ચિરાજ્જાલંધરસ્ત્યક્ત્વા મૂર્છાં સૈન્યં હતં નૃપ । દૃષ્ટ્વા ભયાન્વિતઃ સેનાં વિકીર્ણાં ચ તથા રણે
લાંબા સમય પછી જાલંધરને સંભાવના આવી; પોતાની સેના યુદ્ધમાં નાશ પામી અને વિખૂટા પડી ગઈ છે એ જોઈને એ ડરી ગયો.
તતઃ કાવ્યં સ સસ્માર મનસા પરમં ગુરુમ્ । સ્મૃતસ્તેન ત્વરન્પ્રાપ્તઃ કવિર્જાલંધરં પ્રતિ
પછી તેણે મનમાં પોતાના શ્રેષ્ઠ ગુરુ કવિનું સ્મરણ કર્યું; સ્મરણ થતાં જ કવિ ઝડપથી જાલંધર પાસે આવી પહોંચ્યા.
સ્વસ્તિ કૃત્વા જગાદાથ ભાર્ગવઃ સિંધુનંદનમ્ । કિં કરોમિ મહારાજ તવ કાર્યં મહાબલ
આશીર્વાદ આપી ભૃગુવંશી ભર્ગવએ સમુદ્રપુત્રને કહ્યું: 'મહાન રાજા, તમે શું ઇચ્છો છો? હું તમારા માટે શું કરું?'
નારદ ઉવાચ- ઇતિ કાવ્યવચઃ શ્રુત્વા ભાર્ગવં બહુ માનયન્ । નત્વા ગુરુમુવાચાથ રાજા જાલંધરસ્તથા
નારદે કહ્યું: કાવ્યના આ વચન સાંભળી, ભર્ગવનું ખૂબ માન આપીને, રાજા જાલંધરે પોતાના ગુરુને વંદન કરીને કહ્યું.
રાજોવાચ- જીવયૈતાન્મૃતાઞ્છુક્ર દૈત્યાન્સર્વાન્સમંતતઃ । ઇત્યુક્તઃ સિંધુજેનાજૌ સૈન્યં તત્ર વ્યલોકયત્
રાજાએ કહ્યું: 'શુક્ર, જ્યાં જ્યાં પણ બધા મૃત દૈત્ય છે, તેમને જીવંત કરો.' સમુદ્રપુત્રએ આવું કહ્યું ત્યારે શુક્રે યુદ્ધભૂમિ પર આખું સૈન્ય જોયું.
પંચવિંશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ । દૈત્યાંગરથસંકીર્ણમુપર્યુપરિ પાર્થિવ
હે રાજા, ત્યાં પાંચવીસ હજાર યોજન જેટલી જમીન દૈત્ય, રથ અને શરીરના અવયવો વડે એકમેક પર ઢંકાઈ ગઈ હતી.
ઉચ્છ્રયે પંચનવતિયોજનાનાં મહીં ચિતામ્ । યોધવાહનદેહાદ્યૈરિવ પૂર્ણાં ધરાં તતઃ
નવ્વદ યોજન જેટલી વિશાળ ભૂમિ પર યોદ્ધા, વાહન અને પ્રાણીઓના મૃતદેહોથી ધરા જાણે ચિતાની જેમ ભરાઈ ગઈ હતી.
મંત્રોદકેન ચાભ્યુક્ષ્ય દૈત્યાનુત્થાપયત્કવિઃ । યાવદ્રુદ્રો જટાજૂટં બબંધ ભુજગૈર્દૃઢમ્
કવિએ મંત્રપૂત જળ છાંટીને દૈત્યોને જીવંત કર્યા, એ જ સમયે રુદ્ર પોતાના જટાજૂટને સાપોથી મજબૂત બાંધતા હતા.
તાવત્કાવ્યેન તત્સૈન્યં મંત્રેણોત્થાપિતં નૃપ । વ્યાઘ્રાન્યથા કેસરિણો ગજેંદ્રાઃ શૂકરાન્યથા
એ જ ક્ષણે કવિના મંત્રથી આખું સૈન્ય જીવંત થઈ ગયું, જેમ કે સિંહથી વાઘ, મહારાજથી હાથી, કે પોતાનાં સમાન વંશજથી વરાહો ઉદ્ગ્રહિત થાય.
આગતાન્દાનવાન્દૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ શંકરઃ । કિમેતદિહ સંજાતં મૃતાન્સૃજતિ કુત્રચિત્
દૈત્યોને પાછા આવતાં જોઈ શંકરે વિચારીને કહ્યું: 'આ શું થયું? કોણ મૃતોને જીવંત કરી રહ્યું છે?'
