સરસ્વત્યાસ્તટે રમ્યે સિદ્ધાશ્રમ ઇતિ શ્રુતઃ । તત્રોવાસ દ્વિજઃ પૂર્વં કપિલો નામ વેદવિત્
સરસ્વતીના સુંદર કાંઠે સિદ્ધાશ્રમ નામે એક સ્થાન હતું. ત્યાં પહેલા કપિલ નામના વિદ્વાન બ્રાહ્મણ રહેતા હતા.
વ્રતોપવાસનિરતો દરિદ્ર શ્રોઃત્રિયસ્તથા । ભિક્ષાવૃત્ત્યા ચ કુરુતે કુટુંબ પરિપાલનમ્
વ્રત અને ઉપવાસમાં તત્પર, ગરીબ અને શ્રોત્રીય એવા બ્રાહ્મણ ભિક્ષા મેળવીને પોતાનું કુટુંબ ચલાવતા હતા.
વ્રતોપવાસનિયમૈર્વિષ્ણુમારાધયત્યસૌ । વિષ્ણું સંપૂજ્ય વિધિવદ્દીપં બોધયતે સદા
વ્રત અને ઉપવાસના નિયમોથી તે વિષ્ણુની આરાધના કરતા અને વિધિપૂર્વક વિષ્ણુની પૂજા કરીને હંમેશા દીવો પ્રગટાવતા.
સમાદાય ચ તત્તૈલં સ્વગૃહે પૂજ્ય કેશવમ્ । દીપં ભક્ત્યા ચ પરયા બોધયેદ્ધરિતુષ્ટયે
પછી પોતાના ઘરમાં તે તેલ લઈ, કેશવની પૂજા કરતા અને પરમ ભક્તિથી હરિને પ્રસન્ન કરવા દીવો પ્રગટાવતા.
એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય કપિલસ્ય મહાત્મનઃ । માર્જારસ્તીક્ષ્ણંદંષ્ટ્રસ્તુ મૂષકાન્ભક્ષયેત્સદા
આ રીતે મહાન કપિલ સતત કર્તવ્યમાં લાગેલા, ત્યારે એક તીક્ષ્ણ દાંતવાળી બિલાડી હંમેશા ઉંદર ખાઈ જતી.
તત્રાગચ્છતિ ભક્ષ્યાર્થં મૂષકાનામહર્નિશમ્ । કૃત્વા ધ્યાનં સ ભક્ષ્યાર્થં નિત્યં નારાયણાગ્રતઃ
એ બિલાડી દિવસ-રાત ઉંદર ખાવા આવતી અને ખોરાકની આશામાં નારાયણ સામે સતત ધ્યાનધારણ કરતી.
ભક્ષિતા બહવસ્તેન મૂષકા દ્વિજવેશ્મનિ । યે યે તૈલાર્થમાયાંતિ વર્ત્યપાહરણાય ચ
એ બ્રાહ્મણના ઘરમાં ઘણી ઉંદર એ બિલાડીએ ખાધી, જે તેલ માટે કે વાટ ચોરવા આવતી.
તાંસ્તાંસ્તુ ભક્ષયત્યેવ મૂષકાન્ધ્યાનતત્પરઃ । એવં પ્રવર્તમાનસ્ય કદાચિત્કાલપર્યયાત્
એ બિલાડી, પોતાના ધ્યેયમાં તત્પર રહી, એવી ઉંદર ખાઈ જતી; આ રીતે કપિલનું જીવન સમય જતાં ચાલતું રહ્યું.
એકાદશ્યાં સ કપિલો બ્રાહ્મણઃ સ્વગૃહે શુચિઃ । સોપવાસઃ સપત્નીકઃ પૂજયામાસ ચાચ્યુતમ્
એકાદશીના દિવસે કપિલ બ્રાહ્મણ પોતાના ઘરમાં પવિત્ર રહી, પત્ની સાથે ઉપવાસ કરીને અચ્યૂતની પૂજા કરી.
તતો જાગરણં ચક્રે સ્તુતિનૃત્યપરાયણઃ । અર્દ્ધરાત્રે તુ સંપ્રાપ્તે નિદ્રયા મોહિતો દ્વિજઃ
પછી તેમણે જાગરણ કર્યું અને સ્તુતિ-નૃત્યમાં તત્પર રહ્યા; પણ મધ્યરાત્રિ આવ્યા ત્યારે બ્રાહ્મણ નિદ્રા અને મોહમાં ફસાઈ ગયા.
