માધવાખ્યસ્તત્ર દેવઃ સુખં તિષ્ઠતિ નિત્યશઃ । તસ્ય વૈ દર્શનં કાર્યં મહાપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
ત્યાં માધવ નામે દેવ સદા આનંદથી વસે છે; એના દર્શનથી મહાપાપો દૂર થાય છે, તેથી દર્શન કરવું જોઈએ.
યત્ર દેવાશ્ચ ઋષયો મનુષ્યાશ્ચાપિ સર્વશઃ । સ્વસ્વસ્થાનં સમાશ્રિત્ય તત્ર તિષ્ઠંતિ નિત્યશઃ
ત્યાં દેવતાઓ, ઋષિઓ અને બધા મનુષ્યો પોતાના સ્થાન પર સ્થિર રહીને સદા વસે છે.
ગોઘ્નો વાપિ ચ ચાંડાલો દુષ્ટો વા દુષ્ટચેતનઃ । બાલઘાતી તથાઽવિદ્વાન્મ્રિયતે તત્ર વૈ તદા
ત્યાં ગૌહત્યાર, ચંડાળ, દુષ્ટ કે દુષ્ટમનવાળો, બાળહત્યાર કે અજ્ઞાન માણસ—even એ પણ જો ત્યાં મરે—
સ વૈ ચતુર્ભુજો ભૂત્વા વૈકુંઠે વસતે ચિરમ્ । પ્રયાગે તુ નરો યસ્તુ માઘસ્નાનં કરોતિ ચ
તો એ ચોક્કસ ચાર હાથવાળો બનીને વૈકુંઠમાં લાંબા સમય સુધી વસે છે; અને જે મનુષ્ય માઘ મહિનામાં પ્રયાગમાં સ્નાન કરે છે—
ન તસ્ય ફલસંખ્યાસ્તિ શૃણુ દેવર્ષિસત્તમ । આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા સર્વલોકેષુ શુશ્રુમ
એના પુણ્યની ગણતરી શક્ય નથી, હે દેવઋષિ શ્રેષ્ઠ; બધા લોકોએ સાંભળ્યું છે કે પાણીનું નામ 'નર' છે.
તેન નારાયણઃ પ્રોક્તઃ સ્નાતાનાં ભુક્તિમુક્તિદઃ । ગ્રહાણાં ચ યથા સૂર્યો નક્ષત્રાણાં યથા શશી
એથી એને નારાયણ કહે છે, જે સ્નાન કરનારને ભોગ અને મુક્તિ આપે છે; જેમ ગ્રહોમાં સૂર્ય અને તારાઓમાં ચંદ્ર છે તેમ.
માસાનાં હિ તથા માઘઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વેષુ કર્મસુ । મકરસ્થે રવૌ માઘે પ્રાતઃકાલે તથામલે
મહિનાઓમાં પણ માઘ શ્રેષ્ઠ છે, બધા કર્મોમાં; જ્યારે સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય અને માઘના શુદ્ધ પ્રભાતે—
ગોઃપદેઽપિ જલે સ્નાનં સ્વર્ગદં પાપિનામપિ । યોગોઽયં દુર્લભો વિદ્વન્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે
ગાયના પગના નિશાનમાં પણ જો પાણીમાં સ્નાન થાય તો પાપીઓને પણ સ્વર્ગ મળે છે; હે વિદ્વાન, આવી સંયોગ ત્રણેય લોકમાં ચાલતા અને અચલ પ્રાણીઓમાં દુર્લભ છે.
અસ્મિન્યો યત્નમાપન્નઃ સ્નાયાદપિ દિનત્રયમ્ । પંચ વા સપ્ત વાપ્યત્ર સ્નાનં કુર્વન્પ્રયાગજમ્
જે કોઈ અહીં પ્રયત્નપૂર્વક ત્રણ, પાંચ કે સાત દિવસ પણ પ્રયાગમાં સ્નાન કરે છે—
ચંદ્રવદ્વર્દ્ધતે સોઽપિ કુલે વાડવસત્તમ । ચરાચરાશ્ચ યે જીવાસ્તથૈવ મનુજાદયઃ
એ પણ ચંદ્રની જેમ પોતાના કુળમાં વધે છે, હે ભરત શ્રેષ્ઠ; અને ચાલતા-અચલ બધા જીવ, તથા મનુષ્યો પણ—
પ્રયાગં તીર્થમાશ્રિત્ય વૈકુંઠં યાંતિ તેઽચિરાત્ । યે વસિષ્ઠાદયસ્તત્ર ઋષયઃ સનકાદયઃ
પ્રયાગના પવિત્ર તીર્થમાં આશરો લેનારા લોકો ઝડપથી વૈકુંઠ પામે છે; ત્યાં વસિષ્ઠ અને સનકાદિક ઋષિઓ વસે છે.
