તસ્ય પ્રિયતમા ભાર્યા સર્વલક્ષણસંયુતા । ભર્તૃભક્તા તથા શીલા નામ્ના સા રૂપસુંદરી
એની સૌથી પ્રિય પત્ની, સર્વલક્ષણોથી યુક્ત, પતિભક્ત અને સદાચારવાળી, નામે રૂપસુંદરી હતી.
સર્વાસાં ચૈવ નારીણાં મધ્યે સા સુભગાભવત્ । પુત્રાશ્ચ બહવો જાતાસ્તથા દુહિતરો ઘનાઃ
બધી સ્ત્રીઓમાં એ સૌથી ભાગ્યશાળી હતી; એમને ઘણા પુત્રો અને ઉત્તમ દીકરીઓ જન્મ્યા.
એવં વિહરતોસ્તદ્વદ્દંપત્યોઃ પ્રીતિપૂર્વકમ્ । આગતઃ કાર્ત્તિકો માસો હરિનેત્રાવબોધકૃત્
એ રીતે એ દંપતી આનંદપૂર્વક દિવસો વિતાવી રહ્યા હતા ત્યારે હરિના નેત્રોને જાગૃત કરનાર કાર્તિક મહિનો આવી પહોંચ્યો.
તસ્મિન્દીપાઃ પ્રબોધ્યંતે નારાયણપરાયણૈઃ । કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદીનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા
આ મહિને નારાયણના ભક્તો દીવો પ્રગટાવે છે અને કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ જેવા ઉપવાસ અને અન્ય નિયમોનું પાલન કરે છે.
ક્રિયંતે વિષ્ણુભક્તૈશ્ચ સંસારભયભીરુભિઃ । અથ પ્રબોધિનીં પ્રાપ્ય રાજા રાજ્ઞીમથાબ્રવીત્
આ બધું વિષ્ણુભક્તો અને સંસારના ભયથી ડરતા લોકો કરે છે. પછી પ્રબોધિની આવી ત્યારે રાજાએ રાણી સાથે વાત કરી.
ભદ્રે પ્રબોધિની પુણ્યા વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહે । કરિષ્યામ્યદ્ય પૂજાં ચ સોપવાસો જિતેંદ્રિયઃ
"ભદ્રે, આજે પવિત્ર પ્રબોધિની છે, જે વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી છે. આજે હું ઉપવાસ રાખી, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી પૂજા કરું છું."
સ્નાત્વા ચ પુષ્કરે તીર્થે પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । પૂજયિષ્યામિ દેવેશં લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્
"પુષ્કર તીર્થમાં સ્નાન કરીને, હું કમળનયન, અચ્યૂત દેવને, લક્ષ્મી સાથે, દેવોના સ્વામી જનાર્દનને પૂજું છું."
ઇતિ સા વાંછિતં શ્રુત્વા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા । ઉવાચ વચનં ગુહ્યં ભર્ત્તારં ચારુહાસિની
પતિની મનપસંદ ઈચ્છા સાંભળીને, પતિના સુખમાં રમી રહેલી અને સુંદર સ્મિતથી ચહેરો શોભતો, તેણે ગુપ્ત વચન કહ્યાં.
રૂપસુંદર્યુવાચ- મમાપિ હૃદયે કામઃ સમુત્પન્નો નરાધિપ । રૂપસૌંદર્યવાંછા ચ હૃદયે મમ વર્ત્તતે
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: "મારા હૃદયમાં પણ એક ઇચ્છા ઉદ્ભવી છે, રાજા, અને સૌંદર્યની કામના પણ મારા મનમાં વસે છે."
પુષ્કરં પ્રથમં તીર્થં ગંતુમિચ્છે ત્વયા સહ । તતો રાજા તયા સાર્દ્ધમાગતઃ પુષ્કરં તદા
"હું પણ તારી સાથે પ્રથમ તીર્થ પુષ્કર જવા માંગું છું." ત્યારબાદ રાજા તેની સાથે પુષ્કર ગયો.
