પદ્મપુરાણમ્

તેઽપિ પ્રયાગજં તીર્થં સેવંતે ચ પુનઃપુનઃ । યત્ર વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ યત્રેંદ્રશ્ચ તથા પુનઃ

એ ઋષિઓ પણ વારંવાર પ્રયાગના જન્મેલા તીર્થની સેવા કરે છે, જ્યાં વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર પણ ફરીથી હાજર રહે છે.

તેઽપિ સર્વે વસંતીહ પ્રયાગે તીર્થસત્તમે । દાનં તત્ર પ્રશંસંતિ નિયમાંશ્ચ તથૈવ ચ

એ બધા અહીં શ્રેષ્ઠ તીર્થ પ્રયાગમાં વસે છે; ત્યાં દાન અને નિયમોનું પણ વખાણ કરે છે.

તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

ત્યાં સ્નાન કરીને અને પાણી પીવાથી ફરી જન્મ થતો નથી.

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયાં ઉત્તરખણ્ડે ઉમાપતિનારદસંવાદે પ્રયાગમાહાત્મ્યે ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં ઉમાપતિ અને નારદના સંવાદમાં પ્રયાગમાહાત્મ્યના ચોવીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.

નારદઉવાચ- એવં તુલસ્યા માહાત્મ્યં ત્વત્પ્રસાદાચ્છ્રુતં મયા । સાંપ્રતં તુ સમાચક્ષ્વ ત્રિરાત્રં તુલસીવ્રતમ્

નારદે કહ્યું: તમારી કૃપાથી હું તુલસીનું મહાત્મ્ય સાંભળ્યું છે. હવે કૃપા કરીને ત્રણ રાત્રિના તુલસીવ્રત વિશે મને કહો.

સદાશિવ ઉવાચ- શૃણુ વિપ્ર મહાબુદ્ધે વ્રતમેતત્પુરાતનમ્ । યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

સદાશિવે કહ્યું: હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, આ પ્રાચીન વ્રત સાંભળો; તેને સાંભળવાથી બધા પાપોથી મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પુરા રૈભ્યંતરે કલ્પે રાજા હ્યાસીત્પ્રજાપતિઃ । તસ્ય ભાર્યા ચ વિખ્યાતા ચંદ્રરૂપા મહાસતી

પહેલાના એક કલ્પમાં એક રાજા હતો, જે પ્રજાપતિ હતો; તેની પત્ની ખૂબ પ્રસિદ્ધ, ચંદ્ર જેવી સુંદર અને મહાસતી હતી.

સા વૈ વ્રતમિદં ચક્રે સર્વકામફલપ્રદમ્ । ત્રિરાત્રં તુ વ્રતં તસ્યા ધર્મકામાર્થ મોક્ષદમ્

તે સ્ત્રીએ આ વ્રત કર્યું, જે સર્વ ઈચ્છિત ફળ આપે છે; તેના ત્રણ રાત્રિના વ્રતે ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષ આપ્યા.

સફલં જીવિતં તેષાં યૈઃ શ્રુતં તુલસીવ્રતમ્ । કાર્તિકે શુક્લપક્ષે તુ નવમ્યાં ચૈવ નારદ

જેઓ તુલસીવ્રત સાંભળે છે, તેમનું જીવન સફળ છે, હે નારદ, ખાસ કરીને કાર્તિકના શુક્લપક્ષની નવમીના દિવસે.

નિયમસ્થો વ્રતી તિષ્ઠેદ્ભૂમિશાયી જિતેંદ્રિયઃ । વ્રતં ત્રિરાત્રમુદ્દિશ્ય શુચિઃ સંયતમાનસઃ

વ્રતધારીને નિયમમાં રહીને, જમીન પર સુઈને, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, શુદ્ધ અને સંયમિત મનથી ત્રણ રાત સુધી વ્રત કરવું જોઈએ.

સ્વપેન્નિયમપૂર્વં તુ તુલસીવનસંનિધૌ । તતો મધ્યાહ્નસમયે નદ્યાદૌ વિમલે જલે

તેને નિયમ પ્રમાણે તુલસીવનની હાજરીમાં સુવું જોઈએ; પછી મધ્યાહ્ને, નદી વગેરેના શુદ્ધ પાણીમાં—

સ્નાનં કૃત્વા પિતૄન્દેવાંસ્તર્પયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । સુવર્ણં કારયેદ્દેવં લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્

સ્નાન કર્યા પછી, પિતૃઓ અને દેવતાઓને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરવું; પછી સુવર્ણથી લક્ષ્મી સાથે જનાર્દનનું મૂર્તિ બનાવવું.

