માર્જારશ્ચાગતસ્તત્ર તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો લઘુક્રમઃ । લક્ષયામાસ નૈવેદ્યં ગૃહકોણે સ્થિતઃ સદા
એ સમયે એક બિલાડી ત્યાં આવી, તેની દાંત તીક્ષ્ણ અને પગલાં હલકા હતા. એ ઘરનાં ખૂણે હંમેશાં બેઠી રહીને, પ્રસાદ પર નજર રાખતી હતી.
અદ્રાક્ષીન્મૂષિકાં ક્ષુદ્રા તૈલપાનાર્થમાગતામ્ । મંદતેજસિ દીપે તુ વર્ત્યપાહરણોચિતામ્
એ બિલાડીએ એક નાની ઉંદરીને જોયી, જે તેલ પીવા આવી હતી અને ધૂંધળી દીવટીમાં વાટ કાઢી જતી હતી.
સમુત્પત્ય પદાક્રમ્ય તદા સા બિલમાવિશત્ । તસ્યાઃ પાદેન વૈ વર્ત્યા દીપઃ સંબોધિતો ભૃશમ્
બિલાડી ફટાફટ ઉછળી અને પગથી માર મારી, ત્યારે ઉંદરી તરત જ પોતાના બિલમાં ઘૂસી ગઈ. એના પગ અને વાટથી દીવો જોરથી હલાઈ ગયો.
તૈલપાત્રં ચ નમિતં સુપ્રકાશોઽભવત્તદા । બ્રાહ્મણોઽપિ જજાગાર ત્યક્ત્વા નિદ્રાં વિમોહિનીમ્
તેલનું વાસણ ઢળી પડ્યું અને ત્યાં તેજસ્વી પ્રકાશ ફેલાયો. બ્રાહ્મણ પણ મોહક ઊંઘ છોડીને જાગી ગયો.
માર્જારોઽપિ ચ તાં રાત્રીમજાગ્રચ્ચાખુભક્ષકઃ । તતઃ પ્રભાતે વિમલે કૃત્વા નિત્યક્રિયાં દ્વિજઃ
બિલાડી, જે ઉંદરો ખાય છે, એ રાતે પણ જાગતી રહી. પછી શુદ્ધ પ્રભાતે, દ્વિજએ પોતાની રોજની ક્રિયા કરી.
તતશ્ચ પારણં ચક્રે વિપ્રો બંધુજનૈઃ સહ । એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય કપિલસ્ય મહાત્મનઃ
પછી બ્રાહ્મણે પોતાના સગાં-સંબંધીઓ સાથે પારણું પૂરું કર્યું. આ રીતે મહાત્મા કપિલ સતત આ વ્રત કરતો રહ્યો.
બભૂવુઃ પુત્રપૌત્રાશ્ચ ધનધાન્યમનુત્તમમ્ । આરોગ્યં પરમામૃદ્ધિમવાપ મહતીં શ્રિયમ્
એને પુત્રો અને પૌત્રો મળ્યા, અપ્રતિમ ધન-ધાન્ય મળ્યું, ઉત્તમ આરોગ્ય, શ્રેષ્ઠ સમૃદ્ધિ અને મહાન લક્ષ્મી પ્રાપ્ત થઈ.
દીપવ્રતપ્રભાવેન કપિલો મોક્ષમાગતઃ । સંભેદ્ય મંડલં પુણ્યં સવિતુઃ શશિનસ્તથા
દીપવ્રતની શક્તિથી કપિલે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો અને સૂર્ય-ચંદ્રના પવિત્ર મંડલમાં એકરૂપ થયો.
દીપજ્યોતિઃસ્વરૂપેણ પરમાત્મા નિયુક્તવાન્ । મૂષિકાપિ ચ કાલેન મમાર બિલમધ્યતઃ
દીપના પ્રકાશરૂપે પરમાત્મા સ્થિર થયા. સમય જતાં, ઉંદરી પણ પોતાના બિલમાં મરી ગઈ.
વિમાનવરમારુહ્ય દેવગંધર્વસેવિતમ્ । અપ્સરોભિઃ પરિવૃતો વિદ્યાધરગણૈર્યુતઃ
એ મહાત્માએ દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામતો, અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો અને વિદ્યાધરગણ સાથે, ઉત્તમ વિમાન પર આરૂઢ થયો.