હસ્ત્યશ્વરથવૃંદૈશ્ચ સમાગત્ય પુરોહિતૈઃ । તતઃ સ્નાત્વા તથા ધ્યાયન્તર્પયન્પિતૃદેવતાઃ
હાથી, ઘોડા, રથ અને પુરોહિતોની ટોળીઓ સાથે તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા. પછી સ્નાન કરીને, ધ્યાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપ્યું.
પૂજયામાસ દેવેશં પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । દીપમાલાકુલે તત્ર સર્વતઃ સુમનોહરે
ત્યાં સૌંદર્યથી ભરપૂર દીપમાળાઓથી શોભતા સ્થળે, તેમણે કમળનયન અચ્યૂત દેવની પૂજા કરી.
દદર્શ લિખિતં તત્ર માર્જારં દેવતાલયે । તં દૃષ્ટ્વા પ્રાકૃતં કર્મ જન્મ સ્મૃત્વા નૃપસ્તદા
ત્યાં મંદિરમાં તેણે એક બિલાડીનું ચિત્ર જોયું. એ જોઈને રાજાએ પોતાનું અગાઉનું સામાન્ય જન્મ યાદ કર્યું.
મુખપંકજમાલોક્ય પ્રિયાયાઃ પ્રજહાસ ચ । રૂપસુંદર્યુવાચ- મમ સન્મુખમાલોક્ય ભર્તઃ કિં સ્મિતકારણમ્ 6.30.
પત્નીના કમળ જેવા ચહેરા તરફ જોઈને તે હસ્યો. રૂપસુંદરીએ કહ્યું: "પ્રિય, મારા ચહેરા જોઈને તું કેમ હસ્યો છે?"
કથયામાસ હૃષ્ટાત્મા પ્રાક્તનં કર્મણઃ ફલમ્ । રાજોવાચ- અહમાસં પુરા દેવિ માર્જારો બ્રાહ્મણાલયે
હૃદય આનંદથી ભરાઈ, તેણે પોતાના પૂર્વકર્મનું ફળ કહેવાનું શરૂ કર્યું. રાજાએ કહ્યું: "હું અગાઉ બ્રાહ્મણના ઘરમાં બિલાડી હતો."
ભક્ષિતા મૂષકાસ્તત્ર મયા શતસહસ્રશઃ । તતો નારાયણસ્યાગ્રે દીપઃ સંરક્ષિતો યતઃ
"ત્યાં મેં લાખો ઉંદર ખાધા હતા. પછી નારાયણની સામે દીવો જાળવ્યો હતો એ કારણે—"
વ્યાજેનાપિ મયા દેવિપ્રાપ્તં તત્કર્મણઃ ફલમ્ । વિષ્ણુલોકમનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તં મયાધુના
"—ભલે એ ભાનપૂર્વક ન પણ હોય, પણ એ કર્મના ફળે મને વિષ્ણુનું લોક મળ્યું અને હવે રાજપદ પ્રાપ્ત થયું છે."
રૂપસુંદર્યુવાચ-। મમાપિ સ્મરણં જાતં પ્રાકૃતસ્ય ચ જન્મનઃ । મૂષિકા ચાહમપ્યાસં ક્ષુદ્રા બ્રાહ્મણવેશ્મનિ
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: "મને પણ મારા પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ થયું છે; હું પણ બ્રાહ્મણના ઘરમાં નાનકડી ઉંદરી હતી."
કાર્તિકે ચ પ્રબોધિન્યાં મંદીભૂતે ચ દીપકે । વર્ત્યગ્રાહરણાર્થાય નિર્ગતાહં તદા બિલાત્
"કાર્તિકમાં પ્રબોધિનીના દિવસે, જ્યારે દીવો ધીમો પડ્યો હતો, ત્યારે વાટની ટોચ લેવા માટે હું બિલ્લમાંથી બહાર આવી."
દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં પૂજિતં કુસુમૈસ્તથા । નિદ્રાભિભૂતં વિપ્રં ચ વર્ત્તિઃ કૃષ્ટા મયા તદા
"ત્યારે નારાયણ દેવને ફૂલો વડે પૂજાતા જોઈ, અને બ્રાહ્મણ ઊંઘી ગયો હતો, ત્યારે મેં વાટ ખેંચી."