તેઽપિ પ્રયાગજં તીર્થં સેવંતે ચ પુનઃપુનઃ । યત્ર વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ યત્રેંદ્રશ્ચ તથા પુનઃ
એ ઋષિઓ પણ વારંવાર પ્રયાગના જન્મેલા તીર્થની સેવા કરે છે, જ્યાં વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર પણ ફરીથી હાજર રહે છે.
તેઽપિ સર્વે વસંતીહ પ્રયાગે તીર્થસત્તમે । દાનં તત્ર પ્રશંસંતિ નિયમાંશ્ચ તથૈવ ચ
એ બધા અહીં શ્રેષ્ઠ તીર્થ પ્રયાગમાં વસે છે; ત્યાં દાન અને નિયમોનું પણ વખાણ કરે છે.
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે
ત્યાં સ્નાન કરીને અને પાણી પીવાથી ફરી જન્મ થતો નથી.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયાં ઉત્તરખણ્ડે ઉમાપતિનારદસંવાદે પ્રયાગમાહાત્મ્યે ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં ઉમાપતિ અને નારદના સંવાદમાં પ્રયાગમાહાત્મ્યના ચોવીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
નારદઉવાચ- એવં તુલસ્યા માહાત્મ્યં ત્વત્પ્રસાદાચ્છ્રુતં મયા । સાંપ્રતં તુ સમાચક્ષ્વ ત્રિરાત્રં તુલસીવ્રતમ્
નારદે કહ્યું: તમારી કૃપાથી હું તુલસીનું મહાત્મ્ય સાંભળ્યું છે. હવે કૃપા કરીને ત્રણ રાત્રિના તુલસીવ્રત વિશે મને કહો.
સદાશિવ ઉવાચ- શૃણુ વિપ્ર મહાબુદ્ધે વ્રતમેતત્પુરાતનમ્ । યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ
સદાશિવે કહ્યું: હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, આ પ્રાચીન વ્રત સાંભળો; તેને સાંભળવાથી બધા પાપોથી મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
પુરા રૈભ્યંતરે કલ્પે રાજા હ્યાસીત્પ્રજાપતિઃ । તસ્ય ભાર્યા ચ વિખ્યાતા ચંદ્રરૂપા મહાસતી
પહેલાના એક કલ્પમાં એક રાજા હતો, જે પ્રજાપતિ હતો; તેની પત્ની ખૂબ પ્રસિદ્ધ, ચંદ્ર જેવી સુંદર અને મહાસતી હતી.
સા વૈ વ્રતમિદં ચક્રે સર્વકામફલપ્રદમ્ । ત્રિરાત્રં તુ વ્રતં તસ્યા ધર્મકામાર્થ મોક્ષદમ્
તે સ્ત્રીએ આ વ્રત કર્યું, જે સર્વ ઈચ્છિત ફળ આપે છે; તેના ત્રણ રાત્રિના વ્રતે ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષ આપ્યા.
સફલં જીવિતં તેષાં યૈઃ શ્રુતં તુલસીવ્રતમ્ । કાર્તિકે શુક્લપક્ષે તુ નવમ્યાં ચૈવ નારદ
જેઓ તુલસીવ્રત સાંભળે છે, તેમનું જીવન સફળ છે, હે નારદ, ખાસ કરીને કાર્તિકના શુક્લપક્ષની નવમીના દિવસે.
નિયમસ્થો વ્રતી તિષ્ઠેદ્ભૂમિશાયી જિતેંદ્રિયઃ । વ્રતં ત્રિરાત્રમુદ્દિશ્ય શુચિઃ સંયતમાનસઃ
વ્રતધારીને નિયમમાં રહીને, જમીન પર સુઈને, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, શુદ્ધ અને સંયમિત મનથી ત્રણ રાત સુધી વ્રત કરવું જોઈએ.