સ્તૂયમાનો મહાતેજા જયશબ્દાદિ મંગલૈઃ । સ્તૂયમાનઃ સ વૈ નાગૈર્વિષ્ણુલોકં જગામ સઃ
વિજયના નાદ અને શુભ ગીતોથી તેની સ્તુતિ થઈ; નાગો પણ તેની પ્રશંસા કરતા, અને એ મહાત્મા વિષ્ણુલોકે ગયો.
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ । ભુક્ત્વા ચ વિપુલાન્ભોગાન્તતો રાજાભવદ્ભુવિ
અસંખ્ય કલ્પો સુધી, અનેક કલ્પકોટિ વર્ષો સુધી એ વિશાળ સુખ ભોગવી, અંતે પૃથ્વી પર રાજા થયો.
સુધર્મા નામ ધર્માત્મા દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । રૂપવાન્સુભગશ્ચૈવ મહાબલપરાક્રમઃ
એનું નામ સુધર્મા હતું, જે ધર્મપ્રિય, દેવ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરતો, સુંદર, ભાગ્યશાળી અને મહાબળવાન હતો.
તસ્ય પ્રિયતમા ભાર્યા સર્વલક્ષણસંયુતા । ભર્તૃભક્તા તથા શીલા નામ્ના સા રૂપસુંદરી
એની પ્રિય પત્ની, સર્વલક્ષણોથી યુક્ત, પતિભક્ત અને સદાચારવાળી, નામે રૂપસુંદરી હતી.
સર્વાસાં ચૈવ નારીણાં મધ્યે સા સુભગાભવત્ । પુત્રાશ્ચ બહવો જાતાસ્તથા દુહિતરો ઘનાઃ
બધી સ્ત્રીઓમાં તે સૌથી ભાગ્યશાળી હતી; તેમને ઘણા પુત્રો અને ઉત્તમ પુત્રીઓ થઈ.
એવં વિહરતોસ્તદ્વદ્દંપત્યોઃ પ્રીતિપૂર્વકમ્ । આગતઃ કાર્ત્તિકો માસો હરિનેત્રાવબોધકૃત્
આ રીતે એ દંપતી આનંદપૂર્વક વિહાર કરતા હતા, ત્યારે હરિના નેત્ર ઉઘાડનાર કાર્તિક માસ આવ્યો.
તસ્મિન્દીપાઃ પ્રબોધ્યંતે નારાયણપરાયણૈઃ । કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદીનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા
આ માસમાં, નારાયણને સમર્પિત લોકો દીવા પ્રગટાવે છે; કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ વગેરે વ્રતો અને નિયમો કરે છે.
ક્રિયંતે વિષ્ણુભક્તૈશ્ચ સંસારભયભીરુભિઃ । અથ પ્રબોધિનીં પ્રાપ્ય રાજા રાજ્ઞીમથાબ્રવીત્
વિષ્ણુભક્તો અને સંસારના ભયથી ડરતા લોકો આવા વ્રતો કરે છે. પછી, પ્રબોધિની એકાદશી આવતા, રાજાએ રાણી સાથે વાત કરી.
ભદ્રે પ્રબોધિની પુણ્યા વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહે । કરિષ્યામ્યદ્ય પૂજાં ચ સોપવાસો જિતેંદ્રિયઃ
હે શુભે, આજે પવિત્ર પ્રબોધિનીના દિવસે, વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળ પાસે, ઉપવાસ રાખીને અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને હું પૂજા કરવાનું છું.
સ્નાત્વા ચ પુષ્કરે તીર્થે પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । પૂજયિષ્યામિ દેવેશં લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્
પુષ્કર તીર્થમાં સ્નાન કરીને, કમળને જેવી આંખો ધરાવતા અવિનાશી ભગવાન જનાર્દન અને લક્ષ્મીજીની સાથે પૂજા કરીશ.