માર્જારશ્ચાગતસ્તત્ર તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો લઘુક્રમઃ । લક્ષયામાસ નૈવેદ્યં ગૃહકોણે સ્થિતઃ સદા
એ સમયે એક બિલાડી ત્યાં આવી, તેની દાંત તીક્ષ્ણ અને પગલાં હલકા હતા. એ ઘરનાં ખૂણે હંમેશાં બેઠી રહીને, પ્રસાદ પર નજર રાખતી હતી.
અદ્રાક્ષીન્મૂષિકાં ક્ષુદ્રા તૈલપાનાર્થમાગતામ્ । મંદતેજસિ દીપે તુ વર્ત્યપાહરણોચિતામ્
એ બિલાડીએ એક નાની ઉંદરીને જોયી, જે તેલ પીવા આવી હતી અને ધૂંધળી દીવટીમાં વાટ કાઢી જતી હતી.
સમુત્પત્ય પદાક્રમ્ય તદા સા બિલમાવિશત્ । તસ્યાઃ પાદેન વૈ વર્ત્યા દીપઃ સંબોધિતો ભૃશમ્
બિલાડી ફટાફટ ઉછળી અને પગથી માર મારી, ત્યારે ઉંદરી તરત જ પોતાના બિલમાં ઘૂસી ગઈ. એના પગ અને વાટથી દીવો જોરથી હલાઈ ગયો.
તૈલપાત્રં ચ નમિતં સુપ્રકાશોઽભવત્તદા । બ્રાહ્મણોઽપિ જજાગાર ત્યક્ત્વા નિદ્રાં વિમોહિનીમ્
તેલનું વાસણ ઢળી પડ્યું અને ત્યાં તેજસ્વી પ્રકાશ ફેલાયો. બ્રાહ્મણ પણ મોહક ઊંઘ છોડીને જાગી ગયો.
માર્જારોઽપિ ચ તાં રાત્રીમજાગ્રચ્ચાખુભક્ષકઃ । તતઃ પ્રભાતે વિમલે કૃત્વા નિત્યક્રિયાં દ્વિજઃ
બિલાડી, જે ઉંદરો ખાય છે, એ રાતે પણ જાગતી રહી. પછી શુદ્ધ પ્રભાતે, દ્વિજએ પોતાની રોજની ક્રિયા કરી.
તતશ્ચ પારણં ચક્રે વિપ્રો બંધુજનૈઃ સહ । એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય કપિલસ્ય મહાત્મનઃ
પછી બ્રાહ્મણે પોતાના સગાં-સંબંધીઓ સાથે પારણું પૂરું કર્યું. આ રીતે મહાત્મા કપિલ સતત આ વ્રત કરતો રહ્યો.
બભૂવુઃ પુત્રપૌત્રાશ્ચ ધનધાન્યમનુત્તમમ્ । આરોગ્યં પરમામૃદ્ધિમવાપ મહતીં શ્રિયમ્
એને પુત્રો અને પૌત્રો મળ્યા, અપ્રતિમ ધન-ધાન્ય મળ્યું, ઉત્તમ આરોગ્ય, શ્રેષ્ઠ સમૃદ્ધિ અને મહાન લક્ષ્મી પ્રાપ્ત થઈ.
દીપવ્રતપ્રભાવેન કપિલો મોક્ષમાગતઃ । સંભેદ્ય મંડલં પુણ્યં સવિતુઃ શશિનસ્તથા
દીપવ્રતની શક્તિથી કપિલે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો અને સૂર્ય-ચંદ્રના પવિત્ર મંડલમાં એકરૂપ થયો.
દીપજ્યોતિઃસ્વરૂપેણ પરમાત્મા નિયુક્તવાન્ । મૂષિકાપિ ચ કાલેન મમાર બિલમધ્યતઃ
દીપના પ્રકાશરૂપે પરમાત્મા સ્થિર થયા. સમય જતાં, ઉંદરી પણ પોતાના બિલમાં મરી ગઈ.
