હંસકોકિલનાદૈશ્ચ મયૂરધ્વનિનાદિતમ્ । શ્રીવૃક્ષૈશ્ચ કપિત્થૈશ્ચ શિરીષૈ રાજવૃક્ષકૈઃ
હંસ અને કોયલના અવાજથી અને મોરના ટહુકાથી એ વન ગૂંજી ઉઠે છે; ત્યાં શુભ વૃક્ષો, કબીટ, શિરીષ અને રાજવૃક્ષો છે.
પારિજાતકપુષ્પૈશ્ચ કદંબોદુંબરૈસ્તથા । નાનાપુષ્પૈઃ સુગંધાઢ્યૈર્વાસિતં તદ્વનં ગિરૌ
પારિજાત, કદંબ અને ઉદુંબરના ફૂલો પણ ત્યાં છે; એ પર્વતનું વન અનેક સુગંધિત ફૂલો થી સુગંધિત છે.
સર્વાભિરૃષિપત્નીભિઃ સશિષ્યાભિઃ સુસેવિતમ્ । કેચિદભ્યાસયુક્તાશ્ચ કેચિદ્વ્યાખ્યાનતત્પરાઃ
ત્યાં બધા ઋષિની પત્નીઓ અને તેમના શિષ્યો સાથે ભેગા થયા હતા; કેટલાક સાધનામાં તત્પર હતા અને કેટલાક શાસ્ત્રના અર્થ સમજાવવામાં રત હતા.
કેચિદૂર્ધ્વભુજાસ્તત્ર અંગુષ્ઠાગ્રૈઃ સ્થિતાઃ પરે । શિવધ્યાનરતાઃ કેચિત્કેચિદ્વિષ્ણુપરાયણાઃ
કેટલાક ત્યાં હાથ ઉપર ઉંચા કરીને ઊભા હતા, કેટલાક અંગૂઠાની ટોચ પર ઊભા હતા; કેટલાક શિવના ધ્યાનમાં લીન હતા અને કેટલાક વિષ્ણુની ભક્તિમાં તત્પર હતા.
નિરાહારાશ્ચ કેપ્યત્ર કેચિત્પર્ણાશને રતાઃ । કંદમૂલફલાહારાઃ કેચિન્મૌનવ્રતાઃ સ્થિતાઃ
કેટલાક ત્યાં ઉપવાસ કરતા હતા, કેટલાક પાન ખાવામાં આનંદ પામતા હતા; કેટલાક મૂળ, કંદ અને ફળ ખાઈને જીવતા હતા અને કેટલાક મૌનવ્રત પાળતા હતા.
એકપાદાઃ સ્થિતાઃ કેચિત્કેચિત્પદ્માસને સ્થિતાઃ । કેચિચ્ચૈવ નિરાહારાસ્તપસ્તેપુઃ સુદુષ્કરમ્
કેટલાક એક પગ પર ઊભા હતા, કેટલાક પદ્માસનમાં બેઠેલા હતા; અને કેટલાક તો ભોજન વિના કઠિન તપસ્યા કરતા હતા.
આશ્રમાણિ ચ પુણ્યાનિ નદ્યશ્ચ વિવિધાઃ શુભાઃ । દેવખાતાન્યનેકાનિ તડાગાનિ બહૂનિ ચ
ત્યાં પવિત્ર આશ્રમો, વિવિધ શુભ નદીઓ, અનેક દેવલોક જેવા તળાવો અને ઘણાં સરોવરો હતા.
પર્વતોઽયં મહારાજ દૃશ્યતે કિલ સર્વતઃ । મલ્લિકાર્જુનકો રાજન્યત્ર તિષ્ઠતિ નિત્યશઃ
હે મહારાજ, આ પર્વત ચારે બાજુથી દેખાય છે એવું કહેવાય છે; અહીં મલ્લિકાર્જુન હંમેશા નિવાસ કરે છે.
તચ્ચૈવ શિખરં રમ્યં પર્વતોપરિ સેવિતમ્ । શૃંગદર્શનમાત્રેણ મુક્તિરેવ ન સંશયઃ
આ પર્વતનું મનોહર શિખર, જે પર્વતની ટોચ પર છે, ત્યાં જઇને માત્ર શિખરનું દર્શન કરવાથી મુક્તિ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
દક્ષિણાં દિશમાશ્રિત્ય વર્ત્તતે પર્વતોત્તમઃ । અત્ર ગંગા મહદ્રમ્યા પાતાલેતિ સમાશ્રિતા
આ શ્રેષ્ઠ પર્વત દક્ષિણ દિશામાં આવેલો છે; અહીં મહાન અને સુંદર ગંગા વહે છે.
