તૈલપાત્રં ચ નમિતં સુપ્રકાશોઽભવત્તદા । બ્રાહ્મણોઽપિ જજાગાર ત્યક્ત્વા નિદ્રાં વિમોહિનીમ્
તેલનું વાસણ ઢળી ગયું અને એ સમયે બધું ઝળહળતું પ્રકાશિત થયું; બ્રાહ્મણ પણ મોહભરી ઊંઘ છોડીને જાગી ગયો.
માર્જારોઽપિ ચ તાં રાત્રીમજાગ્રચ્ચાખુભક્ષકઃ । તતઃ પ્રભાતે વિમલે કૃત્વા નિત્યક્રિયાં દ્વિજઃ
બિલાડી પણ એ રાતે જાગતી રહી, ઉંદર ખાવાની ઈચ્છાથી; પછી, શુદ્ધ પ્રભાતે, એ દ્વિજએ પોતાની દૈનિક ક્રિયાઓ કરી.
તતશ્ચ પારણં ચક્રે વિપ્રો બંધુજનૈઃ સહ । એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય કપિલસ્ય મહાત્મનઃ
પછી, બ્રાહ્મણે પોતાના સગાસંબંધીઓ સાથે ઉપવાસ તોડ્યો; આવી રીતે મહાત્મા કપિલ જીવન વિતાવતો રહ્યો.
બભૂવુઃ પુત્રપૌત્રાશ્ચ ધનધાન્યમનુત્તમમ્ । આરોગ્યં પરમામૃદ્ધિમવાપ મહતીં શ્રિયમ્
એને પુત્રો અને પૌત્રો મળ્યા, અપરંપાર ધન અને અનાજ મળ્યું; ઉત્તમ આરોગ્ય, મહાન સંપત્તિ અને વિશાળ વૈભવ પ્રાપ્ત થયું.
દીપવ્રતપ્રભાવેન કપિલો મોક્ષમાગતઃ । સંભેદ્ય મંડલં પુણ્યં સવિતુઃ શશિનસ્તથા
દીપવ્રતના પ્રભાવથી કપિલે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો; એ સૂર્ય અને ચંદ્રના પવિત્ર મંડળને પાર કરી ગયો.
દીપજ્યોતિઃસ્વરૂપેણ પરમાત્મા નિયુક્તવાન્ । મૂષિકાપિ ચ કાલેન મમાર બિલમધ્યતઃ
પારબ્રહ્મએ દીપની જ્યોતિરૂપે એને સ્થાન આપ્યું; અને સમય જતાં, ઉંદરી પણ પોતાના બિલમાં મરી ગઈ.
વિમાનવરમારુહ્ય દેવગંધર્વસેવિતમ્ । અપ્સરોભિઃ પરિવૃતો વિદ્યાધરગણૈર્યુતઃ
એ દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામતો, સુંદર વિમાનમાં બેઠો; અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો અને વિદ્યા ધરાવનારા ગાણાં સાથે હતો.
સ્તૂયમાનો મહાતેજા જયશબ્દાદિ મંગલૈઃ । સ્તૂયમાનઃ સ વૈ નાગૈર્વિષ્ણુલોકં જગામ સઃ
મહાન તેજવાળો એ, જયના શુભઘોષ અને સ્તુતિઓથી વંદિત થતો, નાગો દ્વારા પણ સન્માનિત થયો અને એ વિષ્ણુલોકમાં ગયો.
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ । ભુક્ત્વા ચ વિપુલાન્ભોગાન્તતો રાજાભવદ્ભુવિ
અસંખ્ય કલ્પો સુધી, અનેક કલ્પકોટિ વર્ષો સુધી, એ વિશાળ ભોગો ભોગવીને, અંતે પૃથ્વી પર રાજા થયો.
સુધર્મા નામ ધર્માત્મા દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । રૂપવાન્સુભગશ્ચૈવ મહાબલપરાક્રમઃ
એનું નામ સુધર્મા હતું, જે ધર્મનિષ્ઠ, દેવ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરતો, સુંદર, ભાગ્યશાળી અને મહાન બળ અને પરાક્રમ ધરાવતો હતો.
