પુરા ત્વં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ પક્ષિવંશસમુદ્ભવઃ । ભૂતોઽસિ ભૂમિભાગેષુ નિજકર્મવિપાકતઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પહેલા તું પંખીઓના વંશમાં જન્મેલો હતો, પોતાના કર્મોના પરિણામે ધરતી પર પંખી રૂપે આવ્યો હતો.
ક્ષુધયા તૃષયા વાપિ સતતં વ્યાકુલો ભવાન્ । બભ્રામ ભક્ષયન્કીટાન્નિર્ઝરોષ્ણોદકં તથા
તને હંમેશા ભૂખ કે તરસથી તકલીફ રહેતી, અને તું કીડા ખાઈને તથા ગરમ ઝરણાંનું પાણી પીીને અહીં-ત્યાં ફરતો હતો.
નાનાદુઃખં સદા ભુંજન્પક્ષિયોનૌ સમુદ્ભવઃ । ચતુર્વર્ષસહસ્રાણિ સ્થિતોઽસિ ત્વં પુરા ક્ષિતૌ
પંખી રૂપે જન્મીને તું હંમેશા અનેક પ્રકારના દુઃખો સહન કરતો રહ્યો, અને ચાર હજાર વર્ષ સુધી ધરતી પર રહ્યો.
એકદા કુલભદ્રાખ્યો બ્રાહ્મણઃ સર્વતત્વવિત્ । પૂજયામાસ માં ભક્ત્યા નૈવેદ્યાદ્યૈર્નદીતટે
એક વખત કુલભદ્ર નામના સર્વ તત્વો જાણનારા બ્રાહ્મણે નદીના કિનારે ભક્તિપૂર્વક મને નૈવેદ્ય અને અન્ય વસ્તુઓથી પૂજા કરી.
સમભ્યર્ચ્ય સ વિપ્રેંદ્રો મમ નૈવેદ્યતંદુલમ્ । યયૌ તત્રૈવ નિક્ષિપ્ય ભૂય એવ નિજં ગૃહમ્
એ વિપ્રરાજે મને પૂજીને નૈવેદ્ય રૂપે અર્પણ કરેલા તાંદળ ત્યાં જ મૂકી પોતાના ઘરે પાછા ગયો.
તતો વૃક્ષાત્સમાગત્ય ક્ષુધિના પક્ષિણા ત્વયા । મમ નૈવેદ્યસંબંધિ ભક્ષિતં સર્વતંદુલમ્
પછી તું ભૂખ્યો પંખી બની વૃક્ષ પરથી આવીને, મારા નૈવેદ્ય સાથે જોડાયેલા બધા તાંદળ ખાઈ લીધા.
ભુક્ત્વૈવ સદ્યો મુક્તોઽસિ પાતકૈરતિદારુણૈઃ । કદાચિત્પ્રાપ્તકાલસ્ત્વં કાલધર્મગતો દ્વિજ
એ તાંદળ ખાધા પછી તું તરત જ ભયંકર પાપોથી મુક્ત થઈ ગયો; અને જ્યારે તારો સમય આવ્યો, હે બ્રાહ્મણ, તું યમધર્મ પાસે ગયો.
ત્વામાનેતું મયા દૂતાઃ પ્રેષિતાઃ સર્વથા નિજાઃ । તતો રથે સમારોપ્ય ભવંતં નષ્ટકલ્મષમ્
તને લાવવા માટે મેં મારા દૂતોને દરેક રીતે મોકલ્યા; પછી પાપમુક્ત થયેલા તને રથ પર બેસાડી લીધા.
સદ્યો દૂતગણાઃ સર્વે સમાયાતાઃ પરં પદમ્ । યુગકોટિસહસ્રાણિ સ્થિતોઽસિ મમ સન્નિધૌ
બધા દૂતોએ તને તરત જ પરમ સ્થાન પર પહોંચાડ્યો, જ્યાં તું હજારો યુગો સુધી મારી પાસે રહ્યો.
ભુંજન્સુખાનિ સર્વાણિ દુર્લ્લભાનિ સુરૈરપિ । તતો યાતોઽસિ વિપ્રેન્દ્ર વિશુદ્ધે બ્રાહ્મણાન્વયે
ત્યાં તું દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવા બધા સુખો માણતો રહ્યો; પછી, હે વિપ્રરાજ, તું શુદ્ધ બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં જન્મ્યો.
તત્રાપિ મયિ ભક્તિસ્તે જાતાતિસુદૃઢા પુનઃ । ક્રિયાયોગેન માં નિત્યં સમારાધ્ય દ્વિજોત્તમ
ત્યાં પણ તારી મારી ઉપરની ભક્તિ ખૂબ જ દૃઢ બની; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું નિયમિત રીતે વિધિપૂર્વક મારી પૂજા કરતો રહ્યો.