તત્ર ચ સ્નાનમાત્રેણ મહાપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । શ્રીશૈલશિખરં દૃષ્ટ્વા વારાણસ્યાં મૃતૌ ધ્રુવમ્
ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ મહાપાપો દૂર થાય છે; શ્રીશૈલના શિખરનું દર્શન કરીને વારાણસીમાં મૃત્યુ નિશ્ચિત થાય છે.
કેદારે હ્યુદકં પીત્વા પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે । તાપસાનાં મહત્સ્થાનં યોગિનાં ચ તથૈવ ચ
કેદાર ખાતેનું પાણી પીવાથી પુનર્જન્મ નથી થતું; તે તપસ્વીઓ અને યોગીઓ માટે મહાન સ્થાન છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દર્શનં તસ્ય કારયેત્ । અયં વિજ્ઞાનદેવોઽસૌ મહાપાતકનાશનઃ
એથી સર્વ પ્રયત્નથી તેનું દર્શન કરવું જોઈએ; આ વિજ્ઞાનના દેવ છે, જે મહાપાપોનો નાશ કરે છે.
સિદ્ધપુરં ચ નગરં રમ્યં સ્વર્ગસુખાવહમ્ । નિત્યમપ્સરસો યત્ર ગાયંતિ ચ રમંતિ ચ
અને ત્યાં સિદ્ધપુર નામનું સુંદર શહેર છે, જે સ્વર્ગના સુખ આપે છે; જ્યાં અપ્સરાઓ હંમેશા ગાય છે અને આનંદ કરે છે.
અતઃ પર્વતારાજોઽયં દર્શને સૌખ્યકારકઃ । તસ્ય તૈર્દર્શનં કાર્યં મુક્તિમિચ્છંતિ યે નરાઃ
આથી, આ પર્વતોમાં રાજા છે, જેના દર્શનથી સુખ મળે છે; જે મનુષ્યો મુક્તિ ઇચ્છે છે, તેમણે તેનું દર્શન કરવું જોઈએ.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશતસહસ્રસંહિતાયાં ઉત્તરખંડે શ્રીશૈલોપાખ્યાને એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં શ્રીશૈલોપાખ્યાન નામના ઓગણીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
શ્રીમહાદેવઉવાચ- હરિદ્વારં મહાપુણ્યં શૃણુ દેવર્ષિસત્તમ । યત્ર ગંગા વહત્યેવ તત્રોક્તં તીર્થમુત્તમમ્
શ્રીમહાદેવ બોલ્યા: હે શ્રેષ્ઠ દેવર્ષિ, હરિદ્વારનું મહાપવિત્ર સ્થાન સાંભળો, જ્યાં ગંગા વહે છે અને જ્યાં શ્રેષ્ઠ તીર્થ વર્ણવાયું છે.
યત્ર દેવા વસંતીહ ઋષયો મનવસ્તથા । યત્ર દેવઃ સ્વયં સાક્ષાત્કેશવો નિત્યમાશ્રિતઃ
ત્યાં દેવતાઓ, ઋષિઓ અને મનુઓ વસે છે; ત્યાં ભગવાન કેશવ પણ સદા હાજર છે.
પુરા પૂર્વં તુ ભો વત્સ તીર્થં જાતં મહત્તદા । યસ્ય દર્શનમાત્રેણ દૂરતો યાતિ પાતકમ્
હે વત્સ, પ્રાચીન સમયમાં એ મહાન તીર્થ ઉત્પન્ન થયું હતું; જેના માત્ર દર્શનથી જ પાપ દૂર થઈ જાય છે.
યત્ર ગંગા મહારમ્યા જાતા પુણ્ય વિશેષતઃ । વિષ્ણુપાદોદકી જાતા તચ્ચરણસ્પર્શનાત્તતઃ
ત્યાં ગંગા વિશેષ રૂપે પવિત્ર અને અતિમનોહર છે; ત્યાં વિષ્ણુના પગલાંના સ્પર્શથી પાણી ઉત્પન્ન થયું હતું.