ઇતિ સા વાંછિતં શ્રુત્વા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા । ઉવાચ વચનં ગુહ્યં ભર્ત્તારં ચારુહાસિની
પતિની મનપસંદ ઈચ્છા સાંભળી, પતિના કલ્યાણમાં આનંદ માનનારી અને સુંદર સ્મિત ધરાવતી એ સ્ત્રીએ પતિને ગુપ્ત શબ્દોમાં કહ્યું.
રૂપસુંદર્યુવાચ- મમાપિ હૃદયે કામઃ સમુત્પન્નો નરાધિપ । રૂપસૌંદર્યવાંછા ચ હૃદયે મમ વર્ત્તતે
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: હે મનુષ્યોના રાજા, મારા દિલમાં પણ એક ઈચ્છા ઊભી થઈ છે; સુંદરતા અને આકર્ષણ મેળવવાની ઈચ્છા મારા મનમાં છે.
પુષ્કરં પ્રથમં તીર્થં ગંતુમિચ્છે ત્વયા સહ । તતો રાજા તયા સાર્દ્ધમાગતઃ પુષ્કરં તદા
હું પણ તારી સાથે સૌપ્રથમ પુષ્કર તીર્થ જવા માંગું છું; તેથી રાજા એ સમયે તેના સાથે પુષ્કર ગયો.
હસ્ત્યશ્વરથવૃંદૈશ્ચ સમાગત્ય પુરોહિતૈઃ । તતઃ સ્નાત્વા તથા ધ્યાયન્તર્પયન્પિતૃદેવતાઃ
હાથી, ઘોડા, રથ અને પુરોહિતો સાથે ત્યાં પહોંચી, પછી સ્નાન કરીને ધ્યાનપૂર્વક પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપ્યું.
પૂજયામાસ દેવેશં પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । દીપમાલાકુલે તત્ર સર્વતઃ સુમનોહરે
ત્યાં સર્વત્ર સુંદર દીપમાળાથી શોભાયમાન સ્થળે, તેણે કમળને જેવી આંખો ધરાવતા અવિનાશી દેવેશની પૂજા કરી.
દદર્શ લિખિતં તત્ર માર્જારં દેવતાલયે । તં દૃષ્ટ્વા પ્રાકૃતં કર્મ જન્મ સ્મૃત્વા નૃપસ્તદા
ત્યાં દેવમંદિરમાં લખાયેલું એક બિલાડીનું ચિત્ર જોયું; તેને જોઈને રાજાએ પોતાનું ભૂતકાળનું સામાન્ય જન્મ યાદ કર્યું.
મુખપંકજમાલોક્ય પ્રિયાયાઃ પ્રજહાસ ચ । રૂપસુંદર્યુવાચ- મમ સન્મુખમાલોક્ય ભર્તઃ કિં સ્મિતકારણમ્ 6.30.
પોતાની પ્રિયાની કમળ જેવી મુખાકૃતિ જોઈને રાજા હસી પડ્યો; રૂપસુંદરીએ પૂછ્યું: પતિ, મારા ચહેરા તરફ જોઈને તું કેમ સ્મિત કરું છે?
કથયામાસ હૃષ્ટાત્મા પ્રાક્તનં કર્મણઃ ફલમ્ । રાજોવાચ- અહમાસં પુરા દેવિ માર્જારો બ્રાહ્મણાલયે
હર્ષભર્યા હૃદયથી તેણે પોતાના પૂર્વકર્મનું ફળ કહ્યુ; રાજાએ કહ્યું: હે દેવી, હું પહેલાં બ્રાહ્મણના ઘરમાં બિલાડી હતો.
ભક્ષિતા મૂષકાસ્તત્ર મયા શતસહસ્રશઃ । તતો નારાયણસ્યાગ્રે દીપઃ સંરક્ષિતો યતઃ
ત્યાં મેં લાખો ઉંદર ખાધા હતા; પણ નારાયણજીની સામે દીવો સાચવ્યો હતો એ કારણે,
વ્યાજેનાપિ મયા દેવિપ્રાપ્તં તત્કર્મણઃ ફલમ્ । વિષ્ણુલોકમનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તં મયાધુના
હે દેવી, એ કાર્યથી મને એ ફળ મળ્યું; વિષ્ણુના લોકમાં જઈને હવે મને આ રાજ્ય મળ્યું છે.