સ્તૂયમાનો મહાતેજા જયશબ્દાદિ મંગલૈઃ । સ્તૂયમાનઃ સ વૈ નાગૈર્વિષ્ણુલોકં જગામ સઃ
વિજયના નાદ અને શુભ ગીતોથી તેની સ્તુતિ થઈ; નાગો પણ તેની પ્રશંસા કરતા, અને એ મહાત્મા વિષ્ણુલોકે ગયો.
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ । ભુક્ત્વા ચ વિપુલાન્ભોગાન્તતો રાજાભવદ્ભુવિ
અસંખ્ય કલ્પો સુધી, અનેક કલ્પકોટિ વર્ષો સુધી એ વિશાળ સુખ ભોગવી, અંતે પૃથ્વી પર રાજા થયો.
સુધર્મા નામ ધર્માત્મા દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । રૂપવાન્સુભગશ્ચૈવ મહાબલપરાક્રમઃ
એનું નામ સુધર્મા હતું, જે ધર્મપ્રિય, દેવ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરતો, સુંદર, ભાગ્યશાળી અને મહાબળવાન હતો.
તસ્ય પ્રિયતમા ભાર્યા સર્વલક્ષણસંયુતા । ભર્તૃભક્તા તથા શીલા નામ્ના સા રૂપસુંદરી
એની પ્રિય પત્ની, સર્વલક્ષણોથી યુક્ત, પતિભક્ત અને સદાચારવાળી, નામે રૂપસુંદરી હતી.
સર્વાસાં ચૈવ નારીણાં મધ્યે સા સુભગાભવત્ । પુત્રાશ્ચ બહવો જાતાસ્તથા દુહિતરો ઘનાઃ
બધી સ્ત્રીઓમાં તે સૌથી ભાગ્યશાળી હતી; તેમને ઘણા પુત્રો અને ઉત્તમ પુત્રીઓ થઈ.
એવં વિહરતોસ્તદ્વદ્દંપત્યોઃ પ્રીતિપૂર્વકમ્ । આગતઃ કાર્ત્તિકો માસો હરિનેત્રાવબોધકૃત્
આ રીતે એ દંપતી આનંદપૂર્વક વિહાર કરતા હતા, ત્યારે હરિના નેત્ર ઉઘાડનાર કાર્તિક માસ આવ્યો.
તસ્મિન્દીપાઃ પ્રબોધ્યંતે નારાયણપરાયણૈઃ । કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદીનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા
આ માસમાં, નારાયણને સમર્પિત લોકો દીવા પ્રગટાવે છે; કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ વગેરે વ્રતો અને નિયમો કરે છે.
ક્રિયંતે વિષ્ણુભક્તૈશ્ચ સંસારભયભીરુભિઃ । અથ પ્રબોધિનીં પ્રાપ્ય રાજા રાજ્ઞીમથાબ્રવીત્
વિષ્ણુભક્તો અને સંસારના ભયથી ડરતા લોકો આવા વ્રતો કરે છે. પછી, પ્રબોધિની એકાદશી આવતા, રાજાએ રાણી સાથે વાત કરી.
ભદ્રે પ્રબોધિની પુણ્યા વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહે । કરિષ્યામ્યદ્ય પૂજાં ચ સોપવાસો જિતેંદ્રિયઃ
હે શુભે, આજે પવિત્ર પ્રબોધિનીના દિવસે, વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળ પાસે, ઉપવાસ રાખીને અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને હું પૂજા કરવાનું છું.
સ્નાત્વા ચ પુષ્કરે તીર્થે પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । પૂજયિષ્યામિ દેવેશં લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્
પુષ્કર તીર્થમાં સ્નાન કરીને, કમળને જેવી આંખો ધરાવતા અવિનાશી ભગવાન જનાર્દન અને લક્ષ્મીજીની સાથે પૂજા કરીશ.
ઇતિ સા વાંછિતં શ્રુત્વા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા । ઉવાચ વચનં ગુહ્યં ભર્ત્તારં ચારુહાસિની
પતિની મનપસંદ ઈચ્છા સાંભળી, પતિના કલ્યાણમાં આનંદ માનનારી અને સુંદર સ્મિત ધરાવતી એ સ્ત્રીએ પતિને ગુપ્ત શબ્દોમાં કહ્યું.