વિત્તશાઠ્યં ન કર્તવ્યમાત્મનઃ શ્રેયમિચ્છતા । વસ્ત્રયુગ્મં તતઃ કાર્યં પીતે શુક્લેઽપિ વાસસી । નવગ્રહાણામારંભં શાંતિકં વિધિપૂર્વકમ્

જેને પોતાનું કલ્યાણ જોઈએ છે, તેને ધનથી કપટ ન કરવું; પછી પીળાં કે સફેદ કપડાંનું જોડી તૈયાર કરવું; અને નવગ્રહોની શાંતિ માટે વિધિપૂર્વક ક્રિયા કરવી.

શ્રપયિત્વા ચરું તત્ર વૈષ્ણવં હોમમાચરેત્ । દ્વાદશ્યાં દેવદેવેશં પૂજયિત્વા પ્રયત્નતઃ

પછી ચરુ તૈયાર કરીને વૈષ્ણવ હવન કરવો; દ્વાદશી દિવસે દેવોના દેવની શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવી.

અવ્રણં શુદ્ધકલશં સ્થાપયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । પંચરત્નસમોપેતં પલ્લવૈશ્ચોષધીયુતમ્

પછી નિર્વિકાર, શુદ્ધ કલશને વિધિપૂર્વક સ્થાપવું; તેમાં પાંચ રત્નો, કળીઓ અને ઔષધિઓ ભરીને શોભાવવું.

તસ્યોપરિન્યસેત્પાત્રે લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્ । સ્થાપયેત્તુલસીમૂલે મંત્રૈર્વેદપુરાણકૈઃ

એ પાત્ર પર લક્ષ્મી સાથે જનાર્દનને બેસાડવો; પછી તુલસીના મૂળ પાસે વેદ અને પુરાણના મંત્રો સાથે સ્થાપવું.

પયસા કેવલેનૈવ સિંચયેત્તુલસીવનમ્ । પંચામૃતેન સંસ્નાપ્ય દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્

પછી માત્ર દૂધથી તુલસીવનને સિંચવું; અને જગતના ગુરુ દેવાદિદેવને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવવું.

યોઽનંતરૂપોઽખિલવિશ્વરૂપો ગર્ભોદકે લોકવિધિં બિભર્ત્તિ । પ્રસીદતામેષ સદેવ દેવો યો માયયા વિશ્વકૃદેષ દેવી

જેની અંદર કોઈ રૂપ નથી, પણ આખા વિશ્વનું સ્વરૂપ છે, જે ગર્ભના જળમાં બધા લોકોની વ્યવસ્થા રાખે છે—એ સદા રહેનારા દેવ અને એ માયાવાળી, સમગ્ર જગતની સર્જનહારી દેવી, બંને કૃપા કરે.

પ્રાર્થનામંત્રઃ । આગચ્છાચ્યુત દેવેશ તેજોરાશે જગત્પતે । સદૈવ તિમિરધ્વંસી પાહિ માં ભવસાગરાત્

પ્રાર્થના મંત્ર: આવો, અચ્યૂત, દેવોના સ્વામી, પ્રકાશના ભંડાર, જગતના માલિક; હંમેશા અંધકારને દૂર કરનાર, મને જન્મમરણના સાગરથી બચાવો.

આવાહનમંત્રઃ । પંચામૃતેન સુસ્નાનં તથા ગંધોદકેન ચ । ગંગાદીનાં ચ તોયેન સ્નાતોઽનંતઃપ્રસીદતુ

આવાહન મંત્ર: પાંચ અમૃતથી અને સુગંધિત પાણીથી તથા ગંગાદિ પવિત્ર નદીઓના જળથી સ્નાન કરાવ્યું છે, અનંત દેવ પ્રસન્ન થાય.