તસ્ય પ્રિયતમા ભાર્યા સર્વલક્ષણસંયુતા । ભર્તૃભક્તા તથા શીલા નામ્ના સા રૂપસુંદરી
એની સૌથી પ્રિય પત્ની, સર્વલક્ષણોથી યુક્ત, પતિભક્ત અને સદાચારવાળી, નામે રૂપસુંદરી હતી.
સર્વાસાં ચૈવ નારીણાં મધ્યે સા સુભગાભવત્ । પુત્રાશ્ચ બહવો જાતાસ્તથા દુહિતરો ઘનાઃ
બધી સ્ત્રીઓમાં એ સૌથી ભાગ્યશાળી હતી; એમને ઘણા પુત્રો અને ઉત્તમ દીકરીઓ જન્મ્યા.
એવં વિહરતોસ્તદ્વદ્દંપત્યોઃ પ્રીતિપૂર્વકમ્ । આગતઃ કાર્ત્તિકો માસો હરિનેત્રાવબોધકૃત્
એ રીતે એ દંપતી આનંદપૂર્વક દિવસો વિતાવી રહ્યા હતા ત્યારે હરિના નેત્રોને જાગૃત કરનાર કાર્તિક મહિનો આવી પહોંચ્યો.
તસ્મિન્દીપાઃ પ્રબોધ્યંતે નારાયણપરાયણૈઃ । કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદીનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા
આ મહિને નારાયણના ભક્તો દીવો પ્રગટાવે છે અને કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ જેવા ઉપવાસ અને અન્ય નિયમોનું પાલન કરે છે.
ક્રિયંતે વિષ્ણુભક્તૈશ્ચ સંસારભયભીરુભિઃ । અથ પ્રબોધિનીં પ્રાપ્ય રાજા રાજ્ઞીમથાબ્રવીત્
આ બધું વિષ્ણુભક્તો અને સંસારના ભયથી ડરતા લોકો કરે છે. પછી પ્રબોધિની આવી ત્યારે રાજાએ રાણી સાથે વાત કરી.
ભદ્રે પ્રબોધિની પુણ્યા વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહે । કરિષ્યામ્યદ્ય પૂજાં ચ સોપવાસો જિતેંદ્રિયઃ
"ભદ્રે, આજે પવિત્ર પ્રબોધિની છે, જે વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી છે. આજે હું ઉપવાસ રાખી, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી પૂજા કરું છું."
સ્નાત્વા ચ પુષ્કરે તીર્થે પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । પૂજયિષ્યામિ દેવેશં લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્
"પુષ્કર તીર્થમાં સ્નાન કરીને, હું કમળનયન, અચ્યૂત દેવને, લક્ષ્મી સાથે, દેવોના સ્વામી જનાર્દનને પૂજું છું."
ઇતિ સા વાંછિતં શ્રુત્વા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા । ઉવાચ વચનં ગુહ્યં ભર્ત્તારં ચારુહાસિની
પતિની મનપસંદ ઈચ્છા સાંભળીને, પતિના સુખમાં રમી રહેલી અને સુંદર સ્મિતથી ચહેરો શોભતો, તેણે ગુપ્ત વચન કહ્યાં.
રૂપસુંદર્યુવાચ- મમાપિ હૃદયે કામઃ સમુત્પન્નો નરાધિપ । રૂપસૌંદર્યવાંછા ચ હૃદયે મમ વર્ત્તતે
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: "મારા હૃદયમાં પણ એક ઇચ્છા ઉદ્ભવી છે, રાજા, અને સૌંદર્યની કામના પણ મારા મનમાં વસે છે."
પુષ્કરં પ્રથમં તીર્થં ગંતુમિચ્છે ત્વયા સહ । તતો રાજા તયા સાર્દ્ધમાગતઃ પુષ્કરં તદા
"હું પણ તારી સાથે પ્રથમ તીર્થ પુષ્કર જવા માંગું છું." ત્યારબાદ રાજા તેની સાથે પુષ્કર ગયો.