ઉત્થિતસ્ત્વં યદા તત્ર માં ગૃહીતું કૃતક્ષણઃ । દૃષ્ટ્વા ત્વં ચ પ્રણષ્ટાહં પ્રવિષ્ટા બિલમધ્યતઃ
જ્યારે તું ત્યાં ઊભો થયો અને મને પકડવા તૈયાર થયો, ત્યારે હું તને જોઈને તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ અને બિલના અંદર પ્રવેશી ગઈ.
વિશંત્યા મમ પાદેન દીપવર્ત્તિર્વિજૃંભિતા । તૈલપાત્રં ચ નમિતં તેનાહં સુખભાગિની
જ્યારે હું અંદર જઈ રહી હતી, ત્યારે મારા પગથી દીવો બળતો થયો અને તેલનું પાત્ર ઢળી પડ્યું—એથી હું ભાગ્યશાળી બની.
તન્મયા રાજરાજેંદ્ર દીપં ચૈવ પ્રકાશિતમ્ । ઇદાનીં ચ મયા પ્રાપ્તં રૂપલાવણ્યમુત્તમમ્
હે રાજાધિરાજ, મારા દ્વારા દીવો પ્રગટ્યો અને હવે મને ઉત્તમ સૌંદર્ય અને આકર્ષણ પ્રાપ્ત થયું છે.
ત્વં ચ ભર્ત્તા તથા રાજ્યં પુત્રાશ્ચૈવંવિધં સુખમ્ । દીપપ્રબોધનાજ્જાતં જ્ઞાનમત્યંત દુર્લ્લભમ્
તું મારું પતિ છે, રાજ્ય, પુત્રો અને આવું સુખ—all બધું, અને અત્યંત દુર્લભ જ્ઞાન—આ બધું દીપવ્રતના પાલનથી મળ્યું છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દીપવ્રતમનુત્તમમ્ । આવાં હિ પરયા ભક્ત્યા કુર્વશ્ચૈવ વિશેષતઃ
એથી સર્વ પ્રયત્નથી શ્રેષ્ઠ દીપવ્રત કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને આપણે તો પરમ ભક્તિથી જરૂર કરવું જોઈએ.
તદેતત્કર્મણઃ પ્રાપ્તં ફલં રાજ્યાદિસંપદઃ । પૂર્વજન્મસ્મૃતં ચાપિ સર્વપાપક્ષયસ્તથા
આ કર્મથી રાજ્ય અને બીજી સંપત્તિ, પૂર્વજન્મની યાદ અને સર્વ પાપોનો નાશ—all બધું ફળ મળ્યું છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વિધિમંત્રાદિપૂર્વકમ્ । દીપવ્રતં કૃતં પુંભિઃ પુણ્યં ચંદ્રાર્કતારકમ્
એથી સર્વ પ્રયત્નથી, વિધિ અને મંત્રપૂર્વક, પુરૂષોએ દીપવ્રત કરવું જોઈએ; તેનું પુણ્ય ચંદ્ર, સુર્ય અને તારાઓ જેટલું સ્થિર છે.
ઇતિ શ્રુત્વા વચો રાજા ચક્રે દીપવ્રતં તદા । પ્રિયયા સહ દેવર્ષે સમ્યક્શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ
આવાં વચન સાંભળી રાજાએ પોતાની પ્રિય સાથે, હે દેવર્ષિ, પૂરેપૂરી શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી દીપવ્રત કર્યું.
તસ્મિંસ્તુ પુષ્કરે તીર્થે કૃત્વા દીપવ્રતં તુ તૌ । અવાપતુઃ પરાં મુક્તિં દેવદાનવદુર્લ્લભામ્
પુષ્કર તીર્થ પર એ બંનેએ દીપવ્રત કર્યું અને દેવ-દાનવો માટે પણ દુર્લભ એવી પરમ મુક્તિ મેળવી.
એતદ્દીપસ્ય માહાત્મ્યં યે શૃણ્વંતિ નરા ભુવિ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તાઃ પ્રયાંતિ હરિમંદિરમ્
જે મનુષ્યો પૃથ્વી પર દીપનું મહાત્મ્ય સાંભળે છે, તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ હરીના ધામે જાય છે.