રૂપસુંદર્યુવાચ- મમાપિ હૃદયે કામઃ સમુત્પન્નો નરાધિપ । રૂપસૌંદર્યવાંછા ચ હૃદયે મમ વર્ત્તતે
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: હે મનુષ્યોના રાજા, મારા દિલમાં પણ એક ઈચ્છા ઊભી થઈ છે; સુંદરતા અને આકર્ષણ મેળવવાની ઈચ્છા મારા મનમાં છે.
પુષ્કરં પ્રથમં તીર્થં ગંતુમિચ્છે ત્વયા સહ । તતો રાજા તયા સાર્દ્ધમાગતઃ પુષ્કરં તદા
હું પણ તારી સાથે સૌપ્રથમ પુષ્કર તીર્થ જવા માંગું છું; તેથી રાજા એ સમયે તેના સાથે પુષ્કર ગયો.
હસ્ત્યશ્વરથવૃંદૈશ્ચ સમાગત્ય પુરોહિતૈઃ । તતઃ સ્નાત્વા તથા ધ્યાયન્તર્પયન્પિતૃદેવતાઃ
હાથી, ઘોડા, રથ અને પુરોહિતો સાથે ત્યાં પહોંચી, પછી સ્નાન કરીને ધ્યાનપૂર્વક પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપ્યું.
પૂજયામાસ દેવેશં પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । દીપમાલાકુલે તત્ર સર્વતઃ સુમનોહરે
ત્યાં સર્વત્ર સુંદર દીપમાળાથી શોભાયમાન સ્થળે, તેણે કમળને જેવી આંખો ધરાવતા અવિનાશી દેવેશની પૂજા કરી.
દદર્શ લિખિતં તત્ર માર્જારં દેવતાલયે । તં દૃષ્ટ્વા પ્રાકૃતં કર્મ જન્મ સ્મૃત્વા નૃપસ્તદા
ત્યાં દેવમંદિરમાં લખાયેલું એક બિલાડીનું ચિત્ર જોયું; તેને જોઈને રાજાએ પોતાનું ભૂતકાળનું સામાન્ય જન્મ યાદ કર્યું.
મુખપંકજમાલોક્ય પ્રિયાયાઃ પ્રજહાસ ચ । રૂપસુંદર્યુવાચ- મમ સન્મુખમાલોક્ય ભર્તઃ કિં સ્મિતકારણમ્ 6.30.
પોતાની પ્રિયાની કમળ જેવી મુખાકૃતિ જોઈને રાજા હસી પડ્યો; રૂપસુંદરીએ પૂછ્યું: પતિ, મારા ચહેરા તરફ જોઈને તું કેમ સ્મિત કરું છે?
કથયામાસ હૃષ્ટાત્મા પ્રાક્તનં કર્મણઃ ફલમ્ । રાજોવાચ- અહમાસં પુરા દેવિ માર્જારો બ્રાહ્મણાલયે
હર્ષભર્યા હૃદયથી તેણે પોતાના પૂર્વકર્મનું ફળ કહ્યુ; રાજાએ કહ્યું: હે દેવી, હું પહેલાં બ્રાહ્મણના ઘરમાં બિલાડી હતો.
ભક્ષિતા મૂષકાસ્તત્ર મયા શતસહસ્રશઃ । તતો નારાયણસ્યાગ્રે દીપઃ સંરક્ષિતો યતઃ
ત્યાં મેં લાખો ઉંદર ખાધા હતા; પણ નારાયણજીની સામે દીવો સાચવ્યો હતો એ કારણે,
વ્યાજેનાપિ મયા દેવિપ્રાપ્તં તત્કર્મણઃ ફલમ્ । વિષ્ણુલોકમનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તં મયાધુના
હે દેવી, એ કાર્યથી મને એ ફળ મળ્યું; વિષ્ણુના લોકમાં જઈને હવે મને આ રાજ્ય મળ્યું છે.