આયુષોંતે મત્પ્રસાદાન્મામકં પદમાપ્સ્યસિ । યદા તુષ્ટોઽસ્મ્યહં વિપ્ર સપાપાત્માપિ મુક્તિભાક્
જીવનના અંતે, મારી કૃપાથી, તું મારા પોતાના ધામને પ્રાપ્ત કરશે; હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે હું પ્રસન્ન થાઉં, ત્યારે પાપી આત્મા પણ મુક્તિ પામે છે.
કદાચિદ્યસ્ય રુષ્ટોસ્મિ પુણ્યાત્માપિ ચ પાપભાક્ । તસ્માદ્બ્રાહ્મણ ભદ્રં તે ભક્તોઽસિ મમ સુવ્રત
પણ જ્યારે હું કોઈ પર રીસાય જાઉં, ત્યારે પુણ્યશાળી પણ પાપી બની જાય છે; તેથી, હે બ્રાહ્મણ, તને કલ્યાણ થાય, કેમ કે તું મારા ભક્ત અને સદાચારી છે.
દાસ્યામિ તે પરં સ્થાનં યદલભ્યં સુરૈરપિ । બ્રાહ્મણ ઉવાચ- ત્વત્પ્રસાદાચ્છ્રુતં નાથ પૂર્વવૃત્તાંતમાત્મનઃ
હું તને એ પરમ સ્થાન આપિશ, જે દેવતાઓને પણ મળતું નથી. બ્રાહ્મણે કહ્યું: હે નાથ, તમારી કૃપાથી મેં મારા પૂર્વ જન્મની કથા સાંભળી.
ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ યત્કિઞ્ચિદ્બ્રૂહિ તત્પ્રભો । કસ્ય તુષ્ટોઽસિ દેવેન્દ્ર કસ્ય રુષ્ટોઽસિ વા પ્રભો
હવે હું થોડું વધુ સાંભળવા ઈચ્છું છું—કૃપા કરીને એ પણ કહો, હે પ્રભુ. હે દેવોના સ્વામી, તમે કોના પર પ્રસન્ન થાઓ છો અને કોના પર રીસાય છો?
મહત્યા કૃપયા સર્વમેતન્મે વક્તુમર્હસિ । શ્રીભગવાનુવાચ- કર્મણા યેનવિપ્રેન્દ્ર તુષ્ટિર્મે હૃદિ જાયતે
મોટી દયાથી તમે મને આ બધું કહેવું જોઈએ. શ્રીભગવાને કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, કયા કર્મથી મારા હૃદયમાં પ્રસન્નતા થાય છે—
ક્રોધશ્ચ તત્સમસ્તં ચ કથયામિ સમાસતઃ । યો દયાવાન્દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્વભૂતેષુ સર્વદા
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હવે હું ક્રોધ અને તેના સંબંધિત વિષયોની સંક્ષિપ્ત વાત કરું છું: જે મનુષ્ય સદા સર્વે જીવ પ્રત્યે દયાળુ હોય છે—
અહંકારવિહીનશ્ચ તસ્ય તુષ્ટોઽસ્મ્યહં સદા । કર્મ કુર્યાન્મદર્થં યો ધર્મભક્તિસમન્વિતઃ
અને જે મનુષ્યમાં અહંકાર નથી—તેવા વ્યક્તિ પર હું હંમેશા પ્રસન્ન રહું છું; જે મારા માટે, ધર્મ અને ભક્તિથી ભરપૂર થઈને કર્મ કરે છે—
બ્રૂતે મદર્થં યઃ શાંતં તસ્ય તુષ્ટોઽસ્મ્યહં સદા । મિષ્ટં વસ્તુ સમાસાદ્ય દત્વા મે યશ્ચ માનવઃ
અને જે મારા માટે શાંતિથી બોલે છે—તેવા પર હું હંમેશા પ્રસન્ન રહું છું; અને જે મનુષ્ય કોઈ મનગમતું વસ્તુ મેળવે અને તેને મને અર્પણ કરે છે—
માનાપમાને સદૃશસ્તસ્ય તુષ્ટોઽસ્મ્યહં સદા । સર્વભૂતશરીરસ્થં યો માં જાનાતિ માનવઃ
અને જે માન-અપમાનમાં સમાન રહે છે—તેવા પર હું હંમેશા પ્રસન્ન રહું છું; અને જે સર્વે જીવમાં રહેલા મને ઓળખે છે—
