતં તુ તૌ । અવાપતુઃ પરાં મુક્તિં દેવદાનવદુર્લ્લભામ્
પુષ્કર તીર્થમાં, બંનેએ દીપવ્રત કરીને, દેવ અને દાનવો માટે પણ દુર્લભ એવી પરમ મુક્તિ મેળવી.
એતદ્દીપસ્ય માહાત્મ્યં યે શૃણ્વંતિ નરા ભુવિ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તાઃ પ્રયાંતિ હરિમંદિરમ્
જે લોકો પૃથ્વી પર દીપના મહાત્મ્યને સાંભળે છે, તેઓ બધા પાપોથી મુક્ત થઈ હરિના મંદિરમાં જાય છે.
યે ચ કુર્વંતિ પુરુષાઃ સ્ત્રિયો વા ભક્તિતત્પરાઃ । તે સર્વે પાપનિર્મુક્તા યાંતિ બ્રહ્મસનાતનમ્
અને જે પુરુષો કે સ્ત્રીઓ ભક્તિપૂર્વક આ વ્રત કરે છે, તેઓ બધા પાપમુક્ત થઈ શાશ્વત બ્રહ્મને પામે છે.
નેત્રરોગા વિનશ્યંતિ યથા પાપપ્રભાવજાઃ । આધયો વ્યાધયઃ સર્વે નશ્યંતે હિ કૃતેક્ષણાત્
પાપના પ્રભાવથી થતા આંખના રોગો નાશ પામે છે; બધા દુઃખ અને રોગો પણ વ્રત દર્શનથી તરત જ દૂર થાય છે.
ન દારિદ્ર્યં ન શોકં ચ ન મોહો ન ચ વિભ્રમઃ । ગૃહે લક્ષ્મીઃ સમાયાતિ જન્મજન્મનિ વાડવ
ઘરમાં કદી દારિદ્ર્ય, શોક, મોહ કે ગભરાટ રહેતો નથી; લક્ષ્મી જન્મે જન્મે ઘર આવે છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
નારદ ઉવાચ- દેવદેવ જગન્નાથ ભક્તાનામભયપ્રદ । વ્રતં બ્રૂહિ મહાદેવ કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ
નારદે કહ્યું: હે દેવોના દેવ, જગતના સ્વામી, ભક્તોને નિર્ભયતા આપનાર, કૃપા કરીને મને વ્રત જણાવો, મહાદેવ.
શ્રીમહાદેવ ઉવાચ- સાર્વભૌમઃ પુરા હ્યાસીદ્ધરિશ્ચંદ્રો મહીપતિઃ । તસ્યતુષ્ટોઽદદદ્બ્રહ્મા પુરીં કામદુઘાં શુભામ્
શ્રીમહાદેવે કહ્યું: એક વખત સર્વભૌમ રાજા હરિશ્ચંદ્ર હતો; બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈ તેને શુભ અને ઇચ્છા પૂરી કરતી નગર આપી.
સર્વરત્નમયીં દિવ્યાં બાલાર્કસદૃશપ્રભામ્ । તત્ર સ્થિતો મહીપાલો સપ્તદ્વીપાં વસુંધરામ્
એ નગર સર્વ રત્નોથી બનેલી, દિવ્ય અને બાલસૂર્ય જેવી તેજવાળી હતી; ત્યાં રાજા સાત દ્વીપોની પૃથ્વી પર રાજ કરે છે.
પાલયામાસ ધર્મેણ પિતા પુત્રમિવૌરસમ્ । પ્રભૂતધનધાન્યસ્તુ પુત્રદૌહિત્રવાન્નૃપઃ
તે ધર્મથી રાજ્ય ચલાવે છે, જેમ પિતા પોતાના પુત્રને સાચવે છે; રાજા પાસે ઘણું ધન, અનાજ, પુત્ર અને દોહિત્રો હતા.