ભગીરથેન ભો વિદ્વન્નાનીતા તત્ર માર્ગતઃ । ઉદ્ધારઃ પૂર્વજાનાં તુ કૃતસ્તેન મહાત્મના
હે વિદ્વાન, ભગીરથે માર્ગ સાફ કરીને ગંગાને અહીં લાવ્યા હતા; એ મહાન આત્માએ પોતાના પૂર્વજોને ઉદ્ધાર્યા હતા.
નારદઉવાચ- કોઽયં દેવ સમાખ્યાતો ભગીરથ મહાતપાઃ । યેન તીર્થં સમાનીતં લોકાનાં હિતકારણાત્
નારદે પૂછ્યું: હે દેવ, આ ભગીરથ કોણ છે, જે પોતાના મહાન તપ માટે પ્રસિદ્ધ છે અને જેમણે લોકોએ લાભ મળે એ માટે આ તીર્થ લાવ્યું?
ગંગાતીર્થં મહત્પુણ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ । લોકાઃ સર્વે વદંત્યેવમેતત્તીર્થોત્તમોત્તમમ્
ગંગાનું તીર્થ ખૂબ પવિત્ર છે, બધાં પાપોનો નાશ કરે છે; બધા લોકો આ તીર્થને સર્વોત્તમ કહે છે.
ગંગાગંગેતિ યો બ્રૂયાદ્યોજનાનાં શતૈરપિ । મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ
જે કોઈ 'ગંગા, ગંગા' કહે છે—even જો તે સો યોજન દૂર હોય—તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.
કથં તેન સમાનીતા કિં કાર્યં વદ સુવ્રત । મહાદેવ ઉવાચ- યેન ગંગા યથાનીતા ગંગાદ્વારેઽતિશોભને
તેને કેવી રીતે લાવવામાં આવી? શું કામ થયું? કહો, હે સુવ્રત. મહાદેવ કહે છે: કોણે અને કેવી રીતે ગંગાને એ સુંદર ગંગાદ્વાર લાવી—
તત્સર્વં સંપ્રવક્ષ્યામિ ક્રમાનુક્રમયોગતઃ । પૂર્વમાસીદ્ધરિશ્ચંદ્રસ્ત્રૈલોક્યે સત્યપાલકઃ
હું એ બધું ક્રમશઃ કહીશ; પહેલાં ત્રણે લોકમાં સત્યનું રક્ષણ કરનાર હરિશ્ચંદ્ર હતા.
રોહિતસ્તસ્યપુત્રોઽભૂદેકો વિષ્ણુપરાયણઃ । તસ્યાપિ ચ વૃકઃ પુત્રો ધર્મિષ્ઠઃ સત્પથિસ્થિતઃ
હરિશ્ચંદ્રનો પુત્ર રોહિત હતો, જે વિષ્ણુભક્ત હતો; રોહિતનો પુત્ર વૃક હતો, જે ધર્મમાં સ્થિર અને સત્યના માર્ગે ચાલતો હતો.
તસ્ય પુત્રઃ સુબાહુશ્ચ જાતોસ્મિન્વૈ કુલે તદા । તસ્ય પુત્રો ગરો નામ નાત્યંતં ધાર્મિકોઽભવત્
એ વંશમાં પછી સુબાહુ નામનો પુત્ર થયો; સુબાહુનો પુત્ર ગરો કહેવાતો, પણ એ બહુ ધર્મી ન હતો.
કદાચિત્કાલયોગેન દુઃખી જાતોઽત્ર કારણાત્ । રાજા તુ તત્ર દેશેન તર્જિતો ધર્મકારણાત્
ક્યારેક સમયની ગતિએ એ કોઈ કારણસર દુઃખી થયો; એ દેશમાં રાજાને ધર્મના કારણસર ધમકી મળી.
સ્વકુટુંબં ગૃહીત્વા તુ ગતોઽસૌ ભાર્ગવાશ્રમે । રક્ષિતો ભાર્ગવેણાથ કૃપયા તત્ર વૈ તદા
પોતાના કુટુંબને લઈને એ ભર્ગવના આશ્રમમાં ગયો; ત્યાં ભર્ગવે દયાથી તેનું રક્ષણ કર્યું.