પરહિંસાવિહીનો યસ્તસ્ય તુષ્ટોઽસ્મ્યહં સદા । કર્માણિ કુરુતે યસ્તુ સુવિચાર્ય પુનઃ પુનઃ
અને જે બીજાને કોઈ રીતે દુઃખ આપતો નથી—તેવા પર હું હંમેશા પ્રસન્ન રહું છું; અને જે મનુષ્ય દરેક કાર્ય વિચારપૂર્વક ફરી ફરી કરીને કરે છે—
ગોબ્રાહ્મણહિતૈષી યસ્તસ્ય તુષ્ટોઽસ્મ્યહં સદા । સ્વયં નિરુક્તં વચનં યત્નાદ્યઃ પરિપાલયેત્
અને જે ગાય અને બ્રાહ્મણના કલ્યાણની ઇચ્છા રાખે છે—તેવા પર હું હંમેશા પ્રસન્ન રહું છું; અને જે પોતે કહેલા વચનને પ્રયત્નપૂર્વક પાળે છે—
પ્રપન્નં યાતિ યત્નાદ્યસ્તસ્ય તુષ્ટોઽસ્મ્યહં સદા । દદાત્યનુપકારિભ્યો દાનાનિ દ્વિજસત્તમ
અને જે આશ્રય લીધેલા લોકો પાસે જાતે જઈને તેમને સહાય કરે છે—તેવા પર હું હંમેશા પ્રસન્ન રહું છું; અને જે કોઈ પ્રતિફળની આશા વિના દાન આપે છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ—
મયિ ચિત્તં સદા યસ્ય તસ્ય તુષ્ટોઽસ્મ્યહં સદા । કર્મણા યેનતુષ્ટોઽસ્મિ નિરુક્તં તત્સમાસતઃ
અને જેનું મન સદા મારા પર સ્થિર છે—તેવા પર હું હંમેશા પ્રસન્ન રહું છું; સંક્ષિપ્તમાં, એ જ કર્મ છે જેના દ્વારા હું પ્રસન્ન થાઉં છું.
રુષ્ટોઽસ્મિ કર્મણા યેન વિપ્ર વચ્મિ શૃણુષ્વતમ્ । પરહિંસારતો યસ્તુ નિર્દ્દયઃ સર્વજંતુષુ
હવે, હે બ્રાહ્મણ, એ કર્મ સાંભળો જેના કારણે હું ક્રોધિત થાઉં છું: જે બીજાને દુઃખ આપવામાં આનંદ માણે છે, અને સર્વે જીવ પ્રત્યે નિર્દય છે—
અહંયુઃ સર્વદા ક્રુદ્ધઃ સમાં નયતિ શત્રુતામ્ । અસત્યભાષીક્રૂરશ્ચ પરનિંદાપરસ્તુ યઃ
એવા પર હું હંમેશા ક્રોધિત રહું છું અને તેમને શત્રુ સમાન માનું છું; જે ખોટું બોલે છે, ક્રૂર છે, અને બીજાની નિંદા કરે છે—
કવિવર્તનવિધ્વંસી સમાં નયતિ શત્રુતામ્ । અદૃષ્ટદોષૌ પિતરૌ સ્ત્રીભ્રાતૃભગિની તથા
અને જે કવિઓના સર્જનને નષ્ટ કરે છે—તેને પણ હું શત્રુ સમાન માનું છું; અને જે કોઈ કારણ વિના પોતાના માતા-પિતા, પત્ની, ભાઈ કે બહેનને છોડે છે—
મોહાત્ત્યજતિ યો મૂઢઃ સમાં નયતિ શત્રુતામ્ । પિતૃભિર્ભર્ત્સનં યસ્તુ કુરુતે મૂઢધીર્નરઃ
અને જે મૂર્ખ મનુષ્ય મોહવશ તેમને ત્યાગે છે—તેને પણ હું શત્રુ સમાન માનું છું; અને જે મૂર્ખ પોતાના માતા-પિતાને ધિક્કારે છે—
ગુર્વવજ્ઞાકરો વિપ્ર સમાં નયતિ શત્રુતામ્ । આરામચ્છેદિનો યે ચ જલાશયવિલાયિનઃ
અને જે પોતાના ગુરુનું અપમાન કરે છે, હે બ્રાહ્મણ—તેને પણ હું શત્રુ સમાન માનું છું; અને જે બાગ-બગીચા કાપે છે અથવા જળાશય નષ્ટ કરે છે—
ગ્રામનાશકરાયેચતેમાંનયંતિશત્રુતામ્ । પરસ્ત્રિયં સમાલોક્ય વિષાદં યાન્તિ યે જનાઃ ૧૦૦ 7.19.
અને જે ગામોનો નાશ કરે છે—તેને પણ હું શત્રુ સમાન માનું છું; અને જે બીજાની પત્નીને જોઈને મનમાં દુઃખી થાય છે—