રૂપસુંદર્યુવાચ-। મમાપિ સ્મરણં જાતં પ્રાકૃતસ્ય ચ જન્મનઃ । મૂષિકા ચાહમપ્યાસં ક્ષુદ્રા બ્રાહ્મણવેશ્મનિ
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: મને પણ મારા ભૂતકાળના સામાન્ય જન્મની યાદ આવી છે; હું પણ બ્રાહ્મણના ઘરમાં નાનકડી ઉંદરી હતી.
કાર્તિકે ચ પ્રબોધિન્યાં મંદીભૂતે ચ દીપકે । વર્ત્યગ્રાહરણાર્થાય નિર્ગતાહં તદા બિલાત્
કાર્તિક મહિનાની પ્રબોધિનીના દિવસે, જ્યારે દીવો ધીમી પડ્યો હતો, ત્યારે વાટની ટોચ લાવા માટે હું બિલ્લમાંથી બહાર આવી.
દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં પૂજિતં કુસુમૈસ્તથા । નિદ્રાભિભૂતં વિપ્રં ચ વર્ત્તિઃ કૃષ્ટા મયા તદા
ફૂલોથી પૂજાતા નારાયણ ભગવાનને જોઈને અને બ્રાહ્મણને ઊંઘમાં જોતાં, મેં એ સમયે વાટ ખેંચી.
ઉત્થિતસ્ત્વં યદા તત્ર માં ગૃહીતું કૃતક્ષણઃ । દૃષ્ટ્વા ત્વં ચ પ્રણષ્ટાહં પ્રવિષ્ટા બિલમધ્યતઃ
ત્યારે તું ઊભો થયો અને મને પકડવાની તૈયારી કરી; તને જોઈને હું તરત જ ભાગી અને બિલ્લના મધ્યમાં છૂપી ગઈ.
વિશંત્યા મમ પાદેન દીપવર્ત્તિર્વિજૃંભિતા । તૈલપાત્રં ચ નમિતં તેનાહં સુખભાગિની
જ્યારે હું અંદર જઈ રહી હતી, ત્યારે મારા પગથી દીપની વાટ ખેંચાઈ અને તેલનું વાસણ ઢળી ગયું; એથી હું સુખી બની.
તન્મયા રાજરાજેંદ્ર દીપં ચૈવ પ્રકાશિતમ્ । ઇદાનીં ચ મયા પ્રાપ્તં રૂપલાવણ્યમુત્તમમ્
હે રાજાઓના રાજા, એ રીતે મેં પણ દીવો પ્રકાશિત કર્યો; અને હવે મને શ્રેષ્ઠ રૂપ અને લાવણ્ય મળ્યું છે.
ત્વં ચ ભર્ત્તા તથા રાજ્યં પુત્રાશ્ચૈવંવિધં સુખમ્ । દીપપ્રબોધનાજ્જાતં જ્ઞાનમત્યંત દુર્લ્લભમ્
તમે, તમારા પતિ, રાજ્ય અને પુત્રો—આ બધું સુખ દીપના વ્રતથી પ્રાપ્ત થયેલા જ્ઞાનથી મળે છે, જે બહુ દુર્લભ છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દીપવ્રતમનુત્તમમ્ । આવાં હિ પરયા ભક્ત્યા કુર્વશ્ચૈવ વિશેષતઃ
એથી, સર્વ પ્રયત્નથી શ્રેષ્ઠ દીપવ્રત કરવું જોઈએ; અમે પણ વિશેષ ભક્તિથી આ વ્રત કર્યું છે.
તદેતત્કર્મણઃ પ્રાપ્તં ફલં રાજ્યાદિસંપદઃ । પૂર્વજન્મસ્મૃતં ચાપિ સર્વપાપક્ષયસ્તથા
આ કર્મથી રાજ્ય અને સંપત્તિ જેવા ફળ મળ્યા છે, પૂર્વ જન્મોની સ્મૃતિ અને બધા પાપોનો નાશ પણ થયો છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વિધિમંત્રાદિપૂર્વકમ્ । દીપવ્રતં કૃતં પુંભિઃ પુણ્યં ચંદ્રાર્કતારકમ્
એથી, સર્વ પ્રયત્ન અને યોગ્ય વિધિ-મંત્રથી દીપવ્રત કરવું જોઈએ; જે પુણ્ય ચાંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ જેટલું છે.