સ્વપેન્નિયમપૂર્વં તુ તુલસીવનસંનિધૌ । તતો મધ્યાહ્નસમયે નદ્યાદૌ વિમલે જલે
તેને નિયમ પ્રમાણે તુલસીવનની હાજરીમાં સુવું જોઈએ; પછી મધ્યાહ્ને, નદી વગેરેના શુદ્ધ પાણીમાં—
સ્નાનં કૃત્વા પિતૄન્દેવાંસ્તર્પયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । સુવર્ણં કારયેદ્દેવં લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્
સ્નાન કર્યા પછી, પિતૃઓ અને દેવતાઓને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરવું; પછી સુવર્ણથી લક્ષ્મી સાથે જનાર્દનનું મૂર્તિ બનાવવું.
વિત્તશાઠ્યં ન કર્તવ્યમાત્મનઃ શ્રેયમિચ્છતા । વસ્ત્રયુગ્મં તતઃ કાર્યં પીતે શુક્લેઽપિ વાસસી । નવગ્રહાણામારંભં શાંતિકં વિધિપૂર્વકમ્
જેને પોતાનું કલ્યાણ જોઈએ છે, તેને ધનથી કપટ ન કરવું; પછી પીળાં કે સફેદ કપડાંનું જોડી તૈયાર કરવું; અને નવગ્રહોની શાંતિ માટે વિધિપૂર્વક ક્રિયા કરવી.
શ્રપયિત્વા ચરું તત્ર વૈષ્ણવં હોમમાચરેત્ । દ્વાદશ્યાં દેવદેવેશં પૂજયિત્વા પ્રયત્નતઃ
પછી ચરુ તૈયાર કરીને વૈષ્ણવ હવન કરવો; દ્વાદશી દિવસે દેવોના દેવની શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવી.
અવ્રણં શુદ્ધકલશં સ્થાપયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । પંચરત્નસમોપેતં પલ્લવૈશ્ચોષધીયુતમ્
પછી નિર્વિકાર, શુદ્ધ કલશને વિધિપૂર્વક સ્થાપવું; તેમાં પાંચ રત્નો, કળીઓ અને ઔષધિઓ ભરીને શોભાવવું.
તસ્યોપરિન્યસેત્પાત્રે લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્ । સ્થાપયેત્તુલસીમૂલે મંત્રૈર્વેદપુરાણકૈઃ
એ પાત્ર પર લક્ષ્મી સાથે જનાર્દનને બેસાડવો; પછી તુલસીના મૂળ પાસે વેદ અને પુરાણના મંત્રો સાથે સ્થાપવું.
પયસા કેવલેનૈવ સિંચયેત્તુલસીવનમ્ । પંચામૃતેન સંસ્નાપ્ય દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્
પછી માત્ર દૂધથી તુલસીવનને સિંચવું; અને જગતના ગુરુ દેવાદિદેવને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવવું.
યોઽનંતરૂપોઽખિલવિશ્વરૂપો ગર્ભોદકે લોકવિધિં બિભર્ત્તિ । પ્રસીદતામેષ સદેવ દેવો યો માયયા વિશ્વકૃદેષ દેવી
જેની અંદર કોઈ રૂપ નથી, પણ આખા વિશ્વનું સ્વરૂપ છે, જે ગર્ભના જળમાં બધા લોકોની વ્યવસ્થા રાખે છે—એ સદા રહેનારા દેવ અને એ માયાવાળી, સમગ્ર જગતની સર્જનહારી દેવી, બંને કૃપા કરે.
પ્રાર્થનામંત્રઃ । આગચ્છાચ્યુત દેવેશ તેજોરાશે જગત્પતે । સદૈવ તિમિરધ્વંસી પાહિ માં ભવસાગરાત્
પ્રાર્થના મંત્ર: આવો, અચ્યૂત, દેવોના સ્વામી, પ્રકાશના ભંડાર, જગતના માલિક; હંમેશા અંધકારને દૂર કરનાર, મને જન્મમરણના સાગરથી બચાવો.