સ્નાનમંત્રઃ । શ્રીખંડાગુરુકર્પૂરં કુંકુમાદિવિલેપનમ્ । ભક્ત્યા દત્તં મયા દેવ લક્ષ્મ્યા સહ ગૃહાણ વૈ

સ્નાન મંત્ર: ચંદન, અગરૂ, કપૂર અને કુંકુમ વગેરે લિપન ભક્તિપૂર્વક મેં આપ્યું છે, હે ભગવાન, લક્ષ્મીજી સાથે કૃપા કરીને સ્વીકારો.

વિલેપનમંત્રઃ । નારાયણ નમસ્તેઽસ્તુ નરકાર્ણવતારણ । ત્રૈલોક્યાધિપતે તુભ્યં દદામિ વસને શુભે

વિલેપન મંત્ર: નારાયણ, તમને વંદન છે, જે નરકના મહાસાગરથી છોડાવનાર છો; ત્રણેય લોકના સ્વામી, તમને હું શુભ વસ્ત્ર અર્પણ કરું છું.

વસ્ત્રમંત્રઃ । દામોદર નમસ્તેસ્તુ ત્રાહિ માં ભવસાગરાત્ । બ્રહ્મસૂત્રં મયા દત્તં ગૃહાણ પુરુષોત્તમ

વસ્ત્ર મંત્ર: દામોદર, તમને વંદન છે; મને જન્મમરણના સાગરથી બચાવો. મેં આપેલું પવિત્ર યજ્ઞોપવીત, હે પુરુષોત્તમ, કૃપા કરીને સ્વીકારો.

ઉપવીતમંત્રઃ । પુષ્પાણિ ચ સુગંધીનિ માલત્યાદીનિ વૈ પ્રભો । મયા દત્તાનિ દેવેશ પ્રીતિતઃ પ્રતિગૃહ્યતામ્

ઉપવીત મંત્ર: સુગંધિત ફૂલો, માલતી વગેરે, હે પ્રભુ, મેં આપેલા છે; દેવોના સ્વામી, આનંદપૂર્વક સ્વીકારો.

પુષ્પમંત્રઃ । નૈવેદ્યં ગૃહ્યતાં નાથ ભક્ષ્યભોજ્યૈઃ સમન્વિતમ્ । સર્વૈ રસૈઃ સુસંપન્નં ગૃહાણ પરમેશ્વર

પુષ્પ મંત્ર: હે નાથ, ભોજન અને ભક્ષ્ય સાથે સુવાસિત અને સર્વ રસોથી ભરપૂર નૈવેદ્ય સ્વીકારો, હે પરમેશ્વર, કૃપા કરીને ગ્રહણ કરો.

નૈવેદ્યમંત્રઃ । પૂગાનિ નાગપત્રાણિ કર્પૂરસહિતાનિ ચ । મયા દત્તાનિ દેવેશ તાંબૂલં પ્રતિગૃહ્યતામ્

નૈવેદ્ય મંત્ર: પૂગફળ, પાનના પાન અને કપૂર—આ બધું, હે દેવોના દેવ, મેં આપ્યું છે, તમૂલ રૂપે કૃપા કરીને સ્વીકારો.

તાંબૂલમંત્રઃ । ધૂપં દત્વા ગુરું ભક્ત્યા ગુગ્ગુલં ઘૃતમિશ્રિતમ્ । એવં પૂજા પ્રકર્ત્તવ્યા ઘૃતેન દીપમાચરેત્

તમૂલ મંત્ર: શ્રદ્ધાથી ગુગ્ગુલ અને ઘી સાથે ધૂપ અર્પણ કરો; એમ કરીને પૂજા કરવી અને ઘીથી દીવો પ્રગટાવવો.

વિવિધં મુનિશાર્દૂલ દીપં કૃત્વા સમાહિતઃ । લક્ષ્મીનારાયણસ્યાગ્રે તુલસીવનસન્નિધૌ

હે મહાન મુનિ, મન એકાગ્ર કરીને વિવિધ દીવા બનાવી, લક્ષ્મી-નારાયણજીની સામે, તુલસીવનની હાજરીમાં પૂજા કરો.

અર્ઘં તત્ર પ્રદાતવ્યં દેવદેવાય ચક્રિણે । નવમ્યાં નાલિકેરેણ પુત્રાર્થમર્ઘમુત્તમમ્

ત્યાં, ચક્રધારી દેવોના દેવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; નવમીના દિવસે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે નાળિયેરથી શ્રેષ્ઠ અર્ઘ્ય આપવું.