વિમાનવરમારુહ્ય દેવગંધર્વસેવિતમ્ । અપ્સરોભિઃ પરિવૃતો વિદ્યાધરગણૈર્યુતઃ
એ મહાત્માએ દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામતો, અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો અને વિદ્યાધરગણ સાથે, ઉત્તમ વિમાન પર આરૂઢ થયો.
સ્તૂયમાનો મહાતેજા જયશબ્દાદિ મંગલૈઃ । સ્તૂયમાનઃ સ વૈ નાગૈર્વિષ્ણુલોકં જગામ સઃ
વિજયના નાદ અને શુભ ગીતોથી તેની સ્તુતિ થઈ; નાગો પણ તેની પ્રશંસા કરતા, અને એ મહાત્મા વિષ્ણુલોકે ગયો.
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ । ભુક્ત્વા ચ વિપુલાન્ભોગાન્તતો રાજાભવદ્ભુવિ
અસંખ્ય કલ્પો સુધી, અનેક કલ્પકોટિ વર્ષો સુધી એ વિશાળ સુખ ભોગવી, અંતે પૃથ્વી પર રાજા થયો.
સુધર્મા નામ ધર્માત્મા દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । રૂપવાન્સુભગશ્ચૈવ મહાબલપરાક્રમઃ
એનું નામ સુધર્મા હતું, જે ધર્મપ્રિય, દેવ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરતો, સુંદર, ભાગ્યશાળી અને મહાબળવાન હતો.
તસ્ય પ્રિયતમા ભાર્યા સર્વલક્ષણસંયુતા । ભર્તૃભક્તા તથા શીલા નામ્ના સા રૂપસુંદરી
એની પ્રિય પત્ની, સર્વલક્ષણોથી યુક્ત, પતિભક્ત અને સદાચારવાળી, નામે રૂપસુંદરી હતી.
સર્વાસાં ચૈવ નારીણાં મધ્યે સા સુભગાભવત્ । પુત્રાશ્ચ બહવો જાતાસ્તથા દુહિતરો ઘનાઃ
બધી સ્ત્રીઓમાં તે સૌથી ભાગ્યશાળી હતી; તેમને ઘણા પુત્રો અને ઉત્તમ પુત્રીઓ થઈ.
એવં વિહરતોસ્તદ્વદ્દંપત્યોઃ પ્રીતિપૂર્વકમ્ । આગતઃ કાર્ત્તિકો માસો હરિનેત્રાવબોધકૃત્
આ રીતે એ દંપતી આનંદપૂર્વક વિહાર કરતા હતા, ત્યારે હરિના નેત્ર ઉઘાડનાર કાર્તિક માસ આવ્યો.
તસ્મિન્દીપાઃ પ્રબોધ્યંતે નારાયણપરાયણૈઃ । કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદીનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા
આ માસમાં, નારાયણને સમર્પિત લોકો દીવા પ્રગટાવે છે; કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ વગેરે વ્રતો અને નિયમો કરે છે.
ક્રિયંતે વિષ્ણુભક્તૈશ્ચ સંસારભયભીરુભિઃ । અથ પ્રબોધિનીં પ્રાપ્ય રાજા રાજ્ઞીમથાબ્રવીત્
વિષ્ણુભક્તો અને સંસારના ભયથી ડરતા લોકો આવા વ્રતો કરે છે. પછી, પ્રબોધિની એકાદશી આવતા, રાજાએ રાણી સાથે વાત કરી.
ભદ્રે પ્રબોધિની પુણ્યા વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહે । કરિષ્યામ્યદ્ય પૂજાં ચ સોપવાસો જિતેંદ્રિયઃ
હે શુભે, આજે પવિત્ર પ્રબોધિનીના દિવસે, વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળ પાસે, ઉપવાસ રાખીને અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને હું પૂજા કરવાનું છું.
સ્નાત્વા ચ પુષ્કરે તીર્થે પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । પૂજયિષ્યામિ દેવેશં લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્
પુષ્કર તીર્થમાં સ્નાન કરીને, કમળને જેવી આંખો ધરાવતા અવિનાશી ભગવાન જનાર્દન અને લક્ષ્મીજીની સાથે પૂજા કરીશ.