હસ્ત્યશ્વરથવૃંદૈશ્ચ સમાગત્ય પુરોહિતૈઃ । તતઃ સ્નાત્વા તથા ધ્યાયન્તર્પયન્પિતૃદેવતાઃ
હાથી, ઘોડા, રથ અને પુરોહિતોની ટોળીઓ સાથે તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા. પછી સ્નાન કરીને, ધ્યાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપ્યું.
પૂજયામાસ દેવેશં પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । દીપમાલાકુલે તત્ર સર્વતઃ સુમનોહરે
ત્યાં સૌંદર્યથી ભરપૂર દીપમાળાઓથી શોભતા સ્થળે, તેમણે કમળનયન અચ્યૂત દેવની પૂજા કરી.
દદર્શ લિખિતં તત્ર માર્જારં દેવતાલયે । તં દૃષ્ટ્વા પ્રાકૃતં કર્મ જન્મ સ્મૃત્વા નૃપસ્તદા
ત્યાં મંદિરમાં તેણે એક બિલાડીનું ચિત્ર જોયું. એ જોઈને રાજાએ પોતાનું અગાઉનું સામાન્ય જન્મ યાદ કર્યું.
મુખપંકજમાલોક્ય પ્રિયાયાઃ પ્રજહાસ ચ । રૂપસુંદર્યુવાચ- મમ સન્મુખમાલોક્ય ભર્તઃ કિં સ્મિતકારણમ્ 6.30.
પત્નીના કમળ જેવા ચહેરા તરફ જોઈને તે હસ્યો. રૂપસુંદરીએ કહ્યું: "પ્રિય, મારા ચહેરા જોઈને તું કેમ હસ્યો છે?"
કથયામાસ હૃષ્ટાત્મા પ્રાક્તનં કર્મણઃ ફલમ્ । રાજોવાચ- અહમાસં પુરા દેવિ માર્જારો બ્રાહ્મણાલયે
હૃદય આનંદથી ભરાઈ, તેણે પોતાના પૂર્વકર્મનું ફળ કહેવાનું શરૂ કર્યું. રાજાએ કહ્યું: "હું અગાઉ બ્રાહ્મણના ઘરમાં બિલાડી હતો."
ભક્ષિતા મૂષકાસ્તત્ર મયા શતસહસ્રશઃ । તતો નારાયણસ્યાગ્રે દીપઃ સંરક્ષિતો યતઃ
"ત્યાં મેં લાખો ઉંદર ખાધા હતા. પછી નારાયણની સામે દીવો જાળવ્યો હતો એ કારણે—"
વ્યાજેનાપિ મયા દેવિપ્રાપ્તં તત્કર્મણઃ ફલમ્ । વિષ્ણુલોકમનુપ્રાપ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તં મયાધુના
"—ભલે એ ભાનપૂર્વક ન પણ હોય, પણ એ કર્મના ફળે મને વિષ્ણુનું લોક મળ્યું અને હવે રાજપદ પ્રાપ્ત થયું છે."
રૂપસુંદર્યુવાચ-। મમાપિ સ્મરણં જાતં પ્રાકૃતસ્ય ચ જન્મનઃ । મૂષિકા ચાહમપ્યાસં ક્ષુદ્રા બ્રાહ્મણવેશ્મનિ
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: "મને પણ મારા પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ થયું છે; હું પણ બ્રાહ્મણના ઘરમાં નાનકડી ઉંદરી હતી."
કાર્તિકે ચ પ્રબોધિન્યાં મંદીભૂતે ચ દીપકે । વર્ત્યગ્રાહરણાર્થાય નિર્ગતાહં તદા બિલાત્
"કાર્તિકમાં પ્રબોધિનીના દિવસે, જ્યારે દીવો ધીમો પડ્યો હતો, ત્યારે વાટની ટોચ લેવા માટે હું બિલ્લમાંથી બહાર આવી."
દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં પૂજિતં કુસુમૈસ્તથા । નિદ્રાભિભૂતં વિપ્રં ચ વર્ત્તિઃ કૃષ્ટા મયા તદા
"ત્યારે નારાયણ દેવને ફૂલો વડે પૂજાતા જોઈ, અને બ્રાહ્મણ ઊંઘી ગયો હતો, ત્યારે મેં વાટ ખેંચી."