દદર્શ ચિંતયન્કાવ્ય ઇતિ તસ્મિન્રણે ભવઃ । જીવયંતં રણે દૈત્યાન્ધાવંતં વેગવત્તરમ્
આ રીતે વિચારતા ભવએ યુદ્ધમાં કાવ્યને દૈત્યોને જીવંત કરતો જોયો, અને દૈત્યો વધુ જોરથી દોડી પડ્યા.
તતઃ ક્રુદ્ધો મહાદેવઃ શુક્રં હંતું મનો દધે । ત્રિશૂલિનમનુજ્ઞાય રહશ્ચોવાચ તં કવિઃ
પછી મહાદેવ ક્રોધિત થયા અને શુક્રને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો; પણ કવિએ એ જાણીને, ત્રિશૂળધારીનું ધ્યાન ખેંચી, એકાંતમાં તેમને કહ્યું.
બ્રાહ્મણોઽહં કથં હંસિ સર્વવિદ્યાવિશારદમ્ । બ્રહ્મહત્યા મયિ હતે તવ રુદ્ર ભવિષ્યતિ
'હું બ્રાહ્મણ છું—તમને સર્વજ્ઞાની બ્રાહ્મણને કેમ મારવો? હે રુદ્ર, જો તમે મને મારો તો બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ તમારે પડશે.'
ઇતિ શ્રુત્વા કવેર્વાક્યં શૂલં તત્યાજ શંકરઃ । સ્મૃત્વા તત્પૂર્વવૃત્તાંતં યલ્લગ્નં બ્રહ્મણઃ શિરઃ
કવિના આ વચન સાંભળી શંકરે ત્રિશૂળ નીચે મૂકી દીધું અને બ્રહ્માના માથું પોતાના પર ચોંટેલું એ પહેલાનું ઘટના યાદ કરી.
બ્રાહ્મણો ન હિ હંતવ્યો હરન્પ્રાણાનપિ પ્રિયાન્ । અયં તુ જીવયન્દૈત્યાન્નિગ્રાહ્યઃ સર્વથા મયા
'બ્રાહ્મણને કદી મારવો નહિ—even જો તે પોતાના પ્રિયજનના પ્રાણ લઈ લે તો પણ; પણ આ દૈત્યોને જીવંત કરી રહ્યો છે, તેથી મને તેને કોઈ પણ રીતે રોકવો જ પડશે.'
તસ્માદેનં ક્ષિપામ્યાશુ સ્ત્રીયોનૌ દૈત્યજીવનમ્ । એવમુક્તવતઃ શંભોસ્તૃતીયનયનાદ્દ્રુતમ્
'એથી હું તેને દૈત્યોના જીવન સાથે સ્ત્રીના ગર્ભમાં ઝડપથી નાખી દઈશ.' એમ શંભુએ કહ્યું ત્યારે, તેમના ત્રીજા નેત્રમાંથી તરત જ—
કૃત્યા વિવાસા ચાત્યુગ્રા મુક્તકેશી મહોદરા । સ્થૂલલંબસ્તની યોની દંષ્ટ્રાલોચનભીષણા
એક ભયાનક કૃત્યા પ્રગટ થઈ, જેના વાળ છૂટેલા, પેટ મોટું, મોટા લટકતા સ્તન, ભયાનક યોનિ, દાંત અને આંખો ભયાનક હતાં.
આજ્ઞાપયેતિ સ તયા પ્રોક્તસ્તામબ્રવીચ્છિવઃ । કૃત્યે ત્વં દાનવાચાર્યં સ્વયોનૌ ક્ષિપ દુર્મતિમ્
'આદેશ આપો!' એમ તેણે કહ્યું ત્યારે શિવએ કહ્યું: 'હે કૃત્યા, દૈત્યગુરુ એ દુષ્ટને તારા ગર્ભમાં નાખી દે.'
યાવજ્જાલંધરં હન્મિ તાવદેનં ભગે વહ । હતે જાલંધરે દૈત્યે પશ્ચાન્નિસ્તીર્ય મોચય
'જ્યાં સુધી હું જાલંધરને ન મારો, ત્યાં સુધી તેને તારા ગર્ભમાં રાખ; જ્યારે દૈત્ય જાલંધર મરી જાય, પછી તેને મુક્ત કરી દે.'
હરેણોક્તેતિ સા કૃત્યા ભાર્ગવં સમધાવત । પપાત ભૂમૌ તાં દૃષ્ટ્વા કવિર્દૈત્યાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ
હરએ આવું કહ્યું ત્યારે કૃત્યા ભર્ગવ તરફ દોડી; તેને જમીન પર પડતી જોઈ, કવિ અને દૈત્યો ડરીને ભાગી ગયા.
કેશેષ્વાકૃષ્ય ધુન્વાના નગ્નમાલિંગ્ય ભાર્ગવમ્ । યોનૌ દધાર સા કૃત્યા હસંતી જયનંદન
તેણીએ ભાર્ગવને વાળ પકડીને ઝાંખી નાખ્યા, નગ્ન અવસ્થામાં તેને ભેટી, હસતી હસતી એ કૃત્યાએ તેને પોતાની ગર્ભમાં રાખ્યો, જયાનંદન.
ભગે ક્ષિપ્તં ગુરું દૃષ્ટ્વા યાવજ્જાલંધરોઽસુરઃ । સંદધે માર્ગણાંસ્તાવત્સા કૃત્યાદૃશ્યતાં ગતા
ગુરુને પોતાના યોનિમાં નાખેલો જોઈને, જયાં સુધી જાલંધર અસુર જોઈ રહ્યો, ત્યાં સુધી એ કૃત્યા તણાં હાથમાં બાણ લઈને દેખાતી રહી.
શ્રીનારદ ઉવાચ- અથ જાલંધરઃ પ્રાહ રક્ષાત્માનમિતઃ શિવમ્ । શિવાદ્ય ત્વાં ક્ષિપામ્યાશુ યત્રાસ્તે મધુસૂદનઃ
શ્રીનારદે કહ્યું: પછી જાલંધરે પોતાનું રક્ષણ કરતા શિવજીને કહ્યું: 'હવે, હે શિવ, હું તને ઝડપથી ત્યાં ફેંકી દઈશ જ્યાં મધુસૂદન રહે છે.'
પશ્ચાદ્બ્રહ્માણમાકૃષ્ય પાતયિષ્યામિ સાગરે । ધૃતેષુ યુષ્માસુ યદા તદા સર્વેશ્વરો હ્યહમ્
'પછી બ્રહ્માને ખેંચી સાગરમાં ફેંકી દઈશ; જ્યારે તમે બધા મારી વશમાં આવી જશો, ત્યારે સાચો સર્વેશ્વર હું જ છું.'
ઇત્યુક્ત્વા સૈન્યસંભારં ન્યસ્ય શુંભાસુરાદિષુ । ભટૈર્ગુપ્તં નિશુંભાદ્યૈશ્ચતુરંગમનંતકમ્
આવું કહીને તેણે પોતાની સૈન્યની જવાબદારી શુંભાસુર અને બીજાઓને સોંપી, નિશુંભાદિક વીરોએ ચારેય પ્રકારની સેના સુરક્ષિત રાખી.
શુંભો નિશુંભઃ ફેંકારો ફેરુંડો ધૂમ્રલોચનઃ । કેતુર્બિડાલજંઘશ્ચ રાહુર્દુર્વારણો યમઃ
શુંભ, નિશુંભ, ફેંકાર, ફેરુંડ, ધૂમ્રલોચન, કેતુ, બિડાલજંઘ, રાહુ, દુર્વારણ અને યમ—
કાલાસુરોઽથ લવણો ભૂમિરેતોંધકાસુરઃ । રક્તવીર્યાદયશ્ચંડી ચામુંડી દૈત્યપુંગવાઃ
કાળાસુર, લવણ, ભૂમિરેતસ, અંધકાસુર, રક્તવીર્ય, ચંડી, ચામુંડી અને દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા અનેક—
સર્વાનેવોદ્યતાન્દૃષ્ટ્વા સંખ્યે દાનવપુંગવાન્ । રુરુધુઃ સમરે રાજન્વીરભદ્રાદયો ગણાઃ
આ બધા દૈત્યપુરૂષોને યુદ્ધ માટે તૈયાર જોઈને, રાજન, વીરભદ્ર અને અન્ય ગણા યુદ્ધમાં રડવા લાગ્યા.
તતો યુદ્ધમભૂદ્ધોરં તુમુલં લોમહર્ષણમ્ । પતંતિ પ્રથમા યત્ર દૈત્યાશ્ચાપિ ક્ષતાતુરાઃ
પછી ભયાનક, ગજ્જનારા અને રોમાચંકારક યુદ્ધ શરૂ થયું, જેમાં દૈત્યોએ ઘાયલ થઈને સૌ પ્રથમ પડી ગયા.
અથ શુંભાદિભિર્દૈત્યૈઃ સર્વશસ્ત્રૈર્મહામૃધે । હતાઃ પેતુર્ગણાશ્ચાન્યે પલાયાંચક્રિરે નૃપ
પછી શુંભાદિક દૈત્યોએ બધા શસ્ત્રોથી મહાસંગ્રામમાં કેટલાક ગણોને મારી નાખ્યા અને કેટલાક ભાગી ગયા, હે રાજન.